PDF van tekst

PDF van tekst

482 Pages · 2014 · 4.21 MB · English

My dear Sir! I want to congratulate you and to thank you with all my heart for the very beautifull verses, composed by you, I felt it & I know it, at the .. Louis is niet bepaald een uitblinker maar zijn studie van de . hoofdstuk over hem bij Kenneth Clark, The Gothic Revival, Londen, 1962 (Pengujn

PDF van tekst free download


Biekorf Jaargang 70 br on Biekorf Jaar gang 70 E Vercruysse en Zoon, StAndries 1969 Zie voor verantwoording: http://www dbnlor g/tekst/_bie001 196901_01/colofonphp © 2014 dbnl is m 5 [Nummer 12] De Brugse tak van de familie Gr ossé en haar kunstatelier I Van SaintJeandeMaurienne naar Gent De oudste sporen van het Geslacht Grossé leiden naar de streek Maurienne in de Franse Alpen (1)Zo althans leert het, tot op heden, de hardnekkige traditie in de schoot van de familie (2)Deze overlevering noemt als oord van herkomst SaintJeandeMaurienne in het dal van de Arc, een oud bisschopsstadje met ongeveer achtduizend inwoners, voor wie het verleden duidelijker naar Savoye wijst dan naar Frankrijk De nederzetting was reeds door de Romeinen gekend De bouwgeschiedenis van de plaatselijke kathedraal onder aanroeping van SintJandeDoper (3)gaat terug op de 15e eeuw ,een recente kapitelenvondst onder haar koor zelfs op voorkarolingische tijd (4) W at de Savooise herkomst der Grossé's betreft, zijn de materiële getuigen van nature beperkt De wortels van hun stamboom enigszins blootleggen kost in de harde ber ggrond veel moeite! Vooreerst dient aangestipt dat de schrijfwijze van de familienaam enig geweld heeft geleden Grossé zou vroeger (1) Chanoine A Gros: Histoire de Maurienne, drie delen, Chambéry 1947 Kontakt tussen de Familie Grossé en de neef van de auteur ,kan Louis Gros te SaintJeandeMaurienne, werkte oriënterend voor onze bijdrage Dezelfde zegsman bemiddelde ook met de hFrancis Tracq archivist teLevallois, Seine (2) Beschouwing van kan L Gros: ‘Je crois que latradition familiale concernant votre origine mauriennaise aune grande valeur ’(brief dd 301 11959) Hij wijst verder op de streektraditie in de voornamen zoals wij ze aantref fen bij de Gentse tak, bepaald bij de kinderen van Jean Josse Grossé De patroonheilige van de kathedraal van SaintJeandeMaurienne, S JeanBaptiste, en de in de streek populaire S FrançoisdeSales, spreken in de bovendien karakteristieke dubbelnamen hun woordje mee (3) Raymond Oursel: SaintJeandeMaurienne, in: Dictionnaire des Eglises de France, deel 11 D blz 138 (4) Carol Heitz: Nouvelles interprétations de l'Art Carolingien, in: Revue de l'Art, jrg1968 blz 113, Uit Flammarion, Parijs Biekorf Jaargang 70 6 soms ook als Grosset zijn gespeld In de Maurienne blijkt men over zulke mutatie niet te struikelen Zij kan fonetisch verklaard worden door de uitspraak van de tweede letter greep set als sé (5)De naam is er overigens in beide schrijfwijzen bekend gebleven en verspreid, ondermeer tot in Annecy ,Mégève, Parijs en Pforzheim (6), Zwarte W oud Archiefonderzoek heeft weinig opgeleverd Eén dokument (7),het rapport over de volkstelling van 1734, voert naar Bessans in de onmiddellijke buurt van SaintJeandeMaurienne, een klein ber gdorp met ingewortelde tradities en produkten van winterse huisvlijt, waaronder de in hout gesneden figurines diables de Bessans enige bekendheid genieten Het rapport signaleert in die gemeente verscheidene naamdragers Grosset De volkse overlevering, intens in deze ber gstreek, blijkt de herinnering aan deze familie nog te hebben bewaard Afkomstig uit HoogSavoye zou zij zich in de loop van de 17e eeuw komend over de Iseran te Bessans hebben gevestigd De autochtone Bessannais zouden zich aanvankelijk gekant hebben tegen haar inwijking tot binnen de dorpskom Het bouwland is schaars en het mild seizoen te kort om veel monden te voeden Daarom bleven de Grosset's wat hogerop wonen op een plek genaamd Le Cloton Hoe het met die inplanting precies verliep en of men haar met de volkstraditie in de 17e eeuw mag lokaliseren, valt omzeggens niet te achterhalen W el kan men uit het rapport over de volkstelling van 1734 afleiden dat er op dat tijdstip slechts, of beter: nog maar drie gezinnen Grosset te Bessans woonachtig zijn, waarvan twee onmiskenbaar met elkaar verwant Het is dus mogelijk dat de inwijkelingen nog niet zo lang ter plaatse zijn gekomen, hooguit sinds een paar generaties Alle verhoudingen voor een ber gdorp in acht genomen wijst de summiere statistiek van hun bezittingen toch reeds op een zeker welvaartspeil Zij zijn lieden die kunnen bestaan van het werk van hun handen Hebben de Grosset's zich op die betrekkelijk (5) Departementaal archivaris FTracq, die de opsporingen gepoogd heeft vooruit tehelpen, schrijft zelf aleens Grosset (6) TePforzheim iseen Huis Henkei &Grossé gevestigd, dat zich specialiseert inhet vervaardigen van juwelen De familie zegt afkomstig tezijn uit de streek van Thuringen en Meissen, DDR wat natuurlijk nog niet wil zeggen dat de tak Grossé niet daarheen isuitgeweken (7) De bijzonderheden over de volkstelling van 1734 danken wij aan de hFTracq Zijn conclusie: ‘Ces families sont bien implantées àBessans (originaires de Bessans), deux possèdent suffisament de terres pour avoir laprofession de laboureur ,l'autre peut hiverner 2vaches et6brebis, donc possède des prés, etl'on ne pourrait àmon avis en visager une émigration postérieure que dans cette famille Si l'émigration avait été antérieure, ilaurait fallu que laplus proche famille sache qu'elle était définitive pour ne pas lesignaler au chatelain comme absent temporaire comme lecas se produisit plusieurs fois’ Biekorf Jaargang 70 7 korte tijd opgewerkt of genoten zij reeds een zekere welstand toen zij, enkele decennia vroeger ,te Bessans zijn neer gestreken, wie zal het zeggen? De vraag of wij in hun persoon geconfronteerd worden met nazaten van een geslacht Grosseto, naar de gelijknamige gemeente in middenItalië klinkt even problematisch In Maurienne wordt het niet voor waarschijnlijk gehouden omdat een zo gesloten gemeenschap als deze van Bessans zich de eventueel buitenlandse herkomst van een familie nog goed zou herinneren al ligt zij dan een goede tweehonderd jaar terug Hoe dan ook, op de plaats van vestiging Le Cloton zijn nog de puinhopen te zien van schuren of landhuisjes opgetrokken in steen en voortref felijk gemetseld Oudere zegslieden die de toestand vóór de verwoestende brand van 1944 hebben gekend, weten te vertellen dat de tweewoonst der Grosset's een gevelsteen droeg met als bouwjaar 17, en dat zij zich had onderscheiden van de bouwtrant der andere huizen van Bessans door haar ruimere kamers en haar ingangspoorten met dubbele vleugel Om dit wel ergver geeld familieportretje van een geslacht Grosset nog enigszins te retoucheren, signaleren wij een W alter Grosset, heer van Loghie (8),die in 1740 van koning KarelEmmanuel III ver gunning bekomt om in koninklijke domeinen, genaamd Les Urtières, evenals te Ar gentine en te Valmeinier ,aan mijnontginning te doen en dit voor de duur van veertig jaar Vraag ons echter niet een graad van verwantschap tussen deze ondernemende W alter en de ber gboeren van Bessans aan te duiden, wij kunnen het niet, evenmin als wij een brug kunnen slaan tussen de Grosset's of Grossé's uit Maurienne, en hun naamgenoten die op het eind van de 17e eeuw opduiken te Gent W ant de geschiedenis van de Brugse tak van het Geslacht Grossé en van zijn kunstatelier vangt aan te Gent en kan pas vanaf die eerste periode met vastere hand geschreven worden W at daarvóór is gebeurd zal wel nog een tijdlang behoren tot het domein van de verbeelding of althans van nauwelijks te bewijzen waarschijnlijkheden De vroegste vermeldingen van Gentse naamdragers Grossé, soms verkeerd gespeld als Grossee en zelfs eenmaal als Gossé, zijn te vinden in de geboorteregisters van de parochies SintMichielsZuid, SintPieters en SintBaafs aan het eind van de 17e en in het begin van de 18e eeuw Een kritisch genealogisch onderzoek van de gegevens is nog niet gebeurd maar kan voorzeker pas enkele decennia later vaste voet aan de grond krijgen (9)Op 14 februari 1743 immers wordt te Gent (8) Chanoine A Gros, oc deel III, hfst III, l'Industrie aux XVIIe etXVIIIe siècles I Exploitations minières (9) Wijsteunen ons op opzoekingen verricht door de goede diensten van de hNowé, archivaris teGent, in de volgende archivalia: Registers van geboorten StPieters, StBaafs en StMichielsZuid; Wegwijzer der Stad Gent, tussen 1789 en 1829; Bevolkingsregisters en Telboeken, tussen 1810 en 1830; Archief van de Neringen, Passementiers: reeks 152/32 nr 1 Biekorf Jaargang 70 8 geboren een Jean Josse Grossé, filius Petri, die op 19 januari 1766 in het huwelijk zal treden met Maria Joanna Van Hoecke Op deze Jean Josse en op zijn talrijke kroost komen wij straks terug Stippen wij alvast aan dat hij bekend staat als passementier (10) en dat hij de vader is van Jean François Grossé die het huis te Brugge zal komen vestigen Hoe luidt nu de vastomlijnde overlevering in de Brugse tak Grossé? Zij houdt het bij een stamvader Pierre, die zich omstreeks 1680 te Gent zou hebben gevestigd Hij was afkomstig uit SaintJeandeMaurienne, en is naar het noorden gekomen als goudborduurder in het spoor van (Habsbur gse?) troepen Bij zijn aankomst te Gent was hij nog jonggezel; hij is er dan later gehuwd met een Gentse Het bericht over het beroep van deze Pierre Grossé en de bijzonderheid dat hij zijn vak geleerd heeft in zijn geboortestreek, kunnen niet zo maar uit de lucht gegrepen zijn Nu nog bestaat hetzelfde ambacht in SaintJeandeMaurienne, zij het in een meer geïndustrialiseerde vorm (11)Over het hoe en het waarom van borduurwerkers in die ber gstreek in de 17e eeuw is er weinig geweten De ekonomische en artistieke zwaartepunten van het ambacht lagen in die tijd vooral rond de hofhoudingen, de kerk en het leger De drie zijn in de Maurienne werkzaam Er was een levendige kerkgemeenschap zowel rond de centrale instellingen als rond de abdijen Ook het regerend Huis van Savoye net zo goed als de hoofdstad Chambéry en de niet ver afgelegen Italiaanse en Zwitserse steden kunnen tot de afnemers hebben behoord De ekonomische ontwikkeling van Savoye is wel eens meer de richting uitgegaan van het meer van Genève en reikte soms tot Bazel Of de hoge klanten het sierprodukt rechtstreeks betrokken bij de plaatselijke uniformsnijders dan of deze op hun beurt aangewezen waren op de vingervaardigheid van ber gbewoners die er een lonend winterwerk aan hadden, klinkt even waarschijnlijk maar is niet uit te maken Alleen blijven wij met die onderstellingen in de buurt van onze Grosset's uit Bessans De komst van Pierre Grossé uit het zuiden naar Gent, valt, (10) Over de benaming passement, passementwerker ,passementier enz vgl: Woordenboek der Nederlandse Taal, dl XII, kol 685687, Uitg M Nijhof f,'sGravenhage & AW Sijthof f's Uitg Mij Leiden, 1931; Jan Broeckaert: Bastaardwoordenboek, blz 301, Uitg Kon VI Akademie A Sif fer ,Gent, 1895; Franck's Etymologisch Woordenboek der Neder landse Taal, blz 492, Uitg M Nijhof f,'sGravenhage, 1912 (11) Cfr ‘Filatures etTréfileries de laMaurienne’ teSaintRémy waar goud en zilverdraad wordt getrokken voor weef en borduurwerk Biekorf Jaargang 70 *2 BIJLAGE: AFST AMMING VAN PETRUS GROSSÉ, GENT* *De samenstelling van deze tabel was mogelijk dank zij de opzoekingen van de heer Nowé oc ** De geboorte van een zoon en van een dochter te Middelbur g, tussen 1733 en 1736 schijnt te wijzen op een verblijf van enkele jaren in dit stadje Bedoeld is Middelbur gin Vlaanderen, klein centrum oa van tapijtweverij, een tak waarin sommige Grossé's zich specialiseerden Over textielnijverheid te Middelbur gzie: Karel Verschelde: Geschiedenis van Middelbur gin Vlaanderen, Uitg Soc d'Emulation, Brugge, 1867, passim (oa blz 54) *** De tabel bevat alleen de afstamming voor zover zij belangrijk is voor de Brugse tak Terloops zij hier gewezen op de zware kinderlasten en, teken des tijds, de hoge kindersterfte Het hernemen van de doopnaam van het afgestorven kindje door het daaropvolgende, evenals de terugkeer van dezelfde namen in elke generatie, oa Petrus, kunnen bij het raadplegen van de bronnen verwarring stichten Biekorf Jaargang 70 9 Portret van Jean Josse Grossé (174318) door zijn zoon, Jean François Grossé, getekend op marmerplaatje in 1814 (verz Huis Grossé, Brugge) Biekorf Jaargang 70 10 zo te zien, niet buiten de normale lijn van de gebeurtenissen In de eerste helft van de 17e eeuw werd Savoye ernstig geteisterd zowel door de oorlog als door de pestepidemie van 16291630 Een en ander werkte een belangrijke uittocht in de hand uit de overbevolkte gebieden van Faucigny ,Maurienne en Tarentaise W aarom zou een ondernemende jonge man het er niet op gewaagd hebben, al stelt hij ons nu voor het raadsel waarom hij precies Gent heeft willen kiezen? Vertrokken met een Habsbur gs garnizoen? De roep van een vermaard gild in de Oostenrijke Nederlanden? De wil om zich grondiger in het vak te bekwamen? Het raadsel zal wel nooit helemaal kunnen opgelost worden De inlichtingen uit de Gentse geboorteregisters zijn karig en maken het probleem alleen nog maar meer ingewikkeld In mei 1693 wordt op SintPieters een Petrus Gossé (sic) geboren, maar een dopeling met dezelfde naam wordt daar ook reeds vermeld in mei 1685 Is dit jongetje misschien vroeg gestorven en acht jaar later door ziin broertje vervangen? De registers van SintMichielsZuid melden op hun beurt op 9januari 1690 de geboorte van een Isabella Grossé, filia Jacobi Aantrekkelijk in dit berichtje is de bijzonderheid dat de vader ,gehuwd met een Maria Anna Golle, militair is Staan wij hier voor de stamvader van het huis, geen Pierre echter maar een Jacques, op een of andere wijze als borduurwerker verbonden aan het plaatselijk garnizoen maar door zijn voornaam in tegenspraak met de familiale traditie? Hoewel het natuurlijk ook mogelijk is dat deze traditie zich in de overlevering van de voornaam heeft ver gist of misschien niet zo hoog terug klom? Het aantrekkelijke in de presumptie schuilt voor een deel ook in het lokaliseren van deze Jacques Grossé op de parochie van SintMichiels waartoe zijn woning in de Onderstrate zou hebben behoord Om het patroon van de onderstellingen nopens die vroeg 18e eeuwse Grossé's te Gent nog wat te compliceren, komt uit het geboorteregister van SintBaafs, op 25 mei 1702 nog een pasgeboren Guillielmus Grossé opduiken, zoon van Albert en van Maria Anna De Grave De losse gegevens zijn te schaars om op dat tijdstip een ook maar enigszins leesbare stamboom te tekenen; de enige beschouwing die men eraan kan verbinden is dat de naamdragers Grossé te Gent in elk geval vanaf omstreeks 1680 aangetrof fen worden Met Jean Josse Grossé staan wij echter volop in de 18e eeuwse Gentse realiteit Hij oefent er het beroep uit van passementier en werkt zich derwijze op dat hij erin slaagt zich te vestigen in de Veldstraat (12)Uit zijn huwelijk met Maria (12) De onder noot 9opgesomde Gentse bronnen geven nu eens Veldstraat 70, dan weer Veldstraat 89 Oudere vestigingsplaatsen verwijzen naar Engelandgatstraat (Enge gatstraat) Bestormstraat en Houtbriel Biekorf Jaargang 70 11 Joanna Van Hoecke spruiten, zoals reeds aangestipt, vele kinderen, veertien in totaal waaronder er echter verscheidene op jeugdige leeftijd overlijden Merkwaardig is dat niet minder dan vier zonen hetzelfde beroep kiezen: Jean Baptiste, Jean François, JacquesJean en PierreCharles Laatstgenoemde zal later het firmahuis in de Veldstraat overnemen maar omdat hij geen kinderen nalaat zullen nakomelingen van zijn broers het bedrijf voortzetten, en dit tot het eind van de 19e eeuw Over de eigen ontwikkeling van dit Gentse huis Grossé kan een aparte studie geschreven worden; wij beperken ons tot de Brugse tak Daarvoor moeten wij terecht bij Jean François, geboren te Gent op 15 september 1774, eveneens goudborduurder van beroep, maar die de stad verlaat omdat hij in geen concurrentiële positie wil komen met zijn jongere broer Pierre Charles, de man in de Veldstraat II Vestiging te Brugge Tot op onze dagen verwijzen sommige publicaties van de firma naar 1783 als naar het stichtingsjaar van het Huis Grossé W ijhebben aangestipt dat de bedrijvigheid van de goudborbuurders Grossé te Gent vele decennia hoger opklimt Het jaartal 1783 geeft echter het tijdstip weer waarop JeanJosse Grossé aldaar ,in de Veldstraat 70, een eigen winkelpand opent zodat zijn kunstproductie vanaf dat ogenblik duidelijker in de openbaarheid treedt en zich voorzeker ook uitbreidt (13)Het huis draagt de naam In het gr oot schip, en het is dezelfde naam die door zijn uitwijkende zoon JeanFrançois zal gegeven worden aan de nieuwe winkel die hij op de Eiermarkt te Brugge gaat vestigen (14) (13) De uitbreiding valt af telezen van de eerder geciteerde Gentse bescheiden mbt het winkelpersoneel (14) Over het betrokken huis in het groot schip, zie DrL Devliegher: De huizen van Brugge, I, Uit Lannoo, Tielt 1969, blz 83, 1 Merkwaardig zijn de twee jaartallen door de auteur teruggevonden, nl de wijziging van de raamindeling met pijlversiering, geplaatst in 1824, opnieuw verwijderd in 1849 Het eerste jaartal ligt ongeveer een decennium na de oprichting van de Brugse firma, het tweede valt vrijwel samen met de overbrenging van het huis naar het Simon Stevinplein na de dood van JeanFrançois Grossé in1848 De stedelijke ver gunning tot het uitvoeren van de verbouwing dd 3juli 1824 draagt volgende vermelding: ‘Veranderinge in 'thuijs bewoont door Mr Grosse op d'Eyermarkt no1’, (mededeling van de hDevliegher ,SAB), wat erop kan wijzen dat dit huis eigendom van de Grossé's geworden was De naam van een huurder wordt ivm bouwver gunningen gewoonlijk niet vermeld Biekorf Jaargang 70 12 Voor deze ontdubbeling van de firma kennen wij het hoofdmotief zoals het zich voor de Grossé's te Gent voordoet: vier zonen in hetzelfde ambacht binnen dezelfde stad is van het goede teveel; men mag een uiteraard gespecialiseerde markt niet oververzadigen Maar waarom uitwijken naar Brugge en niet bijvoorbeeld naar Brussel, Antwerpen, Luik of desnoods Parijs? Nopens deze keuze zijn er geen formele getuigenissen voorhanden, wel enkele aanduidingen en gissingen die op een grond van waarschijnlijkheid rusten Vooreerst weten wij dat JeanFrançois omstreeks 1814 in het huwelijk is getreden met een niet meer zo heel jonge Brugse vrouw ,Isabella Theresia Rooman, die in 1841 op zestigjarige leeftijd weliswaar te Gent zal overlijden maar die begraven wordt in haar geboortestad Het is mogelijk dat de huwelijksband en, wie weet, de hulp en de informatie welke de familie van de bruid en zij zelf verstrekten, de ondernemende Gentenaar hierheen hebben gevoerd Het omgekeerde, éérst de uitwijking uit Gent naar Brugge en daarna de kennismaking en het huwelijk tussen JeanFrançois en Isabella, blijft natuurlijk evengoed mogelijk! Nog andere omstandigheden kunnen in de keuze van de nieuwe vestiging meegespeeld hebben Vooral de aantrekkingskracht van Brugge als kunststad Het goudborduren kon er bogen op een zekere traditie en ongetwijfeld op een rijk verleden (15)W ellicht tekenden zich hier nu nieuwe en reële mogelijkheden af als marktgebied en als centrum van een potentieel hinterland? Het tijdstip van de vestiging te Brugge, omstreeks 1814, spreekt trouwens tot de verbeelding al is het gevaarlijk daaruit konklusies te trekken De Franse bezetting loopt ten einde, is misschien reeds achter de rug TeW aterloo stappen Napoleon's laatste regimenten naar de onder gang De vestiging te Brugge van een voorlopig, korte tijd daarop van een vast garnizoen, opent voor de passemenlier één konkreet perspectief naast vele andere (16)Het jonge Huis Grossé, (15) Tot de vakliteratuur over dit onderwerp behoort nog altijd: Louis De Farcy: La broderie du XIe siècle jusqu'à nos jours, d'après des spécimens authentiques etles anciens inventaires, Uitg Belhomme, Angers, 1890 Het werk van het Huis Grossé teBrugge wordt in dit boek verscheidene malen geciteerd, maar dan voor de periode na 1850 L Grossé bezor gde de auteur talrijke specimina van borduursteken (16) Over Brugge als garnizoenstad iseen grondige studie teschrijven Enkele bijzonderheden over troepenbewegingen op het tijdstip dat ons aanbelangt, vindt men oa bij A Schouteet: Gedenkweerdige Aenteeckeningen van Jan Karel Verbrugge, Brugse kroniek over 17651825, Uitg Genootschap voor Geschiedenis, Brugge, 1958 (cfr anno 1814, passim), en bij drJos De Smet: TeBrugge op het einde van de XVIIIe eeuw ,Uitg Gidsenbond, Brugge 1957 & id Brugge rond 1830, Uitg Gidsenbond, Brugge 1958 De samenstelling van een regiment Volontaires des Flandres teBrugge, gerekruteerd door Graaf PucklerMuskau dadelijk na de uitdrijving van de Franse troepen, wordt summier behandeld door Charles Terlinden in Histoire Militaire des Belges, Uitg La Renaissance du Livre, Brussel, 1968, blz 284 Verre van ons de bedoeling in dat Brugs wapengekletter de énige lokroep teonderkennen die JF Grossé hierheen deed rennen Biekorf Jaargang 70 13 geen eigenlijke filiale van het Gentse maar nog jarenlang zo intiem ermee verbonden dat beide hetzelfde firmabriefpapier gebruiken, mag immers niet uitsluitend worden voor gesteld, zoals wij het thans kennen, als gespecialiseerd in kerkgewaden Atelier en handelsbedrijf vormen er een onverbrekelijke eenheid Bij ontstentenis van kasboeken en inventarislijsten is een scherpomlijnd beeld van de productie en van de dagelijkse bedrijvigheid ‘In het groot schip’ aan de Brugse Eiermarkt, in de tijdspanne die ons hier interesseert, niet konkreet te tekenen Een kenmerkende opsomming van de koopwaar op de hoofding van bewaard gebleven facturen maakt ons toch een en ander duidelijk Luidens deze tekst ‘maakt en verkoopt ’JeanFrançois Grossé in die jaren na 1814: ‘alle soorten van bur gerlijke en militaire passementwerken, houdt (hij) een groot assortiment van fourniteuren voor ameublement, bordeur en fantaisiewerken, alsook een magazyn van Lionsche stof fen en goude braderyen voor kerkornamenten’ Men kan bij hem verder nog ‘alle soorten van Doornyksche, Hollandsche en Antwerpsche tapyten etc’ kopen De gerichtheid van de firma staat hiermede weliswaar veralgemeend toch ondubbelzinnig voor ogen Haar plaats van vestiging laat geen twijfel bestaan nopens de commerciële rangorde die zij in het volle stadscentrum voor zich opeist Een koopmanszoon uit de Gentse Veldstraat kan nu eenmaal geen vrede nemen met een huis in een uitgestorven Brugs straatje De technische uitrusting van de jonge Brugse inplanting kan op geen ernstige problemen zijn gestoten Zelfs nu nog is dit specifiek handwerk tevreden met betrekkelijk weinig ruimte en vrij eenvoudige werktuigen Het zijn de vingeren die tellen! Men was In het gr oot schip niettemin ingenomen met de vrij lange gang van het huis, vooral voor het trekken van zijden koord, al moest men daarvoor soms tot op straat De aanwerving van het toenmalig handarbeidspotentieel zal wel zwaarder hebben gewogen, vooral als het op de echte ervaren vaklui aankwam Maar onoverkomelijk is deze moeilijkheid niet geweest W ant wanneer JeanFrançois Grossé op 16 augustus 1848 zijn werkzame ziel aan de Heer teruggeeft, staat op zijn doodsbeeldeke te lezen: ‘II fut un négociant probe et zélé, ses nombr eux Biekorf Jaargang 70 14 ouvriers trouvaient en lui un père et un protecteur ’Zij waren met bij de zestig, wisten zijn nakomelingen te vertellen (17) De grondstof fen voor het werk betrok JF Grossé merendeels uit Frankrijk Lyon vormde als textielcentrum een vas1 begrip Dat lazen wij reeds bovenaan de facturen van het huis De eerste Brugse Grossé zal ten andere, rond 1830, niet aarzelen één van zijn vele kinderen, de voor de verdere uitbouw van de firma en voor ons relaas zeer belangrijke zoon Louis, daarheen te sturen opdat hij zich zou kunnen inwerken in de geheimen van de weefkunst In artistiek opzicht mag men van het borduurwerk in de eerste helft van de negentiende eeuw geen mirakelen verwachten Solied vakwerk, ongetwijfeld, technisch onberispelijk maar wat de vormgeving betreft conventioneel en gericht op gemakkelijk oogstrelend sukses, vooral met het goudbelegsel op de stilaan toch sober wordende militaire uniformen evenzeer als op de staatsiekledij van de hoge ambtenarij, een schouwspel dat op onze dagen nog een zeldzame keer te zien is Kreatief beschouwd heeft dit kunstambacht veel van zijn adem verloren Dit bemerken wij overigens aan de specimina die uit die tijd bewaard zijn gebleven Litur gische gewaden verdienen nauwelijks die naam Zij zijn gesneden uit dezelfde, weliswaar dure maar nietszeggende ameublementstof fen die men aanwendt voor gordijnen en beddegoed Drie weefsels: brokaat, damast en lampast, genieten de voorkeur De ene soort is zwaarder door geweven dan de andere en is duurder wegens het verwerkt materiaal Maar de tekeningen die zij vertonen, en zelfs de motieven die eraan gegeven worden om de functie van het gewaad te verduidelijken, lijken ons nu zonder veel zin en oervervelend Ook dit kunstambacht wacht op zijn zelfbevrijding door een komende vernieuwing van de geest en door een radikale ommezwaai De matte situatie van het kunstborduurwerk, geen technisch verval maar een stagnatie in de creativiteit, blijkt in de eerste decennia van de 19e eeuw in W estEuropa vrijwel algemeen te zijn Het verdikt van een ingewijde zoals Louis De Farcy (18) laat daarover geen twijfel bestaan Zelfs het ornaat dat Charles X, bij zijn kroning te Reims in 1824, ten geschenke geeft aan de kathedraal, noemt de auteur ,in weerwil van de betoonde ambachtelijke vaardigheid ‘sans valeur artistique’ Toch hangden er beloften voor een wederopleving in de lucht W ijkunnen ze herkennen in het breder perspectief van het kunst en geestesleven uit die tijd De ar (17) Familiebezit Huis Grossé Opvallend de typisch 19eeeuwse paternalistische ondertoon in ‘un père etun protecteur ’(wat natuurlijk niet wil zeggen dat de brave man het niet ook geweest is) (18) De Farcy ,oc blz 105 Biekorf Jaargang 70 15 cheologen beginnen belangstelling te betonen voor de oude borduurstukken Treurnis en verontwaardiging over de baldadigheden van de Franse omwenteling, die ook in de kleerkasten van de sacristieën deerlijk heeft huisgehouden, verlevendigen de aandacht van de kenners voor de kostbaarheden die konden gered worden Bovendien komt een renouveau op gang om de litur gische gewaden voortaan wat beter te doen beantwoorden aan de architectuur van de kerken waarin zij gedragen worden Persoonlijkheden zoals Pugin, ViolletleDuc, Lassus, Didron en EP Martin dragen in gevoelige mate bij tot deze renaissance De Farcy laat opmerken dat deze weder geboorte althans aanvankelijk geen enkele exclusieve bleek te willen stellen, want dat de ‘reproductie’ van oude ornamenten zich uitstrekte tot alle stijlen Hij geeft daarvan overigens enkele tref fende voorbeelden Het lijdt geen twijfel dat de wederopleving van het kunstambacht rechtstreeks aan deze geestesstroming te danken is geweest De aanvang ervan mag men situeren omstreeks 1850 De zoon van JeanFrançois Grossé heeft op dat tijdstip het roer van de firma te Brugge stevig in handen genomen Jaar genoot van Pugin, zal hij een definitieve wending kunnen geven aan het kunstambacht waarmede hij van kindsbeen af vertrouwd is GGYSELEN Babynen De volgende plaatsen brengen de term babynen met betekenis: Garen op spoelen winden (bereiden voor het weefgetouw en voor het naaien) Betr hier linnenweverij 1527 Kortrijk Het slot van de rekening van het Sloenklooster vermeldt de som opgebracht door het handwerk van de zusters ‘te weten met spynnen met borduerwerke met nayen ende eene van hemlieden wevende ende een babynende seceerende ende drayende’ Rek 1527, f117 v 15281529 Kortrijk Gelijkaardige posten luiden: ‘Een suster dier weeft ende een dier sceert ende babbynt ende drayt’ (1528, f131 v)‘Noch ghewonnen met 60 ellen lywaet te weven met spoellers sceerers ende babbynen’ (1529, f146 v)Biekorf 1959, 294 Nota Babine, zn, komt als term in de draperie voor te Brugge in 1544 ‘De ketenen scheeren up tscheereck vichtien pypen ofte habinen Men zal ghehouden wesen tgaerne wel te minghelen van babyne te babyne’ De Poerek 11110 Vgl WNT sv bobijn; ofra bo bine en eng bobbin (OED 12, 959) verschijnen ook eerst in de 1e helft van de 16e e Biekorf Jaargang 70 16 De H Sacramentspr ocessie te Rumbeke Hoewel GoethalsV ercruysse van Kortrijk, in het 2de deel van zijn Jaarboek der stad en oude Casselry van Kortrijk (blz 24) zegt, dat het reeds van omstreeks 1320 is dat men de feestdag van 'tH Sacrament ‘begonst in deze landen solemneel te vieren met openbare processie’, is het slechts in de kerkrekening van 1633 dat ik de oudste vermelding heb kunnen ontdekken van een H Sacramentsprocessie te Rumbeke ‘Item betaelt an de luiders voor huerlieden extraordinairen arbeit gheduerende den ommeganck van de processie up H Sacramentsdach 1633’ Het is echter best mogelijk dat de in 1633 regnerende pastoor Deschoemaker ,aan een reeds vroeger bestaande processie alleen wat meer luister en klank heeft willen bijzetten, en dat jaar voor 'teerst de klokken eens ‘extraordinairlijk’ deed luiden De vele jaren bezetting door vreemde legerbenden die onze streek gedurende de tweede helft der 17e eeuw te verduren had, zullen zeker wel oorzaak geweest zijn dat de processies destijds niet of maar onregelmatig konden uitgaan Helemaal verdwenen zij toch niet, want in de kerkrekeningen 1672 en 1675 zien wij dat de ver goedingen uitbetaald worden ‘aen de gonne gedreghen hebbende de vaenen, cruys ende belle ghedurende de processie te Synxen, H Sacramentsdach ende up S Pietersdach’ In de 18e eeuw werden de processies opgeluisterd niet alleen door Kruis, vaenedragers en belleluiders, maar ook door de verschillende plaatselijke maatschappijen, zoals schuttersgilde, Rhetorikagilde en ook door ‘sanghers ende musiecyenen’, die soms misschien wat al te uitbundig te werk gingen bij het binnentreden van de kerk na de processie Ik weet niet dat zulks te Rumbeke ooit het geval geweest is; maar abusen van der gelijke aard gepleegd, ‘op den feestdagh van het allerheiligste Sacrament’ waren aanleiding tot een verbod uitgevaardigd op 17 juni 1763 door bisschop Caïmo van Brugge, waarbij formeel verboden werd ‘aan wie het soude mogen zijn, van met waepens, vaendels, trommels, fluyten, violen ende dier gelijcke instrumenten in de kerk, ofte selven opden kerckhof, te komen noch oock in de pr ocessie te compar eer en ’ Bij de hervormingen ingevoerd door keizerkoster Jozef II werd de H Sacramentsprocessie geëerbiedigd en behouden, maar zij werd afgeschaft bij decreet der Nationale Conventie van 22 juni 1795, waarbij alle openbare godsdiensplechtigheden buiten de kerk verboden werden Na de beloken tijd, bij de heropening van de kerken in Biekorf Jaargang 70 17 1802, kwam de processie opnieuw in voege: deswegen heeft oastoor Hooge in 1855 genoteerd in zijn Liber Memorialis, dat ‘toen ter tijde, oude menschen nog met bewondering spraken over de Processie met het H Sacrament die in 1803, na jaren opschorsing, weer voor het eerst en met buitengewooen luister werd omgedragen’ Toen in 1819 Keizer W illem Ibepaalde dat voortaan niet meer dan twee openbare processies per jaar in elke parochie mochten uitgaan, werd deze op H Sacramentszondag uitdrukkelijk behouden In 1880 werden, naar ik meen, belemmeringen gesteld door het liberaal Gouvernement aan het openbaar uitgaan van de H Sacramentsprocessie In 1898 hadden de provinciale kiezingen plaats op H Sacramentszondag In zijn Memoriale Rumbecanum heeft pastoor Slosse genoteerd dat ‘hierdoor de H Sacramentsprocessie belet werd’ Ten tijde van Pastoor Dehlauwe (18831896), die een bijzonder grote vereerder was van 'tH Sacrament, ging de processie te Rumbeke uit met veel pracht en praal In het recommandeerboek van de kerk van Rumbeke werd voor zondag 15 juni 1884 aangekondigd: ‘Solemniteit van den feestdag van het Allerheiligste Sacrament des autaars: Groote Processie: men wordt verzocht kapellen te stichten, de straten te bestrooien en te versieren’ Achter de ‘Maatschappij van 'tmuziek’ die vooropging in de stoet, volgden bestuur en leden der plaatselijke maatschappijen met hun vlaggen; verders talrijke verklede groepen rond heiligenbeelden die op de schouders werden gedragen; met de Confrerie van het H Sacrament naderde het hoogtepunt: het baldakijn, waaronder het Allerheiligste gedragen werd door de pastoor ,omringd door priesters en wierokende misdienaars Daarachter kwamen de familie van de kasteelheer ,de gemeenteoverheden en de kerkmeesters En ten slotte een kleine groep biddende parochianen De processie volgde destijds den grooten ommegang, di door Hoogstraat, Leynstraat, Kloosterstraat, Roeselarestraat, noordkant van 'tkerkplein, Stationstraat tot aan de baan naar Izegem, om langs de zuidkant van 'tkerkplein terug te keren naar de kerk Op de weg waren vier rustaltaren opgericht die een halte vormden voor het geven van de ‘benedictie’ over de stilstaande processiegangers Die altaren stonden: een tegen het huis van louis leyn op 'teinde der Hoogstraat (thans nr 51), een bij de ingang der kapel van 'tklooster ,een op het kerkplein rechtover het huis van notaris Vandeputte (thans gemeentehuis), en een rechtover de hoek van 't Oudeman Biekorf Jaargang 70 18 nenhuis, waar de Stationstraat uitloopt op de baan naar Izegem De huizen langs de processieweg waren bevlagd en aan venster of voordeur prijkte een kruisbeeld of H Hartebeeld met kaarslicht er voor of er rond; op gans de lengte van de doortocht waren de straten door de aangelande huisbewoners bestrooid met bloemen en groen, tussen twee boorden meest gevormd met palmtakken of lis, een echt wandeltapijt dat door de processiegangers geëerbiedigd werd en waarop alleen de pastoor ,die het H Sacrament droeg, doorstapte Terugkomende bij het kerkportaal schaarden de muzikanten zich aan beide zijden van de ingang en lieten al de processiegangers de kerk binnenstappen waar ,van op het hoogaltaar ,een laatste zegen gegeven werd Pastoor Slosse (18961930) hield meer van bidders in de processie dan van kijkers langs de weg Reeds in 1897 waren twee der vier rustaltaren afgeschaft, alsook de meeste verklede groepen Aan de kop van de processie werd behouden: een delegatie van de S Donatusgilde der Boerenjeugd te paard, gevolgd door de muziekmaatschappij S Cecilia die godsdienstige ‘marchen’ speelde, alsook een afvaardiging der plaatselijke maatschappijen met hun vlag Voor het baldakijn stapten op twee rangen aan beide zijden van de straat de leden van de broederschap van 't H Sacrament met vlag en flambeeuwen, en tussen hen een groep in 'twit geklede meisjes met kaarsen en bloemen alsook een groep zingende jonge knapen Na de eerste wereldoorlog richtte Pastoor Van Beveren (19201934) weerom de verklede groepen in, maar de rustaltaren bleven weg In de laatste jaren werden de verklede groepen definitief afgeschaft In 1967 is de H Sacramentsprocessie, evenals deze van OL Vrouw van Halfoogst, niet meer door de straten van het dorp getrokken; zij werd vervangen door een eenvoudige ‘omgang’ door de beuken ‘binnen’ de kerk, waar nog alleen het Allerheiligste onder baldakijn voorafgegaan wordt door bondsleden met flambeeuwen en gevolgd door de plaatselijke geestelijkheid De aloude processie heeft zich, te Rumbeke zoals in de steden en in veel dorpen reeds, uit het volksleven teruggetrokken JDELBAERE [Bladvulling] Op het uithangbord van een pruikemaker (1700): Hier maekt men pruiken om eenieder tegerieven, van levend menschehair ,niet van gehangen dieven Biekorf Jaargang 70 19 W eeklacht van de W esthoek in de kr oniek van Duinkerke 1582 De kroniekschrijver van Duinkerke mogelijk pastoor Gheeraert van de SintElooiskerk heeft in het tweede deel van zijn handschrift, onder het jaar 1582, een paar bladzijden ingelast waarin hij de benarde toestand van zijn ‘W esthoek’ en van de (oude) provincie Vlaanderen samenvat De ekomische gevolgen van de strijd tussen Zuid en Noord, die nog fel aan de gang was, worden door de auteur duidelijk gezien en getekend Gouverneur van Duinkerke was alsdan admiraal de Trelon die, in dienst van de Staten, de defensie van de haven binnenwaarts trachtte te verzekeren De daartoe uitgevoerde graafen dijkwerken veroorzaakten veel schade aan de bouwlanden (Duinkerke keerde eerst op 17 juli 1583 onder Spanje terug) W elaten nu de kroniekschrijver zelf aan 'twoord AV [W elvaart door handel en negotie] ‘Ende alzo dit landt, over langhe tyden boven veele andre landen, den name ende renommeee heeft ghehadt van zeer opulent ende machtich, zoot inder waerheyt was, met zo veele schoone steden ende dorpen, zo schoone bynaest als steden overal, waeromme zeer grooten handel ende neeringhe dede, zo van draperye, lyneweverye, weverye van sayen ende diverssche andre fraye manufacturen, twelcke al ghevoert wiert in andre vreemde landen, danof groot geit procedeerde Ende metten retoure van dien wiert wederomme andre coopmanschap hauwaert ghebrocht ende alhier in tfaict der manufacture gheaccoustreert ende gheraffineert, elck naer den heesch van den wercke [Bloeiend handwerk van weleer ] W ant men moet considereeren dat dese Nederlanden maer en zyn een boye ofte packhuus om de goedinghen uut andre landen te logieren ende accoustreren, wolle, olyen, wynen, pastellen, zaut, canevetsen, zyden, suckeren, cyropen ende veel ander zaeken, die wy niet en hebben, midts onse landen daertoe niet bequame, alzo de upperste Heere dat alzo voorzien ende gheordonneert heeft, updat theen landt by tandre zoude moeghen leven Men moet considereren wat benedictie Godts dat was dat alle de mans, vrauwen ende kinderen gheoccupeert waren int Biekorf Jaargang 70 20 faict van de manufactuere voorseyt Ende midts dien waren exemt van alle andre raserie, heresie ende inobedientie, danof gheprocedeert is alle dese desolatie ende ruyne, ende onse conste ghespreet in andre vreemde landen Zodat wy ,volghende de rechte oordeelen Godts, teene met tandre verlooren hebben [V elden en weiden verlaten of overstr oomd] Onse landen, de welcke gheextimeert waren boven alle mate als twintich, dertich ja veertich ponden grooten tghemet in zommeghe quartieren, ende alsnu ligghende voor de voghelen onghebaut, gheen ghelt of te cryghen, al storve de proprietaris van haermoed, alzoot met diverssche ghenouch ghebuert is Ja, zommeghe landen zyn zo verzant doir het inbreken vande sluusen ende overloopen van der zautewateren, twelcke tanderen tyden schoone vette weeden plaghen te zyne Zo datter gheen apparentie en is in menich jaer danof eenich prof fyt te verwachten [De lijnwaadhandel vervallen] Nu als, aengaende de draperyen ende sayerye, is oock al te nietten Zo verre aengaet tlynwaet, danof twas procedeert uut dese landen, is oock meest al ghefalliert, midts dat tlandt niet benoot en wordt, ofte emmers weinnich, midts dese continuelle oorloghe ende parcialiteyt Twelcke ic hebbe hooren extimeren van zekere cooplieden daerinne wel gheverseert, als dat tlynwaet, twelcke in Vlaendren wiert ghemaect van tvlas aldaer ghegroyt, was weerdich viventwintich hondert duust guldens van twintich stuvers tstuck tsiaers Up de plaetse van Yseghem alleene mocht bestiert worden up den marctdach van der weke wel drie duust ponden grooten vlaems, zonder nu alle de andre marcten in Vlaenderen [V isserij en zeevaart] Ende zo verre alst angaet de visscherye ende neeringhe van de zee, de welcke van ghelycken meest overal is ghesmolten, principalic op de costen van Vlaendren, men heeft ghenouch ghezien hoe die tandren tyden ghefloreert heeft, alser neghen ofte thien hondert buysen voeren ten harynghe, zo van Hollandt, Zeelandt als de Vlaemsche costen tsamen, hoe menich mensche daermede onderhouden was, ende wat schat danof ghemaect wiert, twelck tot niemans schade ofte prejudicie en redondeerde Biekorf Jaargang 70 21 Cammende uut de rume zee, doir de benedictie des Heeren, tselve goet wiert al vercocht tot vreemde cooplieden, zo uut Vranckerycke als uut Oostlandt Boven dien nooh al de cabellau, de welcke binden jaere in de Noordtzee ghevanghen wiert ende ghezauten in tonnen ende stapelen Voorts alle de schoone coopvaerderie ende abbondance van schepen uut Hollandt ende Zeelandt, zeylende in alle quartieren [V eeteelt, Meekrap] Voorts int landt groote nombre van bestiael, schoone peerden, koyen, schapen, groot boven alle andre landen; groote nombre van zuvele ende excellent, zo om dese als andre landen te provideren Voorts in diverssche quartieren schoone meede, de welcke drie jaeren ofte daer ontrent moeste ligghen in de eerde eer men die uutdelven ende accoustreren mochte om te oorboren tot verwen van de lakenen Metgaders overal abbondantie van alle soorten van grane, met diverssche andre commoditeyten, danof wy nu, volghende ons boos leven, meestal af ghepriveert zyn’ Vlaamsche Kronyk, ed Piot, 621623 Aantekeningen Accoustr eren :bewerken, verder afwerken, omwerken Benooden :wvl benaten (bedrichten) De Bo Canevetsen :tekstielnaam In die periode (15501600) iscanevets (kanefas) veel in de handel als voeringstof, zaklinnen, paklinnen Costen :kusten; ndl kust (ontleend ca 1450 aan ofra coste) behoudt de vorm coste tot laat in de 16e eeuw De oude mnl term was zeecant Meede :meekrap (Rubia tinctorum) In 't groot verbouwd vooral in Zeeland en ZeeuwsVlaanderen; zie Biekorf 1931, 375377 Tot in de ‘beroerlicke tijden’ werd ook in de W esthoek meekrap verbouwd Noor dtzee :is oudtijds niet de zee vóór de Vlaamse kusten, doch de verre zee van de kabeljouwvangst Was :gewas (als grondstof) Over de lijnwaadmarkt van Izegem in de jaren 1580, zie het art van J Geldhof in Biekorf 1954, 8994 Die weeklacht van Duinkerke doet denken an de Brugse Lamentatie van Zeger van Male in dezelfde jaren 1580: ‘O Brugghe, waer sitten nu unotabile poorters? die sitten nu en trueren, midts dat sy van hueren huysen, renten ende landpachten niet ofte letter en ontfanghen, huerlieder renten op het land van Vlaenderen en Brugghe en worden maer van vier ,ses, acht jaeren, één betaelt, huerlieden pachtgoederen die staen buyten het landt al gheruyneert, huere huysen, moten, scheuren, stallinghen, ovenkoten, alle ommegheworpen ende ghedestrueert door de soldaten’ (Lamentatie, ed C Carton 38) Biekorf Jaargang 70 22 Abraham a Sancta Clara in Nederlandse drukken en herdrukken Op de vraag in Biekorf 1965, 224 De aldaar genoemde Maastrichtse herdruk, in 40 afleveringen bij JJ Vos, te verschijnen in 1880 heb ik tot nu toe niet gevonden Is die herdruk werkelijk op de markt gekomen? En welke werken van de beroemde W eense predikant waren daarin opgenomen? Omstreeks 1880 moet te Antwerpen bij H Sermon een herdruk van de ‘Kapelle der Dooden’ verschenen zijn Duclos heeft die uitgave in handen gehad en stelde vast (in Rond den Heerd XV ,1880, 200) dat de tekst ervan zeer afweek van de Amsterdamse uitgave (1737) Zuidnederlandse drukken In het Zuiden werd Abraham aS Clara zeer weinig herdrukt Niet meer dan twee titels konden we achterhalen: 1 De Kapelle der Dooden (alias ‘Den algemeynen doodenspiegel oft de capelle der dooden’): Brussel, W ed G Jacobs, 1730 8o386 pp fig Leuven, J Jacobs, 1767 8ofig Leuven, 1792 8o Ex van die drie uitgaven in de Kon Bibl te Brussel 2 Des Werelds Schoonheyd en Leelykheid, in menigvuldige en zedige gedagten, historien en fabelen voôr gestelt In deézen laesten Druk met Aenmerkingen vermeerdert, en van veéle fouten verbeterd IDeel Tot Lier ,By JH Le Tellier , Boekdrukker en Boekverkooper 1786 8oVI232 pp Frontispice: portret van Abraham aSC gegraveerd door ‘F Meulemeester 1786’ (Gegraveerd naar het model van de Amsterdamse uitgaven) Ex in particuliere verzameling Tweede deel ontbreekt De pp IIV van Deel Ibevatten een ‘Kort Begryp van den Levensloop van Pater Abraham àSt Clara’, naar het Amsterdamse model van de ‘Kapelle der Dooden’ (ed J Roman de Jonge, 1741) De Brusselse druk in 1730 van de ‘Kapelle der Dooden’ moet, zoals de Leuvense en Lierse herdrukken, op de Nederlandse tekst van de Amsterdamse uitgave teruggaan De datum van de eerste druk ervan is mij niet bekend, de oudste (in bibliotheken aanwezige) Amsterdamse druk is van 1737 Tot zover het aandeel van de Zuidnederlandse drukkerij in de uitgave van de (in het Noorden vertaalde) werken van Abraham aS Clara Biekorf Jaargang 70 23 De volgende lijst geeft een summier bibliografisch overzicht van de Amsterdamse drukken (1)Alleen de datum van de verschillende uitgaven wordt opgegeven (2)De datum tussen haakjes nevens de titel is de datum van de originele Duitse uitgave Amsterdamse uitgaven van Abraham aS Clara Judas den AartsSchelm (16861694) 3delen: 17161717; 173417351736; 1745 Iets voor allen (1699) 4delen: 17171719; 1736 1741 1745 1758 1759 Sterven is erven (1702) 1739 1740 Nuttelyk Mengelmoes (1704) 1718 1722 1752 'sW erelds mooi en leelykheid (1707) 2delen: 1717 1734 17611762 NarrinnenSpiegel (1707) 2delen: 17181723; 17371743 De geleerde Nar (1709) 1734 1752 Gekheyd der W ereld (1707) 2delen: 1718 1721 1734 De W elvoorziene W ynkelder (1710) 1713 1737 1742 Redevoeringen over verscheyde stof fen (1710?) 1742 Kapelle der Dooden (1710) 1737 1741 Abrahams Loofhut (17211723) 3delen: 1763 Vaertwel of laatste schriften (1729) 1768 Mercurius of W inter groen (1733) 2delen: 1763 1782 Al die uitgaven waaraan goede vertalers als Isaac Le Long en J Schoolhouder hebben meegewerkt zijn in Vlaanderen zeer verspreid geweest Al de titels waren in 1796 nog in voorraad in de Gentse boekhandel van de Gebroeders Gimblet Heel wat spreuken en uitspraken, exempelen (motieven) en vertellingen van de (1) De titel van sommige vertalingen vertoont varianten; onze lijst geeft slechts één versie ervan (2) Gegevens uit bibliografische werken en veilingscatalogi werden aan gevuld met nummers uit openbare bibliotheken (KB Brussel en UB Gent) en particuliere verzamelingen Oprechte dank aan de heer JPieters van Serskamp, lid van de Kon Commissie Volkskunde, voor zijn vriendelijke medewerking Voor de illustratie isbelangrijk: Pvan Eeghen en JPh van der Keilen, Het werk van Jan en Casper Luyken, Amsterdam, 1905 Biekorf Jaargang 70 onuitputtelijke ‘Meester van het barokproza’ zijn door die uitgaven alhier door gedrongen Na Vader Cats is de Biekorf Jaargang 70 24 W eense predikant in ons Zuiden een van de meest gelezen auteurs ‘uit het Noorden’ (di in de taal van het Noorden geweest Tot de populariteit heeft ook, zoals voor Cats, de goede illustratie bijgedragen In de vier delen van Iets voor allen werd heel de belangwekkende serie platen van ‘Het Menselijk Bedrijf ’van Jan Luyken (16491712) opgenomen: een enig panorama van ambachten en neringen Ook een eerste uitgave van Nuttelyk Mengelmoes (bij de Janssoons van W aesber ge, 1718) is een festijn van gegraveerde platen De oudste drukken zijn natuurlijk vooral wat de plaatjes betreft de beste In latere uitgaven is de sleet op de koperplaten soms hinderlijk voor een moderne reproductie Hans Ulrich Megerle was een boerenjongen uit Baden (geboren in 1644 te Kreenheinstetten, distrikt Messkirch) Hij geraakte in de studie bij de Jezuieten te Ingolstadt en de Benediktijnen te Salzbur g Als Augustijner (Eremiet) droeg hij de naam (pater) Abraham aSancta Clara en werkte en predikte te W enen, waar hij de grote pest (1679) en het beleg van de Turken (1683) meemaakte In de Oostenrijkse hoofdstad werd hij de populaire prediker ,gevierd door alle standen, gezocht en vereerd ook door het Habsbur gse Hof Zijn meesterschap over de taal, zijn hantering van satire en parodie, verzekerden hem een blijvende plaats in de Duitse letterkunde met de eretitel ‘Meester van het Barokproza’ Lang is de reeks populaire traktaten die hij van 1686 tot aan zijn dood in 1709 liet verschijnen Een zestal werken werden nog postuum uitgegeven De PassauLindauer uitgave van zijn werken (18351846; in 20 delen) was nog niet volledig Belangrijk is de zesdelige bloemlezing (1904) van Prof Hans Strigl De Akademie van W enen ondernam in 1943 een uitgave van de volledige werken olv Prof K Bertsche In de biografische notities over A in onze Nederlandse encyclopedieën vindt men geen woord over zijn bekendheid en verspreiding in de Nederlanden, zelfs niet in de Moderne Encyclopedie der W ereldliteratuur (1963) Alleen K ter Laan noemt een vijftal vertalingen in zijn Letterkundig W oordenboek (1952) Duitse bibliofielen kennen echter wel hun Abraham en verzamelen op alle markten de Amsterdamse drukken die er maar opduiken AVIAENE Het speelhuis anno 1700 uit ‘iets voor allen’ Waaruit kan groter kwaad ontstaan dan uit het Dobbelen? wil men vloeken en tier en zien, ook vechten, slaan, zo moet ment 'tin een Speelhuis zoeken Biekorf Jaargang 70 25 Bij oude moeie in 't ovenkotje Ze wordt honderd jaar nu in 'teinde van mei, Marie Provoost, en wordt er gevierd door de gebuurs van de Schaakstraat in StKruis Rond 1926 is ze daar bij haar getrouwde dochter Gadelieve komen wonen ‘Moeder zeiden Gadelieve en Cyriel, en hun kleinen maakten daarvan moeie Nu ze groot geworden zijn, zeggen ze moetje, maar bij de gebuurs ben ik moeie, oude moeie gebleven, en ik versta het alle twee’ En zo is Oude Moeie aan 'tvertellen: ‘Lijk of je weet, we dienden wij, ik en Kamiel mijn vint, op d'hofstee van Dedewallens 'tIs korts achter den oorlog van veertiene dat we onze spaarcentjes hebben besteed aan dat huis hier ,juist van passe gelegen bij de kerke en uit de kant, met grote keuken en achterkeuken, beste kamer en hoogkamer en nog in 'tzuiden dat schoon ovekotje hier ,met een lochting Ja, hoe gaat dat al met de jaren, stilletjes aan 'teen achter 'tandere, weeuwe komen oud worden doof zijn en de een en de andere op bezoek komen en ik maar half verstaan Op een einde kost ik het niet meer herden, en 'k zeg alzo op 'n keer: “Jongens, 'k ga er korte metten mee maken, 'k ga in 'tovekotje huizenieren op mijn eentje, 'tsteekt daar niet nauwe” En lijk of je ziet woon ik hier goed en wel, en dat is nu al meer dan zes jaar geleen, 'k ontvang hier de bezoekers overdag maar 'k blijve slapen in 'thuus’ En moeie zit daar inderdaad goed verzor gd, 'szomers met open deur voor 'tvenster ,en 'swinters nevens een gloeiend stovetje, de kokende moor en de koffiekan bij d'hand Daar heb ik haar een paar keers bezocht Moetje is goed bewaard mager en taai! goed te bene en welbespraakt ‘Lijk of je ziet heb ik hier al wat ik nodig heb, tafel en stoelen en een zetel, een kom en als de koffie te zwart is djak ik een kokende slok uit de moor Op 'tboord een krusefiks tussen een Onzevrouwe en een SintJosep, en daar in 'tkasje mijn lezinge: gazetten en boeken, geen dibbeboeken wee'je, 'k leze geern liefderomans maar geen slechte boeken, we zijn alzo niet opgebracht Mijn dochter Gadelieve verzor gt mij lijk een kiekstje op een barretje, waar kan ik nog beter zijn, zeg 'n keer? Maar God zij gedankt, ik kan me nog goed verhelpen En wat moet je nu nog weten? Van Loppem? van mijn geboortestreke? W el mens toch, moet ik al die oude koeien uit de gracht halen dat gaat maar moeilijk gaan voor een mens van negenennegentig Hurkt 'n keer hier ,'k ga zeggen wat mij te binnen valt, want 'k zeg het rechtuit, 'k en zijn niet gediend met al dat vragen Nu schrijf maar op Mijn ouders Lewietje Provoost en Biekorf Jaargang 70 26 W antje Ketels woonden ‘te bussche’ op den Eenink niet verre van Tillegem en alzo een groot kwartier van Loppemplaatse Ze hadden een klein boerderijtje, molken een koetje of twee en beboerden in al acht gemeten mager land, 'tbrandde dood als de zon uitkwam 'tDoeningstje was aan Crombrugge en we pachtten 'tland aan Coppieters Ze kochten nu en dan een kuipe beer aan de beerboer Fonteijne van aan de W atermeulen die dat te Brugge haalde Zeg dat ze mochten wroeten op dat mager land, ze hadden het zo gemakkelijk niet of de jonge trouwers de dag van vandage Moeder heeft ons dikwijls verteld van haar trouwe en kindjes kopen Kijk ze stond op trouwen en was al drie keers geroepen, en daar zie heur lief sterft onverwachts W aren dat geen eendelijke dingen? alles is geschikt en ge staat gij daar allene te blinken Nu enigte tijd nadien kreeg ze de keure van Lewietje Provoost, maar ze moest met zijn ouders inwonen 'tW ijvetje is nog al gauw gestorven maar peetje is 98 jaar en zeven maanden oud geworden Alle dagen kwam de onderpaster t'onzent gewandeld en bleef bij peetje voor 'topen vier zitten kouteren en een kort berookt pijpje smoren 'tW as er alleszins niet fel van de kost lijk bij iedereen te dien tijde, de mensen vagen nu meer van hun mond of dat wij er instaken Je kent die magere kost hé? roggen stuiten met smout gespreid, een schep eerpels met kaantjessaus over goten, maar 'k ate nog liever stampers met zurkel of spruitjes met enigte reepjes scheutelvlees over goten, en een telloor kerrepap om al de gaatjes te vullen Of moeder naar de markt ging? O ja z' alle zaterdag naar Brugge, te voete door de bossen met twee kilootjes boter en 26 eiers, en ze zou het voor niets gelaten hebben Je kon peinzen: ze was aan 'tsparen en al verre gezet en 'twas voor alle dagen uit om te kopen En zegt vader nog ‘maar moeder 'k zou toch vandage alzo moederziel alleen naar Brugge niet gaan’ Maar vint toch, zei ze, wat peis je? 'tgeld van boter en eiers hebben wij nu broodnodig En ze trok het op Nu als het rond de noene draaide wierd vader ongerust 'tW ierd elfenhalf, twaalve, één en nog geen moeder te zien Vader was om zot te komen en hij stapenhalf haar tegengegaan En daar zie niet verre van Tillegem zat de slore tegen een boom geleund, en ze kost noch voorder noch nader ,t'endend alle straten Vader om de kortewagen 'tnaastebij te Mispelaars en alzo voerde hij moeder naar huis en liep zere om de vroedvrouwe Moeder was zodanig slecht dat ze moest berecht worden en ik, Marie, wierde gekocht als een echte ‘bosuil’ Och 'k was zo een deerlijke krempe die lange moest gesteukeld worden, maar lijk of je ziet 'k ben er goed deuregeschaf feld Biekorf Jaargang 70 27 Met hoeveel kinders dat we waren? Drie meisjes: Julie, ik en Liza, en we gingen naar schole bij de nunnetjes: maseur Zermana, Brozia, en Floranse 'sNoens bleven er letter of gene in schole eten maar we zetten het op een loopje en die gestraft geweest was durfde wel zingen: ‘Een nunne op een tunne met heur gat in de zunne’ 's Achternoens achter schole moest ik de koeien wachten achter de garskanten en 't was zingen om ter luidst naar andere koeiwachters: Goria! goria! giete de koeiwachter heeft de schijte de katte schijt zwart en blauw goria! goria! gauw! Omdat we nu van zingen spreken; weet je dat we er ook gauwe bij waren om van 't een doeningstje naar 'tandere te gaan met Sinte Maartensavond, je weet wel, de torre gaat mee naar Gent en: Sinte Maarten komt alhier hij zet hem in een hoekstje hij warmt daar zijn broekstje met zijn korrenten vestje met zijn peperbollen kazakstje ik heb gezongen en ben er zo hees hebt ge geen appels geef een stuk vlees W ijvaarden overal wel en kwamen met een mand appels en wat kluttermunte naar huis W at dat mij nog te binnen valt? O ja dat gebedje van die Brugse schooier ,alle 14 dagen kwam hij een klutsje patatten rondschooien en vader zei: ‘hoor je hem, hij komt gunter weer aangetjaf feld!’ 'tzijn geen leugens, maar ge kost hem wel een halve prochie ver horen: Maria was edel en goed zij heeft gedregen dat heilig bloed als Maria dat heilig bloed ontving 'twas naar de tempel dat Maria ging naar de tempel isMaria gegaan de engel Gods kwam voor haar staan W eet je dat er ook afferente rondleurders kwamen? Roeselaarnaars met kaders van Onzevrouwe, Sintjosep en 'tHeiligherte, kijk de mijne hangen daar nog zie Andere sloegen een stuk ongebleekt laken en een pak handdoeken over de schouder met een ellemate onder den arm, en als ge niet kocht schoten ze in hunder dulle en durfden verdregen ook Die leurders hadden slapinge bij de boeren in 'tstrooi Maar de berkeslijters waren gevaarlijke mannen Moeder vertelde dat ze in heur jongen tijd een bosje kwamen snoeken om berkebezems te maken en ze sliepen bij heur vader in huis En 'tandere jaar als ze alles goed afgespeurd hadden Biekorf Jaargang 70 28 verdreegden ze ineens ‘junder geld of we leggen junder aan 'tvier!’ Gelukkig was grootvader er op voorzien en 'twas sef fens geklonken met d'hulpe van de gebuurs De zondag uitgaan? Maar jong toch, vader ging letter of niet op staminee met dat moeder ziekelijk was, en wijnder moesten alle veertien dagen naar de kongregatie 'tZou niet gepast hebben met tante Bellotje Ketels, moeders zuster ,die bij haar broer nonkel Sissen woonde, dat was mijn pitje en hij hovenierde op 'tkasteel van Gilliodts Tante Bellotje was perfekte van de kongregatie, zo we kosten niet blauwen, ze zat op ons hielen Ha ja! 'k zou nog kunnen vertellen van 'tslunsewijvetje, 'k zie het nog voor mijn ogen en 'k was dan twaalf jaar oud 'tHad een beetje gesneeuwd en vader was aan 't dersen en rustte een beetje uit over d'halve deure van de schuur en dat slunsewijvetje kwam in zulk weer uit het sparrebos gesukkeld Heel heur hoofd, arms en benen 't was al met slunsen bewonden en heur vuile zwartgroene mantel was overal gelapt en getapt Vader roept zere: ‘Moeder waarachtig dat slunsewijvetje komt alhier gedreveld wit besneeuwd, laat ze binnen!’ Moeder scharte de warme kooltjes vuur bijeen in den heerd, gaf haar een stoel en een warme komme koffie En toen vader vroeg naar haar name kost ze met snikken maar zeggen: Melanie Landuyt ‘Maar wijvetje toch! waarom in de sparren slapen? er zijn toch gestichten voor oude mensen? Kijk je mag daar in mijn “stekkekotje” droge sparretakken slapen, 'tis wel maar een barrelen kotje maar je slaapt toch in 'tdroge’ ‘Neen neen man, als ik in de sparren slaap kan ik nooit verdonderen, de donder valt niet op de sparren, te veel wierook is er daar ’ Zoudt ge kunnen geloven ief frouw ,dat ik nog op het tribunaal geweest ben? Dat was alzo W ijkwamen de maandagnoene van school en moesten voorbij een boeie, een zwingelkot dat we zeggen, en een van de zwingelaars nog halfdronke van de zondagavond stekte ineens Lewiezetje Kazeirele vast en smeet ze in de tingels W el here 'tmeistje was vrezelijk betingeld en vol blazen en wijnder ermee op een vlucht naar huis Die zwingelaar deed dat uit wraak omdat Lewiezes zuster van hem niet meer wilde voor lief Dat wierd over gedregen en we moesten met tweeën naar het tribunaal, we zaten daar met de herteklop naar die avokaten te kijken in hunder mantels met wittelappen, we meenden dat het paters waren W ekregen elk twee frankenhalf voor te knikken Later van tijd zagen we de zwingelaar hangen op zijn knieën langs 'tsparrewegeltje Ho mens, dat deed vreemde, we smeten een schruwel en wijnder op de vlucht naar huis W anneer dat ik getrouwd ben? Alleszins niet vroeg, 'k heb Biekorf Jaargang 70 29 twee keers, gevrijd, maar bij de eerste was het geen menens De tweede, Kamiel Lijke, kwam altijd al schuifelen voorbij ons hekkentje en 'k liepe dan zere om een koutertje te slaan Kamiel woonde wel op de Eenink maar hij was geboortig van Oostkamp en als we naar de paster gingen kreeg ik een schone kerkeboek met een rood leren spasie voor bruidstuk Als we drie dagen getrouwd waren kwamen we naar SintAndries op een hofsteetje van 'tgoed Dedewalle om te kasteleinen Maar 'twas ik die moest kasteleinen op 'thof, de koeien melken, 'snachts bij de zeuge zitten die moest viggen, allee al 'tboerewerk op 'thof viel op mij Kamiel hielp wel maar was eerder toeziender van 'tgoed en kommandeerde 'tvolk links en rechts om alles goed te onderhouden en hij deed al een keer de ronde met 'tgeweer over zijn schouder Als de ‘zandarms’ op 'tgoed kwamen moest hij mee op toer ,en hoe dat hij 'n keer aardig vaarde Zij waren weer te zamen op ronde geweest en de zandarms trokken langs de herreweg naar Brugge en Kamiel kwam door den hof naar huis Al met eens zag hij daar 'ntwatse wit voor hem maar gebaarde van niets, t'endend gekomen ziet hij het weer en er kwam een valduive nevens zitten Zo bleek of een lijk steekt hij de deur open en ik ‘wat is er gebeurd dan?’ ‘'k W eet niet wat het is, mens of beeste gelijk in een wit laken gedraaid’ 'k W ist sef fens waar het haperde: ‘Maar vint toch, g'hadt uw schapulier niet aan, dat komt daarbij, 'twas toverij, 'k ben Biekorf Jaargang 70 30 blij dat ge niet geschoten hebt’ Nu de onderpastoor kwam dat ook te wete en zegt hij alzo: ‘Miel, ge moogt dat niet meer zeggen, dat zijn fabels’ En mijn vint schoot uit: ‘W at ik gezien heb, heb ik gezien en 'k ga het voor niemand afgaan’ In al die jaren dienst heeft hij nooit niets wreeds tegenkomen of gezien 'k Sprake daar van een valduive he? W el op 'tgoed van Dedewallens woonden er veel valduiven, of bosduiven lijk of ge verstaan wilt, en d'heren hielden daar veel van, goed, mals vlees Nu en dan moest Kamiel er schieten bij valavond, en ik en Kamiel volgden en hielden ons koeste bachten een boom Miel volgde ze in de lucht, poef! en de koeiwachter liep er naar waar ze gevallen lag Als moetje van mijnhere Dedewalle begint, herleeft ze en heur hart gaat open Dat ondervond ik het best bij mijn laatste bezoek einde maart, ze had een lichte verkoudheid gehad en wilde van geen nieuwsgierige bezoekers meer weten ‘Neen jong, 'k ga niet meer vertellen, 'k heb een halve koude g'had en ze is op mijn een ore gevallen, daarmee zijn ik vele verdoofd En daarbij 'tstaat al in de gazetten en ze wees naar knipsels die daar lagen Maar weet ge wie dat er hier ook gekomen is? mijnhere Leon Dedewalle, de zeune van mijnhere Stanislas, ja hij, hier heeft hij wel een ure in mijn ovekotje gezeten om zekers te weten dat ik op 23 mei verjare, 'k ga dan te vullen honderd jaar oud zijn En zeggen dat ik hem heb weten trouwen en zijn vader ook, mijnhere Stanislas op 't kasteel Tudor op SintAndries Je kan peinzen, 'k heb zelfs de trouwfeeste van mijnheer Manuwel geweten, dat was de oudste zone van de drie knechtjongers van Mevrouwtje 'k Moet het wel geloven dat ik oud ben, ze zijn allemaal dood en geoordeeld, waar gaat de tijd En als de paters te Zevekerke gebouwd hadden kwam pèr'abbé nu en dan messe lezen in de kapel voor 'toud Mevrouwtje en heur volk, maar niemand anders was toegelaten Mijnheer André, de jongste zone, was onze baas en als hij trouwde kreeg het werkvolk elk een groot koekebrood en hij gaf een ballinge in de W atermeulen met prijzen, die herber gis nu afgesmeten Dat was goe’ volk de Dedewallen, 'k en zou er geen kwaad willen van horen, 'k peize nog dikwijls op al die mensen als ik hier op mijn eentje zitte te dromen Ze gaan me vieren, maar 'k zijn niet gediend met dwaze kompelmenten, 'k zijn nog goed bij de mijne, maar 'k krijge zeer in mijn hoofd als ik op dien zoveelsten mei peinze En 'k moest overlaatst nog lachen, zegt er hier een alzo: ‘'k zou ook willen honderd jaar worden’ 'k Bezie ze 'n keer goed en 'k zegge: ‘t' Is te late mens, daarvoor moest ge in uw leven vele gewerkt hebben en magere kost g'eten hebben’ MCAFMEYER Biekorf Jaargang 70 31 Intrigues rond een kostersbenoeming Tielt 1759 In 1759 was te Tielt kosteror gelist Joseph Dhaene overleden, zodat er een nieuwe koster in de SintPieterskerk moest worden benoemd Ook in de stille, rimpelloze tijd van MariaTheresia werd het vrome kostersberoep niet zonder inmenging van buiten uit of zonder buitengewone voorspraak toegewezen aan de eerste de beste of de meest bekwame candidaat Intrigues rond een benoeming zijn eigenlijk van alle tijden en van alle milieus Hierover is nochtans zeer moeilijk iets te achterhalen Het archief zwijgt in alle talen over het gekonkel achter de schermen en akteert alleen de buitenkant, het ‘officiële’ der dingen Met behulp van een paar stukken uit de achter gelaten persoonlijke papieren van JanBaptist van Coquelaere, griffier van Ardooie, kan een tipje van de sluier worden opgelicht, die de benoemingstribulaties dekt van de nieuwe koster te Tielt in 1759 Griffier van Coquelaere was een invloedrijk man Hij was geboren te Roeselare en doorliep een lange ambtstermijn, van de jaren 1730 tot rond 1790 Hij trouwde tweemaal, telkens in invloedrijke bur gerfamilies uit de streek Van talrijke heerlijkheden was hij griffier ,baljuw of ontvanger ,en van meer dan één grote vreemde eigenaar was hij zaakvoerder De draden van zijn invloed en relaties lagen dus wijdvertakt en verspreid over diverse kringen in heel de streek van Roeselare en daarbuiten TeTielt waren er verschillende candidaten voor het kostersambt Eén dezer was JanBaptist Demeulenaere uit Ardooie, die de steun genoot van zijn griffier De drie brieven in bijlage verklappen ons hoe van Coquelaere het aan boord legde om zijn beschermeling aan de eindmeet te doen zegevieren en welke relaties hij aansprak om tot daar te geraken De tweede vrouw van van Coquelaere was een van W onter ghem van Deinze En haar tante was Petronelia van W onter ghem, wonende te Tielt Zij was goed geplaatst om de zaak te Tielt van dichtbij te volgen bij pastoor en baljuw ,die de benoeming van het kosterschap in handen hadden Zij zal de eerste briefschrijfster zijn, die aan haar neef te Ardooie de weg uitstippelt om met succes te arriveren Zij kent eveneens de relaties van haar neef en geeft instructies hoe en bij wie er dient te worden opgetreden Vooreerst stelt zij voor de bur gemeester van Deinze te gelasten de pastoor aldaar te overhalen dat hij een aanbevelingsbrief zou laten schrijven door zijn vriend de proost van het Biekorf Jaargang 70 32 kapittel van SintPharaïldis te Gent aan de pastoor te Tielt Daar de pastoor van Tielt zijn benoeming te Tielt aan de proost zou te danken hebben, zal hij moelijk kunnen weigeren dcandidaat van zijn berschermheer te steunen Baljuw Dierckens van Tielt dient anders te worden aangepakt Brieven van recommandatie vertrekken terzelfdertijd met de candidaat, die occasioneel te Tielt verbleef om de proeven in zang en litur gie af te leggen, naar de pastoor van Pittem en ontvanger de Mûelenaere, die blijkbaar invloed konden uitoefenen op de baljuw van Tielt Zij laat het aan het initiatief van de Ardooise griffier over een tussenkomst te wagen bij de deken van Roeselare, pastoor Valcke van Rumbeke Griffier van Coquelaere hield zich stipt aan de richtlijnen van zijn invloedrijke en ijverige tante te Tielt; in bijlage geven wij trouwens de brief die pastoor Valcke onmiddellijk aan de griffier te Ardooie stuurde De derde en laatste bijlage geeft de brief weer welke de candidaat zelf aan zijn huisvrouw schreef toen hij te Tielt zijn proeven had afgelegd, en quasi zeker van zijn benoeming, zijn ‘commissie’ afwachtte Deze brief is in handen gekomen van de griffier ,die de zaak te Tielt van dichtbij wilde volgen Laten wij nu de medespelers even voorstellen, en nagaan hoe ze op mekaar ingesteld waren Vooreerst Petronella van W onter ghem uit Tielt Zij was gehuwd geweest met Tobias Gallant, griffier van Tieltbuiten, en daarna met JanBaptist Loontjens van Tielt, eveneens behorend tot een zeer vooraanstaande familie uit Tielt Petronella kende dus van dichtbij de draden van influentie die rond pastoor en baljuw konden worden gespannen Zij had kinderen uit haar twee huwelijken en was eigenlijk afkomstig van Deinze Griffier van Coquelaere was gehuwd met de dochter van haar broer Louis van W onter ghemCoudyser uit Deinze De griffier van Ardooie was bijgevolg haar aangehuwde neef, alhoewel zij hem betitelt als ‘mynheer ende eausin’ Familierelaties verklaren eveneens waarom zij de bur gemeester van Deinze aanspreekt Het betreft hier janFrans Hopsomere (Petegem 1696Gent 1769), heer van Poelvoorde, W alle, Meulewal en ter Leyen te Gottem, bur gemeester van Deinze sinds 1732, hoogschepen van de kasselrij Kortrijk Door zijn functie de aangewezen persoon om met gezag een zo delicate vraag te steunen bij pastoor en proost Bur gemeester Hopsomere was de zoon van Jan Hopsomere en Maria jochem Deze Maria Jochem was eerst gehuwd geweest met Adriaan Coudyser Een dochter uit dit huwelijk, namelijk JoannaMaria Coudyser ,gehuwd met Louis van W on Biekorf Jaargang 70 33 ter ghem, was de schoonmoeder van griffier van Coquelaere van Ardooie De griffier was dus een oomzegger van de bur gemeester van Deinze langs zijn vrouw Zijn schoonmoeder MariaJoanna Coudyser was immers een halve zuster van de bur gemeester van Deinze, die in de brief verkeerdelijk als ‘swaeger ’staat aangeduid (1) De proost van SintPharaildis te Gent was te dien tijde GuilielmusAlbertus de Lauw Proost de Lauw was vanaf 1716 tot 1743 pastoor geweest te Tielt en in dit jaar kreeg hij zijn aanstelling tot proost van SintPharaildis in de SintNiklaaskerk te Gent Zijn relatie met pastoor W auters van Tielt steunt waarschijnlijk op het feit dat hij vanaf 1741 tot 1743 pastoor W auters als onderpastoor te Tielt had gekend Daar W auters pastoor de Lauw in 1743 als pastoor te Tielt opvolgde, is het goed mogelijk dat de weg tot zijn benoeming te Tielt werd vrijgemaakt door zijn voor ganger ,die naar Gent vertrok (2) Pastoor Ludovicus W auters was geboren te Temse en bestuurde de stad Tielt van 1743 tot zijn overlijden in 1786 Blijkens de brief van de griffiersweduwe uit Tielt was pastoor W auters goed bevriend met pastoor Valcke van Rumbeke, deken van Roeselare Pastoor PetrusFranciscus Valcke (W estrozebeke 1708Rumbeke 1787) was een man van invloed en gezag, zelfs buiten de dekenij Roeselare Tielt lag immers buiten de dekenij Roeselare en zelfs in een ander bisdom W at er ongetwijfeld op wijst dat pastoor Valcke in zijn tijd een meer dan gewone invloed had en een rol van belang heeft gespeeld in gans het gewest De mannen die hun invloed konden laten gelden op de baljuw van Tielt waren eveneens van tel Baljuw Constantinus Dierckens zelf was te Tielt iemand van belang In de jaren 1740 tot 1753 was hij ontvanger te Pittem, wat verklaart waarom men hem aanspreekt via personaliteiten uit deze gemeente Baljuw Dierckens woonde echter te Tielt In 1749 werd hij er vrijgesteld van bur gerlijke wacht In 1779 was hij gewezen baljuw van Tielt Hij leefde nog in 1789 (3) De pastoor van Pittem was Reinier de la Haye (Roeselare 1709Pittem 1792), zoals van Coquelaere een geboren Roeselarenaar ,zoon van jonkheer Pieter ,schout van de stad, en een dochter Goudenhooft, behorend tot een familie wier invloed (1) JOpsomer ,Généalogie Opsomer ,in Tablettes des Flandres II(1949) 223 (2) Thieltsche Mengelingen (1878), 141 (3) A Wyffels, Inventaris van het oud archief, Tielt, 1962, sv Dierckens Biekorf Jaargang 70 34 in de streek niet te onderschatten was Hij werd pastoor te Pittem in 1741 en had dus baljuw Dierckens gedurende bijna geheel zijn ontvangerschap te Pittem gekend (4) ‘Den ontfanger Meulenaere’ was Joannes de Mûelenaere (Koolskamp 1723Pittem 1796), heer van Jonkersleen te Pittem, ontvanger van Koolskamp en Meulebeke, en die te Pittem in tal van kleine heerlijkheden baljuw ,schepen of ontvanger was Hij was de grootvader van graaf FelixAmand de Mûelenaere, eerste gouverneur van W estVlaanderen in 1830 Ontvanger de Mûelenaere was bijgevolg een collega van baljuw Dierckens als ontvanger te Pittem Hoe is de zaak van de benoeming nu verlopen? Petronelia van W onter ghem verzond haar krijgsplan naar Ardooie op 27 october 1759 Reeds op 28 october zegt deken Valcke zijn steun toe, waaruit wij besluiten dat van Coquelaere stipt de directieven van zijn tante te Tielt heeft gevolgd Op 30 october 1759 kwamen de notabelen van Tielt bijeen en beslisten dat het kosterschap zou worden toevertrouwd aan een leek en niet aan een geestelijke, zoals men vroeger van plan was (5)Deze beslissing, die misschien reeds ingegeven was door de invloed ten voordele van JanBaptist Demeulenaere, protégé van griffier van Coquelaere, was ongetwijfeld koren op de molen van de Ardooise candidaat De brief die hij naar zijn vrouw zond getuigt reeds van een optimistische zekerheid dat hij de begeerde benoeming zou verkrijgen W ijvonden ner gens de benoemings of aanstellingsakte, maar het is zeker dat JanBaptist Demeulenaere kosteror gelist te Tielt is geworden Hij overleed er immers in 1776 als titularis van het kostersambt Hij was gehuwd met MariaTheresia van Campernolle en hij had een zoon, JanFrancis Demeulenaere, die zich later onderscheidde Rond 1773 was de oudste zoon van koster Demeulenaere, JanFrancis, carillonist te Tielt, nadat hij vroeger reeds te Oudenaarde en in de abdij van Ename tot ieders voldoening de beiaard had bespeeld W ijhebben dus alle reden om te geloven dat JanBaptist Demeulenaere, koster van Tielt, zijn bediening met ere heeft vervuld, de ingewikkelde bemoeiingen rond zijn benoeming ten spijt En dit zal toch het voornaamste geweest zijn L Van Acker (4) VArickx, Geschiedenis van Pittem 229 (Pittem 1951) (5) Stadsarchief Tielt, nr1055 Biekorf Jaargang 70 35 Bijlagen 1 Brief van Petronelia van W onterghem aan griffier van Coquelaere, 1759 Myn heer ende cousin, Alsoo hun verscheyde persoonen met stercke recommandatien presenteeren tot de costerije van Thielt ende vervolgens UI gerecommandeerden veel partije soude connen ontmoeten is mij den raet gegeven van eenige voor hem genegen dat UI hem op het ontfangen deser met eenen Brief soudt senden naer UI swaeger den Bor gmeester van Deynse ten eynde hij van den pastor aldaer soude versoueken eenen brief van recomandatie bij den proost van St Pharaildis tot Gendt op dat dito proost soude willen de goetheijdt hebben van den brenger onsen gerecomandeerden te verleenen brieven van recomandatie ende crachtigh versouck aen den pastor van Thielt den weleken aen dito proost dusdanigh versouck niet wel en can weijgeren midts hij van hem sijne pastorije becommen heeft Sal hem mor gen t'mijnen huijse verwachten als wanneer hem daer en boven noch sal trachten te voorsien van eenen anderen brief voor dito proost Hij moet in t'passeren den pastor van Pitthem ende den ontfanger Meulenaere aldaer versoucken dat sij alle hun credit voor hem souden willen inspannen bij den bailliu Dierckens Betrouwe op dien voet in sijne affairen een goet succes te sullen mogen verhopt worden Hoore dat sijnen sanck gepresen wordt Middeler tijdt soudt UI ofte iemant van sijne vrienden connen induceren den pastor van Rumbeke, Deken van Rousselaere, ten eijnde van sijn credit immers brieven van recommandatie oock soude believen te senden aen dito pastor van Thielt Hem sonder faute ten effecte voorschreven verwachtende blijve met respect ende groetenisse aen nichte ende familie Bidde desen ter eausen van het geschrijfte aen niemant te toonen Mijn heer ende cousin UI ootmoedigste dienaeresse, Petronelle van W onter ghem Thielt 27 8ber 1759 2 Brief van pastoor Valcke aan griffier van Coquelare, 1759 Mijn heer Ingevolge UI versouck sende hier benevens den brief van recomandatie ten faveure van uwen gerecomandeerden Verhope naer UI contentement sal wesen Sult de goetheyt hebben den selven naer lecture te sluyten Ondertusschen offere UI allen mogelijeken dienst, en bidde gepersuadeert te syn dat jck Biekorf Jaargang 70 36 maer occasien en soucke om te toonen dat jck waerlyck ben naer groetenisse aen juf frouw uw allerliefste, myn heer UI geaf fectioneerden Dienaar , P: F: Valcke Dec Roul past In Rumbeke met duysent haeste 28 8bris 1759 3 Brief van Jan Baptist Demeulenaere, candidaatkoster ,aan zijn vrouw te Ardooie, ongedateerd (1759) Mijne seer beminde huijsvrauwe desen dient om UI te laeten weten als dat ghij niet en moet verwondert sijn om dat ick niet 'thuys gekomen en hebbe, want ick niet en hebbe moghen comen voor sondagh ofte misschien maendagh want ick ben verwachtend dat ick op desen dagh naer middagh sal commissie bekomen gemerckt die van 'tcollegie met den heer pastor naer noene sullen ver gaderen om daer van te disponeren, ende ben geordonneert om van daeghe ende mor ghen te blijven tot bedienen van de costerije soo dat UI niet en moet in sor ghe wesen want ick vande notabele en g'heel het collegie daer toe sal gevoordert sijn, daer en boven hebbe ick oock het woort van den heer pastoor ende van den heer bailliu soo dat alwaer dat ick de commissie van daeghe noch niet en hadde de selve altijdt binnen corte daegen sal bekomen Maer UI en mooght daer van noch geen maeren stroyen voor dat ick selve 'thuys en come waer mede blijve met hertelijcke groetenisse aen UE mijn heer greffier ende alle goede vrienden U: E: O: D: JB Demeulenaere Quirinusver ering in Vlaander en In 1967 publiceerde de ‘V ereinigung der Heimatfreunde Neuss’ een studie van de bekende volkskundige Prof Dr Matthias Zender over ‘Die Verehrung des hl Quirinus in Kirche und Volk’ (Neuss 1967, 121 pp, 42 ill, kaarten) De auteur heeft hier het gelukkig initiatief genomen ook de verspreiding van de Quirinusverering buiten Duitsland te bestuderen Ten behoeve van de belangstellenden weze aangestipt dat wat W estVlaanderen betreft volgende plaatsen hun beurt krijgen: Brugge, Hooglede (vrij uitvoerig) Ieper , Kortrijk, Reninge WG Biekorf Jaargang 70 37 Carpite carpette karpet 13001600 In de zomer van 1333 lieten de schepenen van Gent hun ver gaderkamer in het Schepenhuis stof feren met een aantal ‘carpite’, di buf fet en bankkleden Die carpite werden besteld te Atrecht einde 1332 of begin 1333 Op Pinksteren (23 mei) 1333 reist een bode naar Atrecht om te vernemen hoe ver de afwerking gevorderd was van ‘de carpite die de stede daer maken dede te Scepenencamere bouf ’Eerst begin augustus gaat de bode de voltooide carpite afhalen en de stadsklerk schrijft dan de volgende uitgave in zijn rekening: ‘Item van 79 ellen ende 3vierendelen, elke elle 5vierendelen breet, carpite die waren doen maken tAtrecht, die geslegen zijn in Scepenencamere, costen met allen coste te Ghent gelevert, 129 lb 8sc 1d’ Deze tekst is de oudste getuige van de middelned term carpite Voor de bepaling van de zaak is die rekeningspost zeer belangrijk De geleverde carpite hebben een totale lengte van ongeveer 80 ellen, di ca 27 meter De breedte van het weefsel is 5vierendelen, di ca 88 cm De carpite dekken gezamenlijk een oppervlakte van ongeveer 24 m2De bestemming van die carpite was het bedekken van de tafels en zitbanken in de schepenkamer In augustus 1335 worden voor hetzelfde Schepenhuis, waarschijnlijk weer te Atrecht, aangekocht ‘3 carpiten ende 8cussine, die men orbort inde camere vanden ontfanghe ende ter rekeninghe’ (1) Een carpite is, in de 14e eeuw ,een tapijtstof bestemd voor bedekking van tafel en zitbank; op en bij het bed komt de carpite voor als sprei en als bekleding van de voetbank De prijs van de carpite, per el gerekend, lag in 1333 zesmaal hoger dan die van gewoon (strijps) laken en was het dubbel van die van fijnste (gemings) laken Uit de bestelling te Atrecht, de stad van de Arazzi, mag men afleiden dat in Gent zelf alsdan geen carpite vervaardigd werden De term carpite (al carpitre) is een romaanse vorm (uit mlat carpita) die reeds vòòr 1300 in franstalige dokumenten in onze gewesten voorkomt Graaf Gwijde van Dampierre vermaakt op 12 april 1299 aan zijn testamentuitvoerders: al zijn klederen ‘tapis, sar ges, carpites, couvertoirs’ In een lange lijst van allerlei tapijten en spreien van de gevallen graaf (1) De Gentse teksten bij JVuylsteke, De Gentsche stads en baljuwrekeningen 12801336 (Gent 1900) p845 847 852 976 Biekorf Jaargang 70 38 Raout de Nesle worden in 1302 vermeld: ‘25 carpitres’ Bij het altaar van de grafelijke kapel van Henegouwen behoorden in 1307 een aantal kussens alsook ‘une grande carpite et deux petites’ (2)Een inventaris van de gravin van Artesië vernoemt anno 1313: ‘une carpitre verde, semée d'escus des armes d'Artois et de Bour gogne’, alsook drie ‘carpitres’ om op het bed te leggen en twee stukken ‘carpitres’ met ingewerkte heraldiek om zitbanken te stof feren (3) Onder de geschenken door de stad Brugge in 1330 aangeboden aan de gravin van Vlaanderen te Male bij de geboorte van prins Ladewijk bevinden zich 5dozijnen zilveren schotels, twee zilveren bekkens, 6zilveren kroezen, alsook ‘un couvretour et quatre capitres tout d'escarllate, aescus des armes monseigneur et de madame’ (4) Of dit luxueuze stel bedspreien van scharlaken met heraldieke ingewerkte versiering te Brugge zelf vervaardigd was, weten we niet Een Doorniks dokument vermeldt in 1350 een rode sprei en twee ‘carpites’ (5) De zakelijke inhoud van de middelned en oudfr term carpite kunnen we, voor de periode 13501500, in zijn evolutie niet nagaan, de dokumenten ontbreken (voorlopig?) W el komt ons omstreeks 1530 de term carpette uit Brugse en Gentse dokumenten tegemoet, eenmaal als substantief, meestal echter als attributief met bet ‘vervaardigd uit een zekere tapijtstof ’,en duidelijk onderscheiden van de attributief gebruikte term tapyts Hier volgen een reeks teksten die het gebruik van carpette in de jaren 15301590 toelichten 1530 Brugge In de inventaris van de paramenten van de Bogardenschool verschijnt de term carpette carpetten herhaaldelijk als attributief De kerk heeft twee altaarkleden: ‘een blaeu fluweelen outaercleedt over best’ en daarnevens ‘een carpetten outaercleedt om daghelicx te beseghen’ In een reeks van acht kazuifels uit andere stof (damast, osset, namaak goudlaken) komt op de achtste plaats ‘een ghecoluerde carpette cazule ghestof feert’ Het StAnnealtaar heeft twee gordijnen: een beste rood met groene franjes en ‘een carpette gordine om daghelicx’ Van de twee altaarkleden van het StAntoniusaltaar is ‘een (2) Dehaisnes, Documents concernant l'histoire de l'art (Rijsel 1886) I106 140 181 (3) Havard, Dictionnaire de l'ameublement (Parijs 1887) I573 (4) Dehaisnes, Documents I75 (5) Godefroy ,Suppl VIII 431 Vgl Gay I281 Biekorf Jaargang 70 39 carpette outaercleedt’ als het beste ingeschreven; het andere is een ‘roo sarcken’ (uit rood saer ckdoeck: een soort fustein) (6) 1536 Brugge In een akte van overdracht van jacop de Hane wordt vermeld: ‘Een coetse (ledikant) metten voetbanc met root saije gordinen ende rabat, oorpuel, oorcussens, een crapette (sic) chaer ge daer up ligghende’ (7) 1541 Brugge De inventaris van Mar griete de Buck vermeldt: ‘Int cleen camerkin: een coorde coetse, een beddekin, een carpette, een croone met zes tacken’ (8) 1549 Pierkin de Vlooghe uit de Bagardenschool wordt door de ‘carpetmaker Hector Vermesch’ voor zes jaar in de leer aangenomen (9) 1578 Brugge Uit Brugge naar Kales worden verzonden om een aantal gemerkte ‘fardelen inhebbende zes sticks tapijtserie ende drie carpetten’ (10) 1587 Gent In het bisschoppelijk paleis bevinden zich om ‘in de camere boven de zale: een witte Turcxssche carpetten saer ge; int zomerhuus: een groen oudt carpetten tafelcleet; inde cleene camere van tvoorhuus: een carpetten saer ge met roode streepen’ (11) In de teksten van 1541 en 1578 is carpette een substantief; in de andere plaatsen wordt carpettecarpetten attributief gebruikt, in de rij van andere texielnamen: tapyts, damaste, ossette(n), sarcken, sathyne, saije(n) Uit die teksten blijkt ook dat carpette alsdan geen luxusstof was, doch een stof van ‘middelbare’ kwaliteit, liggend tussen damast, fluweel en eigenlijk tapijt aan de ene zijde, en de geringere ‘saerc’ en saai aan de andere Paramenten uit carpette zijn ‘voor dagelijks gebruik’ In de slaapkamer komt carpette voor als een gestreepte of veelkleurige sar gie (wollen deken) Tot in het einde van de 16e eeuw verschijnt carpette niet als vloerkleed, wel soms als bekleding van de voetbank bij het bed (12) Bij de behandeling van onze oude textielterm mogen we (6) Gilliodts, Cart Ecole Bagarde (Brugge 1899) II11941 196 (7) RA Brugge Proosdij Wettelijke passeringen nr1240, f233v (8) Gilliodts, Mémoriaux de Bruges II116 (9) JVersyp, De geschiedenis van de tapijtkunst teBrugge (Akad Verhandeling Brussel, 1954) 198 (10) JVersyp, De geschiedenis 221 (11) Taal en Tongval XIV ,1962, 103 111(M Gysseling, Het huisraad inhet bisschoppelijk paleis teGent in 1587) (12) Verdam III 1208 heeft alleen carpiteel (een diminutief van carpite?), uit een Regel van de Duitse Orde in Utrecht, met bet sar gie, deken Biekorf Jaargang 70 40 niet nalaten een kort bezoek te brengen aan een buurland dat het karpetland bij uitstek is De Engelse lexikografie getuigt immers dat de term carpet (al karpete )bijzonder in Engeland was ingebur gerd en in dit land de sterkste vitaliteit gehad en behouden heeft De mlat term carpita verschijnt er reeds ten tijde van Edward I(in 1291 en 1295) met bet dekkleed, deken vervaardigd uit wol, uitzonderlijk ook uit zijde, en gebruikt als tafelkleed, vaak ook als beddeken (teksten uit 1345, 1434, 1513, 1527, 1563) Omstreeks 1500 wordt carpet eenmaal vermeld als vloerkleed, en als zodanig als een teken van grote luxus, een statussymbool Het vloerkarpet, sieraad der zit of slaapkamer van de voorname dames, blijkt alsdan een stuk geweven stof van beperkte afmeting te zijn, bewerkt in strepen of in veelkleurige patronen Ook in de kerk komt carpet als voorwerp of als stof voor: een tekst uit 1438 noemt een carpette liggend bij de doopvont; na 1600 verschijnt carpet als kleed van kommuniebanken (13) Opmerkelijk is dat alleen in het Engels de term carpet een ontwikkeling heeft gekend die aan ‘tapet, tapis ’de weg heeft afgesneden Men denke aan de talrijke samenstellingen met carpet en aan de uitdrukkingen met carpet (figuurlijk bv in carpetknight :saletjonker ,frmignon de couchette; carpetpoet :salondichter; carpetsoldier :boudoirsoldaat) W anneer de term en de zaak carpette in 1587 verschijnen te Kales, ingevoerd uit Engeland, en alsdan in het frans over genomen worden, is die overname zoals meermaals in de geschiedenis van woordenzaak voorkomt een terugneming, nl van de ofr term carpite die reeds in de 13e eeuw in Artesië en in (romaans en diets) Vlaanderen bekend was Uit welke taal is karpet, in zijn gewone betekenis (kleed, dekkleed, tapijt) in het Nederlands gekomen? Dit is moeilijk te zeggen, zo noteerden in 1926 de redacteuren van het Wdb Ned Taal, met de belangrijke opmerking: dat Junius in zijn Nomenclator in 1577 naast ndl carpet wel eng carpette maar geen overeenstemmend frwoord opgeeft (14) Uit de boven medegedeelde oudvlaamse teksten uit 15301590 blijkt echter duidelijk dat de term carpette vòòr 1300 afgeleid uit mlat carpita/ofr carpite zijn eigen nederlands leven heeft geleid en, na 1500, het Frans noch het Engels meer nodig heeft gehad om in zijn aktuele betekenis tot ons te komen A Viaene (13) Oxford English Dict II129 (14) WNT VII1, 1660 De bepaling van karpet wordt terecht ruim gehouden: een kleed, dekkleed of tapijt, gewoonlijk met in een kleur of in verschillende kleuren, ingeweven of ingewerkt patroon Biekorf Jaargang 70 41 In de oude Eeckhoutabdij te Brugge Hagiologische en ar cheologische rondgang (V ervolg en slot van 1968, blz 359) IV De broederschappen in de abdij De gilden en de broederschappen waren heel talrijk in Brugge, zoals trouwens in alle middeleeuwse steden Daar zij een buitenparochiaal karakter droegen, vonden zij er geen bezwaar zich in kloosterkerken te gaan vestigen; meer nog, zij verhuisden gemakkelijk van het ene klooster naar het andere Om welke reden dit gebeurde, en hoever dit met de toestemming van het bisschoppelijk gezag geschiedde, is meestal onmogelijk te zeggen Hoe dan ook, de volgende broederschappen waren in de SintBartholomeuskerk van de abdij gevestigd De Br oederschap van het H Kruis Over het zeer vereerde kruisbeeld hebben we hierboven (1968, 356358) gehandeld Op 18 september 1768 stichtte abt Antoon Joets de broederschap van het Mirakuleuze Kruis, de bezieler van de onderneming was echter de reguliere kanunnik Filips van der Meersch (1)Op 15 november 1768 werd de broederschap door paus Clemens XIII erkend en goed ekeurd (2)Op 10 februari 1776 hechtte bisschop Brenart aflaten aan het altaar van de broederschap (3),maar enkele jaren later werd deze laatste, met zoveel anderen, door keizer Jozef II afgeschaft (1783) Na de Franse revolutie ging het Kruis over naar de SintSalvatorskerk, waar de broederschap werd hersteld Haar archief zou haar volgen, zoals de relikwie van het heilig Hout, die eens aan de broederschap had toebehoord (4) De Br oederschap van OL Vrouw Hemelvaart (?) Een aldus genaamde broederschap, of broederschap ‘van het koor ’,bestond sedert 1298 in de OL Vrouwkerk te Brugge Een andere confrerie van het koor werd op 16 augustus 1397 te SintSalvator ingericht (5)Volgens het Liber confraternitatis chori (1) Le Bef froi, I,1863, blz 250 Filips Jaak van der Meersch, geboren teWijtschate in 1734, zoon van Andries en Maria Baptista de Wulde, priester gewijd op 19 september 1761, stierf teBrugge op 29 maart 1817; zie JB van Bavegem, Het martelaarsboek der Belgische geestelijkheid ten tijde der Franse Omwenteling (Gent 1875), blz 417; over zijn familie, zie Weale, Obituaire, blz 306, 309, 310, 311,326, 333, 348, 351 (2) En niet ‘in 1778’ zoals in Le Bef froi, I,blz 250, staat afgedrukt (3) Bisschoppelijk Archief Brugge, Acta episc Brug, LXIX, fo22 (4) Le Bef froi, I,1863, blz 250251; La Patrie nr van 7maart 1931 (5) K Verschelde, De kathedrale van S Salvator teBrugge, blz 205 Biekorf Jaargang 70 42 Sti Salvatoris, dat weliswaar in 1615 werd geschreven, zou een der gelijke broederschap ook ten Eeckhoutte hebben bestaan (6) ‘T elkenmale ook dat de begraving van een geestelyk lid dier ver gaderinge plaats had, schrijft K Verschelde, kwamen de kanoniken van OL Vrouwe en de kloosterlingen van de Eeckhoutte ten offer; de eerste bevonden zich aen de regter kant van den choor ,de tweede aen den linker kant; zoo ook ging het kapittel van Sint Salvator tot de offerande in de kerke van OL Vrouwe wanneer een lid van 't broederschap, in die kerke gevestigd, overleden was; by de uitvaert van den abt van den Eeckhoutte ging het kapittel van Sint Donaes vooraen, gevolgd door deze van OL Vrouwe en Sint Salvator In de lykdienst van eenen wereldlyken medebroeder , gingen de kapittels niet ten offer ’ Dat er een broederschap van het koor zou bestaan hebben in de Eeckhoutabdij is twijfelachtig W at is immers een regulier kapittel, tenzij een broederschap van het koor? Ik denk dat de broederschap waarover het Liber confraternitatis chori Sti Salvatoris het heeft niets anders is dan de instelling van de fratr es ad succur endum door abt Lubertus Hautscilt (13941417) ingericht (7),en die wij best met een van onze moderne ‘derde orden’ kunnen ver gelijken In deze zin bestond er ten Eeckhoutte sedert de XV eeeuw ,een ‘broederschap van het choor ’die ook voor wereldlijke personen openstond; ze stond echter niet onder de benaming van OL Vrouw Hemelvaart, wel onder deze van St Bartholomeus, patroon van de abdij De namen van de lekeconfraters werden in het obitua rium opgenomen; ze blijken niet zeer talrijk te zijn geweest Sprekend over de broederschap van het koor van Sint Salvator ,noteert Verschelde terecht: ‘Het schijnt dat deze ver gadering in den beginne aleen uit geestelycken samengesteld was’ Trouwens te Brugge, zoals in alle middeleeuwse steden, moet een algemene ver gadering van de stadsgeestelijkheid hebben bestaan (8)Toch zal men tever geefs naar een confraternitas curatorum zoeken, iets in de aard van de Trente prêtr es van Luik (9),of van de Frairie des XII apôtr es van Hoei (10)TeBrugge is het alsof de ver gaderingen van de te weinig tal (6) K Verschelde, op cit, blz 206 (7) Flandria illustrata, II, blz 232 Beaucourt, Description, blz 308; Weale, Notice, blz 284 (8) GG Meersseman, Die Klerikervereine von Karl dem Grossen bis Innocenz III, inZeitschrift für Schweizerische Kirchengeschichte, 46, 1952, blz 142, 811 12 (9) L Lahaye, Les paroisses de Liège, in Bulletin Inst archéol liégeois, 46, 1921, blz 179194 (ook in boekvorm verschenen) (10) FDiscry ,La frairie hutoise des communs curés, in Leodium, 15, 1958, blz 529 Biekorf Jaargang 70 43 rijke pastoors verdrongen werd door een societas tussen de drie (later de vier) stedelijke kapittels De br oederschap van OL Vrouw van den Dr ogen Boom Deze broederschap, waarvan de oorsprong nog in het duister ligt, werd bij de minderbroeders gesticht, waarschijnlijk in de loop van de XV eeeuw (10bis) Zij was in 1396 in volle bloei Rond 1632 verhuisde ze naar de Eeckhout, later naar Hemelsdale, dan naar SintDonaas In 1779 ging ze eindelijk over naar SintW albur ga, waar haar beroemd paneel, ‘Het mirakel van Gedeon’ door Petrus Claeissins, nog te bewonderen is(11) De br oederschap van OL Vrouw van Halle De bedevaart naar OL Vrouw van Halle heeft zeer vroeg de Bruggelingen aangelokt, en de rijve van Halle is meer dan eens te Brugge op bezoek gekomen (12)In de XVIIIe eeuw waren de Brugse bedevaarders naar Halle talrijker dan ooit Ook dachten zij eraan hun vrome reis een meer korporatief karakter te geven Op 30 maart 1723 vroegen acht en veertig Bruggelingen aan de bisschop oorlof om een jaarlijkse mis in de Eeckhout te mogen celebreren en officieel samen naar Halle te mogen trekken Na overleg met de nogal aarzelende aartspriester van Vyve, bang om mogelijke misbruiken, gaf bisschop van Susteren voor een jaar toe ad experimentum (13)Het experiment was blijkbaar afdoend, want de broederschap van OL Vrouw van Halle werd op 25 oktober 1723, door brieven van bisschop van Susteren officieel ingericht (14)De tevredenheid van de (10bis) A Deschodt, Confrérie de NotreDame de l'Arbre sec, inEmul, 28, 18761877, blz 141187; M English in Parochieblad Brugge, 5,1950, nr 52; Arch Houbaert, De eredienst van OL Vrouw bij de minderbroeders in België, in Franciscana, 1213, 19571958, blz 545 (zie Biekorf, 60, 1959, blz 375) De stad Gent had ook een broederschap van den Drogen Boom, die in1540 door keizer Karel werd opgeheven, Ch Gilleman, Moule àméreaux de laconfrérie de ND de l'Arbre sec, in Inventaire archéologique de Gand, 2e reeks, blz 259 (11) A Duclos, Bruges, histoire etsouvenirs, blz 281 en 556; over het thema van de Drogen Boom inde mariale kunst, zie M Vlober g,laVier ge etl'Enfant dans l'art français (Grenoble zj), blz 281284; en PQuarré, Les statues de laVier ge àl'enfant des confins bur gondochampenois au début du XIV esiècle, in Gazette des BeauxArts, 110, 1968, blz 193204 (12) A Viaene, De rijve van OLV rouw van Halle op rondgang in Vlaanderen, Biekorf 1967, blz 236 (13) Bisschoppelijk Archief Brugge, Acta episc Brugge L, fo24 en 25 vo (14) Ibidem, fo81 voen 82 roVolgens K Verschelde, de kathedrale van S Salvator teBrugge, blz 227, zou die broederschap veel ouder geweest zijn, omdat ‘een schilderij van OL Vrouw van Halle, welke het (= de broederschap) in onze kerke heeft aengebragt, dagteekent van 1690’ Wijlen M English heeft, in een artikel van La Patrie (nr van 25 mei 1935), duidelijk aangetoond dat de zogezegde OL Vrouw van Halle van 1690 in feite een OL Vrouw van lorette was, en dat bijgevolg dit schilderij niet kon afkomstig zijn van de Eeckhout Biekorf Jaargang 70 44 confraters kwam het volgend jaar tot uiting: zij brachten aan OL Vrouw van Halle ‘een rood fluwelen kleed met fijn geslagen platen’, in het midden versierd met het wapen van Brugge gesteund door twee Beertjes; onderaan het jaartal 1724 en de hoofdletters CBBMH, wat betekent: Confraternitas Brugensis Beatae Mariae Hallensis (15)De broederschap bleef tot in 1783 bestaan In 1767 verschijnt als ontvanger de toekomstige en laatste abt van de Eeckhout, kanunnik Emmanuel Prisie (16) De gilde van SintMichiel De gilde van de boekverluchters en verkopers, onder de bescherming van de hlg Jan Evangelist, kwam zich vóór 1454 ten Eeckhoutte vestigen In een rekening van 1469 is er ook sprake van St Lukas (17)In het begin van de XVIIe eeuw werd de gilde van St Jan en St Lukas met die van St Michiel en St Gregorius verenigd, dw z met de Brugse schoolmeesters en meesteressen (18) De gilde deed haar diensten aan het SintMichielsaltaar VDe sloping van de kerk De abdij van de Eeckhout werd kort na 1797 als nationaal goed verkocht en gesloopt Over de juiste datum en de omstandigheden van die gebeurtenis zijn wij slecht ingelicht Volgens de ‘Kronyk’ van BernardJozef Gailliard zou het in 1798 gebeurd zijn (1)Doch het neerhalen van de zware toren en het wegnemen van het afbraakmateriaal moet verscheidene maanden, wellicht meer dan een jaar ,in beslag hebben genomen Het vernielingswerk moet zeker in 1802 beëindigd zijn, toen het mooi gestoelte, in 1770 door abt Antoon joets aan de schrijnwerker van Assche besteld, naar de OL Vrouwekerk werd over gebracht (2) De Bruggeling Jozef Gailliard (18011867), zoon van bovengenoemde BernardJozef (17711846), heeft ons in zijn ‘Ephémérides brugeoises’ een beschrijving nagelaten van het binnenste van de SintBartholomeuskerk vóór haar vernieling Deze interessante bladzijde, naar dewelke wij reeds meer dan eens verwezen, vertalen wij hier zo letterlijk mogelijk, omdat (15) TR in Biekorf, 34, 1928, blz 151; zie blz 166 en 256 (16) Rekeningen van de broederschap in het Stadsarchief Brugge, fonds reguliere geestelijkheid (Eeckhout) (17) Ad Duclos, Bruges, histoire etsouvenirs, blz 386387 (18) C Van den Haute, Documents inédits concernant les librairies etmaîtres d'école de Bruges, in Emul, 69, 1909, blz 1840 (1) Kronyk of tydrekenkundige beschryving der stad Brugge naer het achter gelaten handschrift van BJ Gailliard (Brugge 1849), blz 351 (2) Rond den Heerd, 11,1876, blz 306; Ad Duclos, Brugge, histoire etsouvenirs, blz 474 Biekorf Jaargang 70 45 het blijkbaar de herinneringen zijn van een ooggetuige (men lette op het tot tweemaal toe herhaalde ‘on voyait’) Zeker heeft de jonge Jozef Gailliard het gesloopte gebouw nooit gezien, maar hij gebruikt hier de uitvoerige notas van zijn vader (3) ‘(Deze kerk) was zeer eenvoudig, doch betrekkelijk schoon opgetrokken Ze bestond uit twee beuken, waarin de ene het koor bevatte Het hoogaltaar was in marmer ,en aan weerskanten bevond zich een grafschrift Bezuiden het altaar rees een prachtig sarcofaag in blauwe steen, de voorzijde met een reeks gotische nissen (en tierspoint) versierd Op de tombe lag het beeld van een bisschop met mijter en staf Dit praalgraf was opgericht geweest ter eer van Monseigneur Jacobus de Binst, overleden in 1332 (4)Aan de andere kant van het altaar zag men een marmeren grafschrift met de acht kwartieren van de familie Baltin (5) Aan beide kanten [van het altaar] waren de gestoelten die heden het koor versieren van de OL Vrouwkerk Niet ver van het sanctuarium stond een klein altaar ,toegewijd aan St Ursula Deze heilige was op het retabel geschilderd Het koor was door een onbeduidende balustrade afgesloten In de andere beuk, zag men een marmeren altaar aan OL Vrouw toegewijd Het fronton van het altaar berustte op twee torsezuilen; in een nis stond het beeld van OL Vrouw Het tafereel [van dit altaar], dat de Kruisiging voorstelde, werd geschonken door M Robijn, overleden in 1525 Naast dit altaar was een marmeren grafschrift, maar zonder versieringen; het herinnerde aan Elisabeth van Hamme (6)die een jaar getijde van tien missen had gesticht (7) De uitvoering van de preek en biechtstoelen vertoonde niets merkwaardigs (3) Ephémérides brugeoises ou relation chronologique, (Brugge 1847), blz 327 (4) Jakob de Binst, liever Bane, bisschop van St Andrews in Schotland, vroeger reguliere kanunnik van St Augustinus, stierf teBrugge in ballingschap op 22 september 1332; betere beschrijving van zijn graf inWH Weale, Notice, blz 342 Een tekening van dit merkwaardig praalgraf istevinden inde grafschriftenverzameling van de stadsbibliotheek Brugge, hs 449, dl II, een andere van JGailliard in hs II3623, dl Vplaat 2van de Kon Bibl teBrussel (5) PBeaucourt, Description historique, blz 324; JJ Gailliard, Bruges etleFranc, V,blz 133 (6) Elisabeth van Hamme, weduwe van Adam van Troostenber ghe, moeder van abt Nikolaas van Troostenber ghe, stierf op 18 november (W eale Obituaire, blz 354) (7) AGSB, fonds Eeckhout (18 janurari 1626); er bestaan verscheidene kopieën van dit testament, namelijk Rijksarchief Brugge, nr blauw 7640; Aanwinsten nr 18; en een luxeeksemplaar gebonden met het wapen van abt Nikolaas van Troostenber ghe, Stadsbibliotheek Brugge, hs 589 Biekorf Jaargang 70 46 Een van de rijkste praalgraven van deze kerk was een mooie blauwe steen met koperen (=geelkoperen) inlegsels, aan de vier hoeken met evangelistenbeelden versierd; op een soort rijk verbloemd tapijt log het beeld van een abt Het was de graftseen van Filips de Beerts (sic), gestorven in 1664 (sic) (8)’Van deze al te bondig beschreven meubilering blijft er,buiten het gestoelte in de OL Vrouwkerk, omzeggens niets meer over Ook het ‘mirakuleus’ kruisbeeld ontsnapte, zoals gezegd, aan het vandalisme van de Jakobijnen Een Brugs edelman, gewezen schepen van het Vrije, baron Jacobus Angelus Jozef Lauwerijns de DiepenhedeRoosendael (+ 1830), had het kunnen terugkopen en heeft het in 1801 aan de SintSalvatorskerk, (de huidige katedraal van Brugge), toevertrouwd (9)In de Korduwanierskapel (Nood Godskapel) van die kerk staat het ‘Kruis van den Eekhaute’ heden als een laatste ‘sakrale getuige’ van de verdwenen kerk en abdij NNHUYGHEBAER T,OSB Tafellinnen van Plusoultr e De naam Plusoultr ewordt in de 16e eeuw ook gegeven aan een patroon van gefigureerd linnendamast waarin de devise (Kolommen van Herkules) en de kenspreuk van Keizer Karel V voorkomen Beroemd is het grote Plusoultrestuk (‘la grande nappe’) in 1528 te Mechelen vervaardigd door Jacob van Hoochbosch, met de wapens van de 50 Orderidders die aan het Gulden Vlieskapittel te Barcelona hadden deelgenomen Havard III 949 Henne, CharlesQuint V 297 Mechlinia X 141144 Het Plusoultrepatroon heeft bij de adel een zekere verspreiding gekend 1574 Diksmuide In de lijnwaadkof fer van Mevrouwe van Diksmuide bevonden zich: ‘T wee dozijnen en half damasten servietten van Plusoultre Noch anderhalve dozijne vande zelve soorte Twee groote damasten dwaelen van Plusoultre, metgaders twee cleene’ Biekorf 1961, 342 Dit damastlinnen had Marie van Diksmuide in 1568 geërfd van haar broeder ,Anthonis de Sacquespée, heer van Diksmuide (154868) AV (8) Filips van der Beerst, abt van den Eeckhout, stierf op 21 augustus 1504; hij werd voor het OL Vrouwaltaar begraven; beschrijving van zijn praalgraf in Weale, Notice, blz 288; P Beaucourt, Description historique, blz 318 (9) Le Bef froi, I,1863, blz 250251 Voor de datum (22 maart 1801) zie Biekorf, 57, 1956, blz 120 Biekorf Jaargang 70 47 Uit het schrijfboekje van een aflezer in het ommeland van Ieper Onlangs kreeg ik een schrijfboekje in handen waarin ‘aflezersgebeden’ staan Het boekje mocht ik niet behouden, wel mocht ik het op staande voet afschrijven, wat ik dan ook voor de lezers van Biekorf gedaan heb Hier volgt dan de letterlijke inhoud van het boekje Voor de roze De purper roze en de geblarde roze en de stekende roze en de geknobbelde roze en de vellende roze en al de rozen die God geschapen heeft oH Roza, ik smeek udoor het bitter lijden van Jesus Christus dat het zal geholpen worden door smeeking van de H Roza 9onze vaders en 9weesgegroeten Voor de kolijken Als Maria hare kerkgang deed, ontmoette zij de kolijken, en zegde waar gaat gij naartoe? De kolijke zei, ik ga (om die of dien, en de naam noemen van de kwellen) Neen, zeide Maria, ik zal dien buik en darmen genezen, ik zal hun zoo zacht maken als de melk in mijne borst waarmee ik den Heer Jezus spijze 3onze vaders en 3weesgegroeten Voor gekwetstheid Jezus van Hemelrijk was met Konegin van aardrijk, Jezus van Hemelrijk was doorboord met ijzer en staal en ten verzwol noch ten verzwoere en ik hope dat deze wonden ook niet en zullen verzweren 3onze vaders en 3weesgegroeten ter ere van de vijf bloedige wonden van Jezus Christus Voor het Vier Vier ,vier ,vier ,verliest uw kracht gelijk Judas zijn kleur verloos als hij ons Heer Jezus Christus heeft verraden in den hof van Olijven 2keer 2onze vaders en 3keer 3weesgegroeten Gebed voor de koorts Biekorf Jaargang 70 Onze Heer en Sint Jan wandelen over het land, zij vonden Biekorf Jaargang 70 48 daar 9korsen staan en zij vragen, korsen waarom staat gij daar om vlees en bloed van beenderen te zuigen? Zij zonden er 8van weg, zuid, oost, noord, en westzuid, oost, noordoost en noordwest, zuidwest, en greep de negende bij zijn hand en dauw dat 'tsap uit zijn nagels kwam, en hij zei tegen Sint Jan, laat me gaan, ken bespringe noch oud noch jong, noch wijf noch man, noch kinderen die deze woorden niet spreken kan 1onze vader en 1weesgegroet Voor de kanker af te lezen Ik benam de kanker bij dag en bij nachte, macht en kracht bij den Vader bij den Zoon en den Heiligen Geest, ik benam den groenen kanker , ik benam de stekende kanker ik benam de bloedende kanker ik benam de blauwen kanker ik benam de vellende kanker ik benam de water kanker ,en al de kankers dat God geschapen heeft benam ik, dat hij gaat uit het vlees en uit het bloed en uit de maag, ik hoop dat het zal door het bitter lijden van Jezus Christus en zijnen doorne kroone en zijn vijf bloedige wonden, dat ge zult geholpen worden, met betrouwen op de gratie Gods Dit kracht1ge gebed moet 9dagen lang smekend gelezen worden en 5onze vaders en 5weesgegroeten, en het zal met Gods gratie gedaan zijn Om het bloed te doen stremmen Eerste manier: Bloed staat stille in al uw zilwen en al uw letten, alzo waarachtig als Jezus Christus aan de Golgeboom des kruisen stond gekruist en gekroond en gegeseld Tweede manier: Daar kwamen drie maagdekens gegaan Het eerste zei bloed staat, het tweede zeide bloed staat stille, het derde zeide staat stille want 'tis Jezus Christus wille Om perels van de oogen te lezen Petrus en Paulus stonden te gaar op een golgensteen Onze Heer die daar kwam gegaan zeide, waarom leest gij niet? Ze zegden, wij kunnen niet lezen, wij hebben te vele takken en perels op onze oogen, en wij zien niet Biekorf Jaargang 70 49 Blazen in de naam des Vaders Blazen in de naam des Zoons Blazen in de naam des Heiligen Geest 9dagen lang 6onze vaders en 6weesgegroeten (gij moet blazen op de ogen waar de perels zich bevinden) Als er iets in het oog zit Er is in mijn oog entwadde, het is er ingevlogen, het is noch goed noch kwaad, 'tis onze lieve Vrouwe zaad 3onze vaders en 3weesgegroeten Voor de verbrandheid Den H Laurentius lag in het vier en op het vier Onze Heer kwam daar gegaan en Hij legde er op zijn rechter hand om te naadren deze brand 1onze vader en 1weesgegroet Voor de verbrandheid Sint Laurentius lag op 'tvier en wentelde hem in 'tvier en hij bluste 'tvier 1onze vader en 1weesgegroet Voor de borstzweer of doorn Jezus van Hemelrijk gekroond met doorn van aardrijk, te verzwol noch te verzeerde, en 'k hoope dat deze wonde ook niet verzweren zal 3onze vaders en 3weesgegroeten Voor de tandpijn Nieuwe mane, ik heb de eer van ute zien, wilt alle pijn van mij vlieden, de wieke uit mijn handen, de pijn uit mijne tanden, de kanker uit mijnen mond ter ere van Jezus Christus 3onze vaders en 3weesgegroeten, ter ere van H Apolonia Biekorf Jaargang 70 Voor de wortels Twee strooitjes en de letten van dezelfde strooitjes kruisvormig op de wortel leggen, en er een kruis over maken en zeggen (hier werd iets ver geten af te schrijven) en dat 3maal doen, de strooitjes kruiswijze in de grond steken en een kruisje over maken G Vermeulen Biekorf Jaargang 70 50 Deze reeks aflezingen uit het Ieperse moge men ver gelijken met de reeks van de aflezer van Krombeke (Remi Derink), die door André Bonnez werd medegedeeld in Biekorf 1959, 7478 Direkte overeenkomst is er niet te bespeuren Anders ligt het met de Christelijke Aflezingen van het gedrukte blad van René Gequiere uit W atou: de aflezingen van dit drukwerkje (te dateren ca 1850) werden gepubliceerd in Biekorf 1939, 2628 Een viertal aflezingen van W atou stemmen nagenoeg letterlijk overeen met onze nieuwe Ieperse reeks, nl voor de roze, voor gekwetstheid, om bloed te stremmen (eerste manier), om perels van de ogen te lezen Opmerkelijk is dat het wandelmotief hier rijk vertegenwoordigd is (vier maal), en dan nog wel een keer met een drietal (drie maagdekens: tweede manier om bloed te stremmen): een type dat door Dr J Van Haver in zijn standaardwerk Nederlandse Incantatieliteratuur (Gent 1964), niet werd ontmoet Het W estland schijnt bijzonder rijk te zijn aan geschreven aflezersboekjes Ook het enige bekende gedrukte (vliegende) blad met aflezingen behoort tot dit gewest (W atou) Uit een studie van E Debacker (waarover uitvoerig in Biekorf 1966, 216) blijkt dat, gedurende de vorige eeuw ,ook geschreven boekjes in de leurhandel zijn geweest Op het groot hof in De Moeren bij Hondschoote vond Debacker in 1908 een geschreven boekje met aflezingen De boer had het destijds gekocht van een man die met zulke geschr even boekjes ging venten in de streek van Hondschoote, Ghyvelde en Veurne En voor ieder van de kinderen van dit welgestelde boerengezin werd er een afschrift gemaakt dat hun werd meegegeven op de dag van hun huwelijk (1) Die (krachtige!) boekjes werden steeds zeer ‘gesloten’ gehouden Veel zijn er tot nu toe niet aan 'tlicht gekomen Een zeldzame keer komt er toch eentje een korte wijl opgedoken en het brengt, zoals het hierboven medegedeelde, steeds wat nieuws naar inhoud of naar vorm van die aflezingen AV Vuursteen In weinig zegswijzen vindt men de kei als vuurkei, vuursteen terug De archeologie van het vuurslaan ligt toch nog duidelijk in de spreuk: ‘Arbeyt vint altijd vier in den steen ’(ca 1500) Met bet ‘hard werk baant zich steeds een weg’: heel verschillend van het eng ‘In the coldest flint there is hot fire’ (1) Het boekje van de ‘Algenezer ’van Duinkerke, in1907 inhet frans gepubliceerd door Emile Debacker ,werd door Bert Bynens bekend gemaakt inVolkskunde, 56 jg 1955, blz 144151 Biekorf Jaargang 70 51 Het epos van de IJslandvaart in brieven Van het ras der IJslandvaarders, die met een zeilschip gedurende zes lange maanden hun karig loon in de noordelijke wateren verdienden, blijven thans nog slechts enkelen in leven Alleen te De Panne (V ictor Ryssen, Engel Puystjens), te Oostduinkerke (Pol Soen, Engel Seys, Maurice Puystjens) en te Nieuwpoort (Isidoor Verleene, Henri Puystjens) kan men ze nog terugvinden In hun ogen smeulen de herinneringen aan de perikelen op zee, en uit hun gelaat en hun hele verschijning spreekt de kloeke ziel van de visser ,de verbeten moed, de deernis, het heimwee naar zee en naar de weer glans van de machtige hemelklaarten rond IJsland De schrijnende toestanden aan boord: gebrek aan hygiëne, gevaar voor tuberculose, de eentonigheid van hun bestaan, gevaar voor stormen (telkenjare keerden meerdere vissers niet terug) kan men heden echter nog moeilijk voorstellen Ook kontakt met thuis bestond omzeggens niet W eliswaar bracht een Franse oorlogsbodem eventueel brieven mee, maar vele IJslandvaarders konden met moeite hun naam schrijven Het aantal brieven van IJslandvaarders dat thans door sommige vissersfamilies nog wordt bewaard is dan ook uiterst gering De h Madou, brievenbesteller te Nieuwpoort, langs moederszijde verwant met ‘Yslanders’, bewaart in het familiefotoalbum tevens een tweetal brieven van IJslandvaarders Schrijver van de eerste brief is Vandewoude Viktor Geboren in 1872 te Koksijde overleden te Nieuwpoort op 1april 1952 Viktor deed zes reizen op IJsland Zijn brief werd verzonden vanuit Thurso, een haven aan de noordkust van Schotland Tweede schrijver is Louis Desaever (geboren te Koksijde in 1887, overleden te Adinkerke in) W edrukken hier die twee brieven af, zoals Viktor en Louis de teksten opstelden: vol taalfouten, maar in de eerste plaats uitingen van het verkropte leed van twee jonge mannen, vol heimwee naar huis Nieuwpoort Jacques Beun I Brief van Victor Vandewoude turso den 21 Maart 1892 Vader Moeder peter Vrienden en kennissen ik laat uweten dat wij tansch in engeland ons bevinden met gebr oken roer Louis Goutsmit is 90 ur en van ons verwijder dmet al zijn zeilen weg en ander een ander edat wij niet weten Godt zij gedank wij zijn nog allen frisch en gezond bij malkander en van visch ik en wil er niet van schrijven wij zijn den 18 binnen gekomen en ver hopen van 24 in zee te gaan Biekorf Jaargang 70 52 hier mede sluit ik mijnen brief in de hoop van den 20 van september wel t'huis te komen als God wilt en doet de koplamenten aan al de jongheden van in ronde en als ik nog zoo een weër moet passer en met de galette ik en ga 'tnaaste jaar na ijsland niet Victor Vandewoude turkso den 21 maart 1892 II Brief van Louis De Saever Westnoor ddevioor d, 24 mei 1879 Beminde moeder , Met veel dr oefheid laten laat ik uweten den staat waar wij ons bevonden hebben van zeder den tijd dat ik op ijsland vaart heb ik nog nooit zo'n weer op of gestaan gelijk van paschen tot palme zondag Maar god zij gedankt wij zijn nog allen in volle gezondheid Moeder ik vraag dat gij mijn lezen (= laarzen, nv Red) zoudt dragen naar den schoenmaker om te herstellen tegen dat ik 'thuis komt hij weet wat er moet aan gedaan zijn en als het mogelijk is doet mij kas ook maken Nu zal ik ulaten tweten hoe de vischscherij zij Godt zij gedankt ik zij eens van de beste en wij hebben 16 last Serrafijn Rubben 12 Albert vossaart 6 Doet de koplamenten aan al die vrouwen en moeders en zegt dat wij allen in volle gezondheit zijn Maar helaas met de tranen in de oogen schrijf ik udat wij hebben oor en hoor en zeggen dat er zijn die naar Coxijde niet meer zullen komen ik wenst dat het anders zou zijn De kopplamenten aan Leonie en aan al mij zusters en wij hebben vader gestraken de 19 Mei maar weet wat hij heeft en mis van ongelij ongelukken gij moogt ons aanrijden 'tverwatende zijn en als er niemand anders daar van schrijf gij moet daarvan tegen niemand van klappen Daarmede sluit ik mij brief en blijf in afwach in afwachting tot in de eerste dagen van september Niet weet niet deert Die spreuk van volkswijsheid met betekenis ‘zaken waarvan men onkundig blijft doen geen schade, geen leed, geen verdriet’, luidt in de volkstaal in 'tKortrijkse: Nie' en wee' nie' en deert De moderne schrijftaal is stijver: ‘W at niet weet, wat niet deert’ Beter luiden de mnl vormen (ca 1450): ‘W eet ic niet, zo en der et niet’, bij Anthonis de Roovere van Brugge: ‘niet weet niet deert’ JH Biekorf Jaargang 70 53 Mengelmar en Stier engevechten te Roubaix Omstreeks 1900 heb ik de stierengevechten gekend te Roubaix, terwijl ik, Kortrijkzaan, ook wist waar de arena lag Een maatschappij had in ons land de toelating gevraagd om de stierengevechten in te richten; door het verzet van de dierenbescherming werd de toelating geweigerd Het stadsbestuur van Roubaix verleende echter wel de toelating, en de maatschappij bouwde een arena in Spaanse stijl te Croix Niettegenstaande de tamtam reklame, gingen de zaken van de stierenvechtersmaatschappij maar kalmpjes, de verhoopte bijval bleef uit Om hun zaak te redden vonden de inrichters er iets anders op Ze lieten veelkleurige affiches drukken met een reuze titel: ‘Gevecht tussen een leeuw en een stier ’De toegangsprijs was ondertussen verdubbeld, doch de affiches deden het, de kaarten waren in korte tijd uitverkocht De inrichters deden alles zeer geheimzinnig, zelfs het personeel mocht de kooi van de stier en de leeuw niet benaderen Toen kwam de grote dag, dat de strijd zou plaats hebben Terwijl de fanfare vrolijke aria's speelde, liep de arena stampvol Een der inrichters kwam in de arena en kondigde het gevecht aan Ziehier wat mij persoonlijk werd meegedeeld door iemand die voor 25 freen slechte staanplaats had betaald Een wagen met een leeuw erin werd de arena ingereden, het oud en versleten dier werd met stokslagen het perk ingejaagd, terwijl het overige personeel een stier in de arena losliet Ondertussen verdwenen de inrichters De stier sprong met geweld naar de leeuw ,en deze verweerde zich met grote moeite Toen de toeschouwers zagen dat ze bedrogen waren, gingen ze op zoek naar de inrichters, maar de waren reeds gevlucht over de grenzen Al wat niet muurvast was werd afgebroken en de ganse arena werd verwoest door de bedrogen menigte Zo eindigden de stierengevechten van Roubaix Julien Matton De beterding van landerijen In de zestiende eeuw werden voor al grote wateringen ommelopers opgemaakt, ingedeeld in beginnen of secties, waarin ieder perceel precies werd gemeten en beschreven naar vorm en grenzen Deze ommelopers werden nooit meer hermeten Nu en dan werd geheel het gebied vluchtig nagezien Dit Biekorf Jaargang 70 54 noemde men de betérdinge, waar de percelen niet gemeten werden maar betorden of afgestapt Daarvoor kende men de ‘gemeene’ of gewone pas van 2½ voeten of 0,685 m Twee gewone passen vormden een landmeterspas van vijf voeten of 1,371 m Dit vindt men terug bij Joost de Damhouder in 1564, waar hij schrijft: ‘De stad Brugge is van groote 10472 gemeene passen in haer bevangh; welcker passen yder in 'tbyzonder in zich begrypt 2½ voeten; twee gemeene passen dan behouden 5 voeten, dewelcke t'samen maken een landsmeeters pas; maer elcken voet maeckt 11 dweersche duymen’ (*) De omvang van de Brugse stadsvestingen was dus 7173 meter De landmeterspas stemde daaromtrent overeen met de ‘schrede’ vermeld in het handboek voor landmeters van het Brugse Vrije opgemaakt in 1724 door landmeter FC van der Poorten uit Gistel: ‘Item, op 'tGentsche useert men 1400 roen voor een myle, ende om dese t'accorderen met de gemeyne mylen, 4000 schreden, soo moet men nemen voor een gentsche myle 1423 4/7 roeden’ (**) Een mijl was dus 5466,50 m en een schrede 1,366 m (*) Een voet was dus 0,2743 m en een duim 0,02493 m Zie Stallaert, Glossarium II 141; vgl ook Biekorf, 1966, blz 11 (**) Rijksarchief te Brugge Brugse Vrije Reg no16045, fo2v oEen Brugse roede was 3,84 m JDS Op het doodpr entje van een Napoleonist Op een doodprentje van de alfabetisch geklassifieerde kollektie van de Stadsbiblioteek te Brugge lees ik het volgende: Bid voor de ziel van Joannes Philibertus Opsomer weduwenaer van Rosalia Costeur; Raedslid der Manscongregatie, Voorzitter van het Broederschap der Geloovige Zielen en Lid van het Genootschap der Overblijfselen van het Groot Leger van het Fransch Keizerryk; Geboren te Moorseele den 21 December 1785 overleden te Kortryk den 8Juni 1862 Het prentje is gedrukt bij Eug Beyaert te Kortrijk Zoals de meeste Vlaamse steden had Kortrijk een Napoleonistenkring, zijnde een mutualiteit van oudsoldaten van de Keizer onder de officiële naam: ‘Maetschappy der oude W aepenbroeders van het Fransche Keyzerryk’ Vormden de oudgedienden uit de Grande Armée een afzonderlijke kring of genootschap? Het prentje van JanBaptist Opsomer schijnt daarop te wijzen Over de Napoleonisten in Vlaanderen en hun verenigingen zie de belangrijke studie van Lic Herman Maes in Bijdragen tot de Geschiedenis der stad Deinze, XXXV ,1968, blz 103133 CB Biekorf Jaargang 70 Biekorf Jaargang 70 55 De vr eedzame handboog De St Sebastiaansgilde van SintPauwels (W aas) vierde in 1716 haar honderdjarig jubileum Een plaatselijk rederijker schreef bij die gelegenheid een ‘V reughdegalm door Fama uytgheblazen’ waarin aartshertog Albertus, als veroveraar van Oostende in 1604 en stichter van de gilde, bijzonder naar voren treedt Het moderne veld en vestinggeschut heeft een hele militaire omkeer gebracht, en de vroeger krijgshaftige handboog is een ‘recreatiespel’ geworden: zo betoogt de dichter in dat jaar 1716, dat een nieuw begin van vrede was na de vele oorlogsjaren die met de populaire naam van ‘Malbroek’ verbonden bleven Die historische feestverzen (De PotterBroeckaert, StPauwels 47) luiden als volgt Albertus stelde in de guldens om tevechten, nu dienen sij alleen om vreughden aen terechten In 'tleger isden boogh en pijl van kleyne kracht, door bommen en canon wordt nu den mensch gheslacht 5 Ulysses, Hercules en Samson souden beven als sij een jongelinck soo grooten vier sien gheven De vesten, eertijds hoogh, en sijn nu niet gheacht en worden door de bom tot puynhoop haest ghebracht; het kloekste bataillon dat moet hiervoren buighen, 10 Oostende sal ons sijn hierin een claer ghetuyghen: Albertus deed 'tbeleg en 'tduurt drie volle jaer , en op dien langhen tijdt heeft men met groot ghevaer die overstercke stad aen Marlbourough sien gheven Albertus stond versteldt, was hij nu nog in leven 15 Dus moet den handboog zijn een recreatiespel, 'tgoon edel en oneêl behaeght aleven wel, en 'tmaeckt een liefdebandt tusschen de prochianen als sij sijn aen hun hooft ghetrouwe onderdanen Dat Albertus de schuttersgilden instelde (v1) als krijgsgilden is natuurlijk een overdrijving (of verschrijving?) De auteur huldigt alleen de handboog van zijn landelijke gilde en laat de stedelijke ‘vuurwapengilden’ (busschieters, kolveniers) onvermeld, die met hun eigen wapens ook een rekreatief schijfschieten beoefenden Uit v10 en volgende blijkt dat het beleg van Oostende, na honderd jaar ,nog steeds als het grote wereldberoemde beleg bekend stond Edel en onedel komen in de recreatie van de handboog samen (v16): niet ieder ‘onedele’ had echter toegang tot een schuttersgilde, een zekere standing was daartoe vereist, zoals reeds blijkt uit de vereiste uitrusting en het jaarlijkse lidgeld CB Biekorf Jaargang 70 56 Blijde inkomst van Egmont in de hoofdsteden van Vlaander en 15591563 In augustus 1559 werd Lamoraal, graaf van Egmont, prins van Gavere, door koning Filips van Spanje aangesteld tot gouverneurgeneraal van Vlaanderen De nieuwe gouverneur hield zijn blijde inkomst in Brugge op 20 november daaropvolgend De stadsregering bood hem een schitterend banket aan, waarop ook de consuls van Bur gos en de ‘stapelaers vander Ynghelscher natien’ aanwezig waren De presenten van wijn, was (in tortsen en tafelkeersen) waren buitengewoon groot, en dan nog aangevuld met een kof fertje Spaanse suikeramandelen (tregie) voor de gravin De kapittelheren van SintDonaas lieten uit hun eigen kantinekelder een toemaat van twaalf kannen (ca 50 liter) wijn aan de graaf toekomen (RA Parmentier , in Hand Emulation 70, 1927, 5456) TeBrugge viel die eerste inkomst in het late najaar ,de doelen waren opgebroken en we horen niet dat Egmont er bij de schutters te gast geweest is In 1562 kwam Gent aan de beurt, op de zondag vóór Sinksen, in de volle meimaand, de maand van de papegaaischieting Egmont was er te gast in het hof ‘vanden grooten ende aude gulden van mynheere Sinte Jooris’ De populaire overwinnaar van Grevelingen velde er de oppervogel, tot groot jolijt van de gildebroeders van de Voetboog 'sAnderendaags (maandag 11mei) na de middag werd ‘in de Cooreleye, voor thof ende palays van mynen heere den Prince van Gavere, grave van Egmont’, een watertornooi gehouden waarin neringen, gilden en buurtschappen dongen naar de prijzen voor de ‘schoonste intreye’ en voor het ‘stekene te watere’ De Vleeshouwers kaapten de beide eerste prijzen weg Een Gents rederijker wijdde een lang berijmd stuk aan dit feestelijk spektakel (De Potter ,Gent VII 343344) Inmiddels hadden stad en land van Aalst in 1560 aan hun nieuwe goeverneur een ‘gracelick juweel’ aangeboden, een geschenk dat traditioneel bestond uit een zilveren ver gulde drinkbeker (De Potter ,Aalst I66) Egmont stond aan de top van de populariteit in Vlaanderen toen hij in 1563 ingehuldigd werd te Ieper Ook hier nam hij deel aan het schietspel van de Voetboog en hij liet er zich inschrijven als lid van de StJorisgilde (Biekorf 1968, 394) Naar Ieper zouden de gebeurtenissen van het troebele jaar 1566 hem terugroepen en, zoals men weet, verwikkelen in de moeilijkheden die in 1568 naar zijn tragisch einde hebben geleid AV Biekorf Jaargang 70 57 Rederijkers houden bijen Poperinge 1531 De Retoricijnen van het Kruishout, alias Cruusbroers ofte Lichtgeladen, van Poperinge verkregen in 1530 van Keizer Karel een nieuw oktrooi, en zouden ermee een nieuwe lente tegemoetgaan Geldelijke zor gen bleven echter dreigen De verplaatsingen naar andere steden, uitgaven voor wagens, toortsen, ‘actueren ende factueren’ ledigden immer weer de gildekas De leiding wilde ditmaal krachtdadig vooruitkomen, prince Lauwys Pilgherem, deken Jan Clais en zes notabelen (Ciais Scerryer ,meester Pieter Meganck, Christiaen Deberch, François de Scottre, Cornelis Jacobssen en meester W illem van W arygheem) stonden er voor in Een nieuw financieel beleid werd vastgelegd op 25 november 1531 in de ordonnantie ‘vanden ghemeenen goede ende buerse vander ghilde ende kamere van Rethorycken’ van het Kruishout (Annales Soc Hist d'Y pres V,1872, 4147) Uit die ordonnantie blijkt dat een deel van de leden hun bijdrage betaalden in natura, te weten in lammeren en in bijen De nieuwe regeling bepaalt dat voortaan om van de ingeleverde bijen een ‘ghemeene burse’ gemaakt wordt Twee of drie bezor gers worden aangesteld die verantwoordelijk zijn voor alles wat die bijen van de ‘ghemeene burse’ aangaat, di ‘de zwormen, vaten ende buucken’ Verscheidene artikelen van de ordonnantie betref fen het regelmatig bezoeken en bezien van die gildekorven, het merken (door inbranding) van de vaten, het uitbrengen van een jaarverslag, de ver goeding van de bezor gers De opgebrachte gelden werden echter weer zeer snel verteerd aan de representatiekosten, geschenken aan inviterende kamers, wijnpresenten, deelneming aan processie en ommegang Hoelang dat bijenhouden voor de Kamer van de Poperingse Lichtgeladen rendabel geweest is, kan niet worden uitgemaakt CB Stappenhalf In zijn laatste Taalaantekeningen (1968, blz 286) vraagt K De Busschere of er nog woordverbindingen met ‘en half ’bekend zijn, zoals ‘stappenhalf ’Naast dit ‘stappenhalf ’is in Kortrijk ook ‘preuschenhalf ’bekend, dw z zeer ‘preusch’ of trots en fier Mijn schoonmoeder ,herkomstig van Bulskamp maar in Oostende wonend, kent ook ‘snelenhalf ’,gezegd van iemand die er blozend en gezond uitziet, waarin snel de bekende W estvlaamse betekenis ‘mooi, knap, Biekorf Jaargang 70 58 flink’ heeft En elke W estvlaming is wel 'ns een keertje ‘zotenhalf ’(zottenhalf), dw z zot van vreugde, uitgelaten FD Klaaglied van Sidonie en Elodie Spellewerksterslied 1 Sidonie sprak: ik heb verdriet als ik mijne kant bezie, hij iszo groef en wijd, zo groot als een kalsie, hele dagen werken voor 'nfrank of drie 2 laat mij klagen, sprak Elodie, want ik en winne zovele nie', ik heb laatst om geld gegaan, wij hebben daar blijven staan, de koopman wilde mij met 'nstok op strate slaan 3 Wijmoeten met ons kussen gaan en moeten rond de tafel staan, de zuster staat daar rond, de koopman staat zo pront en hij zegt: 'tisgemaakt lijk van een hond 4 Daar staat het meisje lijk of gij ziet met haar hertje vol verdriet, zij missen in het blad, 'tisaltijd dit of dat en ik heb de patroon alin mijn zak 5 Als de koopman vertrokken was de zuster kwam daar aan: Ziet wel wat dat gij doet dat gij niet meer en wroet of ik zal umaken een papieren hoed Gezongen in de oude spellewerkschool van Ruiselede, in de jaren 1920 Laatste vers van str 5: als straf werden de meisjes een papieren hoed opgezet, ze noemden dat de zottemutse De Bo geeft zottemulse alleen met de afgeleide bet lichthoofdig vrouwspersoon loquela hoorde zottemutse te Esen met bet meltevrouwe, varende vrouwe, draaiwind Schuermans (1870) heeft echter zottekap, zottemuts, opgenomen met de oorspronkelijke betekenis: papieren muts die men de kinderen in de school opzet MC Biekorf Jaargang 70 59 Kleine verscheidenheden AWEETERS Mannen van de nachtwacht, rondgaande nachtpolitie Onder de jaarlijkse fooien door de bursier van het StJanshospitaal te Brugge uitgereikt komt anno 1459 (Rek f89) een som van 24 sc par ‘den aweeters ende lyfcnapen vanden burchmeesters’ De ‘garssoenen’ van de dagpolitie ontvangen evenveel De term hauwetters verschijnt reeds in 1337 in een Voor gebod van Gent (ed De Pauw ,910): ‘Dat niemene en wandele naer dachterste clocke, no met lantaerne no sonder lantaernen, uteghesteken de hauwetters, vroede vrouwen, sur giens ende priesters, up de boete van drien ponden’ In de Inqueste van Oudenaarde anno 1342 getuigt Jacob Cleenrente, cordewanier ,dat hij ‘sach de auweters in te Oliviers Cabelliaus’ (Annales Emulation 25, 279) Mnl aweit (ofr agaist, esguet, awais; frguet) vertoont veel spelvormen: haweet, hauweyt, halweite, steeds met bet rondgaande nachtwacht, in de 15e eeuw ook de parade van de nachtwacht Zie Verdam en Stallaert sv aweit en Gailliard, Keure van Hazebroek 111112; IV 113 317 TeDuinkerke in 1582 werden de bur gers naar de nachtwacht opgeroepen door de hauweytclocke (Kronijk, ed Piot 628) BOETEWERC Herstelwerk aan leder goed, inz zadel en paardentuig In de rekeningen der jaren 13601370 van de priorij ter Elmare (afhangend van de StPietersabdij Gent en gelegen in het gebied van het huidige W aterlandOudeman) komen als regelmatige posten voor de uitgaven aan de zadelmaker onder de rubriek ‘ter zadelrien van nyewen werke ende van boetewerke’ (Appeltjes Meetjesland XIII 168) Mnl boeten (herstellen) is, als ambachtsterm, zeer verbonden met het ‘leder ’ De boeters (schoenlappers) vormden te Brugge in 1452 een ‘let’ van het ambacht der cordewaniers; hun beroep heet boeterscip (Biekorf 1963, 287) Doch ook koper werd geboet, mnl ketelboetere =ketellapper FASSELRE Maker van ‘fasceel’ (gekloofd brandhout) De stadsrekening van Ieper noteert in 1329 de volgende uitgaafposten: ‘V an 200 berden te yredene, 28 s Twee fasselres, van 2daghen, 5sc 4d Eenen man, van faisselen te makene, van 3½ daghen, 5s 1d Eenen faisselre, van 2½ daghen, 3s 7d’ (Comptes Ypres II 9991001) Over fasceel zie MnlW sv en De Bo sv fasceel en samenstellingen (fasceelhout, schier ,stok) KEYTKELDERE Kelder waar keyte bewaard en verkocht (ook geschonken) werd In 1534 was Pieter van der Beke eigenaar van een huis gelegen aan de Koornlei te Gent Deze eigendom wordt beschreven als een ‘huus, stede ende erve ghenaempt den Lintwoorme, daer men den keytkeldere useert te haudene’ (RA Gent Vrij huis vrij erve 15291547 f65 v)De bepalingen van mnl keyte, coyte, cuite, lopen uiteen: zie MnlW III 1680; Stallaert II 118; Gailliard KvHaz II 415 De term keyte dekt, al naar gelang tijd en plaats, verschillende biersoorten TeBrugge werd in 1450 keyte ingevoerd uit Delft (Delftsche keyte) en uit Gouda, terwijl er ook een plaatselijke Brugsche Keyte gebrouwen en getapt werd Reeds ca 1450 werd de oorspronkelijk Hollandse keyte te Brugge nagemaakt en was een verordening nodig om de ingevoerde keyte tegen de lokale namaak (van lager gehalte) te beschermen De fna Kuitenbrouwer is eigen aan Holland, bakermat van de kuyt (Kiliaan), en was reeds Biekorf Jaargang 70 ca 1500 te Utrecht bekend (V erdam sv coytebrouwer) De Brugse kroniekschrijver Despars (+ 1597) laat Jakob van Artevelde in 1335 optreden als een bur ger van Gent ‘die welcke een rijke keytebrouwers wedewe ghetraut hadde’ (Cronycke II 316) Despars heeft hier zijn Biekorf Jaargang 70 60 modellen (Froissart, Meyerus) zeer vrij weer gegeven en hun ‘brasseur de miel’, ‘medeblandere’, vervangen door een bierbrouwer ofte ‘keytebrouwere’ Over de samenstelling keytevoer der ezie Biekorf 1963, 255 LARGESSE ROEPEN Op grote feesten, zoals blijde inkomst, vredesluiting en ordekapittel (Gulden Vlies), riepen de herauten lar gesse! lar gesse! als teken dat geschenken zouden uitgedeeld en geld uitgestrooid worden Bij de geboorte van het eerste kind van Maria van Bour gondië te Brugge in 1478 was de vreugde buitengewoon groot omdat het een zoon was en erfprins van Vlaanderen Op de geboortedag zelf, 22 juni, werd de blijde gebeurtenis door de bur gemeesters afgekondigd ‘ter halle huut’ (uit het gebodvenster van de Halle) ‘ende stroyden daer goud ende zilver ter hallen huut’ (Boeck van Brugge 5) Toen hertogin Mar gareta aan het volk, midden op de markt, het kindje ‘al naect’ liet zien om hen te overtuigen dat het wel een jongetje was, deed Adolf van Kleef, heer van Ravesrein hetzelfde feestelijk gebaar ,hij ‘saeyde ghelt, gout ende silver Ende sie riepen alle: lar gesse, lar gesse’ (W onderlijcke oorloghen van Maximiliaan, ed Jappe Alberts 50) Bij het uitstrooien van geld op het kapittelfeest van de Vliesorde te Brussel in 1516 werd ook lar gesse! lar gesse! geroepen (Biekorf 1962, 201) Het gebruik van strooi en zaaigeld heeft stand gehouden tot op de vooravond van de Franse verovering in 1794: op de inauguratie van Keizer Frans II te Brussel op 23 april 1794 werden nog gelegenheidspenningen (médailles) uitgestrooid ORDENEN Ardennen In 1459 betaalt het StJanshospitaal te Brugge 10 schellingen grote, zijnde een jaarlijkse waarbor gtegen razernij aan ‘Sinte Hubrecht van Ordenen over al onse beesten’ (Rek 145960, f91 v),Vgl de vorm Naer danen te Menen in 1454 (Biekorf 1968, 61) De Excellente Cronike noemt (f 168) de ‘grave van la Roche in Ardanen’ (1531) PRINCEKINT Zoon van de regerende graaf, erfprins De pachtbrief van het goed Elmare (W aterland), toebehorend aan de Gentse StPietersabdij, regelt in 1340 de plichten en rechten van pachter Everard Pieterssone Een artikel uit die brief luidt: ‘V ort wart zo zake dat ten hove ter Elmare came bisscop of andre prelaet, prince oft princekint, daer of zoude die Everard pachtere voerseit hebbene ne ghenen cost ende wesen scadeloes’ (Appeltjes Meetjesland XIII 167) De eerste bet van kint is wel erfprins, troonopvolger (van de graaf); vgl echter de kindr evan Vlaendr en met bet de zonen van de graaf, zoals ofr enfants de France (kroonprins) en spa infante Princekint werd waarschijnlijk in de ruimere zin (rechtstreeks familielid van de graaf) geïnterpreteerd TOTE Spits hoofddeksel van vrouwen; in de 15eeeuwse mode bekend als hennin Een groot en oud glasvenster in de westgevel, boven de ‘endelduere’, van de parochiekerk te Meulebeke, wordt in 1603 beschreven door de genealoog Nicolas de Schietere (Fragmenta I14) In dit votiefvenster waren in geknielde houding afgebeeld: Jan Veys, die in 1448 hoogbaljuw van Veurne en VeurneAmbacht was, en zijn echtgenote Isabeau van der Douve, vrouwe van Nieuwkerke, Meulebeke en Eggerloo Bij de stichter stond zijn patroon Sint Jan de Doper ,achter hem knielden Biekorf Jaargang 70 zijn zeven zonen waaronder een priester Bij vrouwe Isabeau stond haar patrones Sint Elisabeth die echter ‘bycane is gheheel ghebrocken’; vrouwe Isabeau zelf ‘knielt seere magnifiek met een hooghe tote op haer hoofd, gecleedt met een swarte keerle ofte Biekorf Jaargang 70 61 tabbaert met wit gheboort; achter haer knielen vyf dogters, alle ghecleet met roode tabbaerts, witte mauwen en hooghe toten, met goude baghen daer op, seer magnifiek’ De auteur dateert zijn beschrijving: ‘zoo ick Nicolas de Schietere gezien hebbe desen 6Novembris 1603’ Hij gebruikt de term tote in archeologische (antikwarische) zin, in de klederdracht had tote een evolutie meegemaakt die ook in de vertalingen van Planlijn (1573) en Kiliaan (1588: schoudermantel; capuchon, coqueluchon) duidelijk wordt Over andere bet van tote zie MnlW VIII 558; WNT XX 1336 WASSIN KEELCT In het dodenritueel W assen kelk die een priester in het graf wordt meegegeven Op 31 juli 1456 overleed te Oudenaarde, na een verblijf van drie weken in de plaatselijke Lazarij, de priester Jan Boenins De rekening van zijn uitvaart schrijft: ‘Item van eenen wassinen keelct, 2sc p Item van den orlemente daerin dat hy begraven was, 3II 3sc p’ (Rek lazarij 145556; Hand GOK Oudenaarde IV , 1922, 24) De veref fening van het sterfhuis van Jan W eyts, parochiepastoor van StDonaas, te Brugge overleden 13 april 1499, vermeldt een betaling gedaan aan de ‘waslichtmakere’ Jacob de Smedt ‘vanden stallichten ten huuse ter kerke, van der kiste offerkerssen ende wassin kilct’, (Archief Bisdom Brugge, StDonaas, testam nr105) Ook de volgende lakonische rekeningpost betr het sterfhuis van kanunnik loys Kelewat, overleden te Brugge in febr 1499, wordt daardoor duidelijk: ‘Item betaelt den waslichtmakere voor de kiste, kilct ende was’ (Idem, testam nr107) Het ‘op de borst leggen’ van een tinnen kelk is uit priester graven vanaf de 12e eeuw bekend Die tinnen kelken waren louter symbolische begrafeniskelken De wassen kelk komt op gedurende de 15e eeuw en schijnt tamelijk snel de tinnen grafkelk te hebben verdrongen WEICP APIER In de boekhouding Journaal waarin de uitgaven week voor week omstandig en met verantwoording worden opgetekend In het StJanshospitaal te Brugge werd dit boek onderhouden door de bursier van het gesticht De grote jaarlijkse rekening totaliseert de bedragen uit dit ‘journaal’ en verwijst daarbij naar het ‘weicpapier vanden bursier ’In de rekening over 14591460 (f, 84 v85) komt onder het kapittel ‘Huutgheven omme de grote costen vanden huus anno 59’ een som van 3085 pond parisis betref fende de ‘teercosten ghedaen binnen desen jare om de zieken metgaders den costen ende petancien vanden broeders ende zusters ende van alden dienlinghen vanden huze, over al alsoot by perchielen gherekent es voorden meester ,broeders ende voochden blyckende biden weicpapiere vanden bursier ’Een andere uitgaafpost in dezelfde rekening over 1459 luidt: ‘V an lijnwade, wullin lakin, twijn ende ander saken ghecocht int jaer 59 by mer vrauwen der prieuze om den oorboir vanden godshuze ende vanden zieken, waer of de perchielen verclaerst staen int weicpapier vanden bursier ,bedraghende 134 pond’ Uitgaven voor bouw en herstelwerk (f 85 v)bedragen samen 290 pond ‘alzoot int langhe gherekent ende bewijst es by tbursiers weicpapiere’ Over mnl papier met bet register ,boek (om van de weeskamer) zie MnlW VI 120, alsook de uitdr ten papier egaan in Biekorf 1961, 159 Biekorf Jaargang 70 WIEL WERKENE Het maken of herstellen van wielen van voertuigen (kar ,brouwet, wagen) Door het Hof van Schoeringe te Zuienkerke worden in 1450 de volgende uitgaven in rekening gebracht: ‘V an wielwerkene by Clement van Sceepstale (buiten de Ezelpoort te Brugge), van meye tot den 28 dach van laumaent, 31 lb 4sc Van wielwerkene by Clement van Sceepstale zident den 28 dach van laumaent tot meye, Biekorf Jaargang 70 62 13 lb 10 sc’ (StJanshospitaal Rek 145051, f135 136 v)De wielmakerij was een volwaardig ambacht: de wielwerkers, al wielmakers, waren te Brugge reeds in 1302 verenigd in een zelfstandig ambacht Tot het maken van een wagen werkten drie ambachten samen: wielmaker ,timmerman en smid HAMERAEL Bevelhebber van een oorlogsvloot of van een aantal in groepsverband varende schepen; admiraal (al dan niet de rang of titel van admiraal dragend) In 1401 bieden de schepenen van de stad Blankenber ge de presentwijn aan ‘myn heere Jan Blankart, hamerael van der zee’ die met hen was komen spreken ‘omme te steilene eenen lieutenant in syne stede’ (Stadsrek 14001401; La Flandre VI 242) In 1392 gaan twee trompetters als ‘gastspelers’ in de jaarlijkse ommegang van het H Bloed te Brugge, een ervan is de trompetter van de admiraal, zoals blijkt uit de stadsrekening: ‘Item ghegheven sgraven trompette van Saint Pol en shamiraels trompette vander zee, in havescheden van dat zy ghetrompt hebben voor thelige bloed, 3s gr’ Vgl MnlW sv amirael; WNT Suppl I413 MEESTERGHEL TGeld gegeven voor het meesteren, voor ‘meesterie’ (aan geneesmeester ea) In 1465 had de wijnkoopman Lukas Machet te Gent in dienst van de gemeente een erge val gedaan en grote schade geleden, nl ‘groete costen, scaden ende achterdeelen, die hij ten occoysoene van dien gheadt ende gesustineert hadde van meester ghelde ende anderchins’ (De Potter ,Gent II 239) Vgl MnlW sv en Biekorf 1962, 159 (meesterie) ZWYNSRINGHEL IJzerdraad waarmede de varkens geringeld worden Voor het hof van Schoeringe te Zuienkerke worden regelmatig ‘zwynsringhels’ aangekocht De rekening van 1540 boekt de betaling ‘van acht dozynen zwinsrynghels’ (Archief Hospitaal, rek 1540 ongepag) VIERCANTERE W erkman die met de bijl de ronde boomstam vierkant ‘beslaat’, gereedmaakt voor de zagers TeGent maakten de viercanters een lid uit van de nering der houtbrekers Bij een geschil tussen de Timmerlieden en de Houtbrekers in 1408 werd beslist dat, bij timmerwerk aan een huis, hetgeen ‘daer an sal syn te cantene, dat datte sal doen een vrij viercantere, up dat hij wille, voor eenen vremden, omme eenen tameliken loon’ Volgens het statuut van 1433 hadden, binnen de nering, de houtbrekers zes kiezers ‘ende dander twee vanden viercanters’; de nering had ook ‘vier ghezwoorene, daer af de drie sullen zijn vrij houtbrekers ende de vierde viercantere’ (De Potter ,Gent V 542 546 644) Zie een paar Antwerpse teksten in MnlW IX 454 WALCSTRIGGHE Vrouw die in de steenbakkerij als bijzondere taak heeft te ‘walken’, di een stuk klei ten tweede male te doorkneden en tot een platte koek te bewerken om het dan aan de ‘vormstrigge’ (vormster) door te geven De ordonnantie van 1546 voor de steenbakkerijen van Stekene (Land van W aas) bepaalt om dat ‘de walcstrigghen ende vormstriggen zullen verbueren, zo wanneer dat an hemlieden ghebreck sal worden bevonden van dat huerlieden werck aencleeft, telcker reysen 5 sc par ’(De PotterBroeckaert, Stekene 30) Dezelfde ordonnantie noemt als Biekorf Jaargang 70 opeenvolging van bewerkingen: ‘tgoet (de klei) wercken, terden, walken, pijnen, vormen ende arbeyden’ In sommige takken van de steenbakkerij was vrouwenarbeid niet ongewoon; zie J Hollestelle, De steenbakkerij in de Nederlanden 25 38 179 (Assen 1961) COAGITEUR Coadjutor ,helper of plaatsvervanger van een geestelijk titularis De stadsrekening van Kortrijk over 15621563 (f 55) noteert de uitgave voor een wijnpresent aan ‘den coagiteur vanden prelaet van Sent Vast binnen Atrecht’ die op 3mei 1562 te Kortrijk op doorreis was AV Biekorf Jaargang 70 63 Vraagwinkel De fna Fleming in Schotland De historische literatuur kent goed de emigratie van Vlamingen naar Engeland (Kent, Pembrokeshire, CumberlandW estmorland) gedurende de middeleeuwen De uitwijking van Vlamingen naar Schotland trok tot nu toe veel minder de aandacht En toch is de familienaam Fleming relatief meer verspreid in Schotland dan in Engeland In de fabellen van 1958 staat de fna Fleming in Schotland op de 76e plaats: een eervolle plaats voor een immigrantennaam De Flemings in de States zijn er waarschijnlijker meer uit Schotland dan uit Engeland over gekomen Bestaat er een studie over de verspreiding van de fna Fleming in de angelsaksische wereld? CB Zannequins Genootschap In de jaren 1840 bestond te Veurne een zangmaatschappij onder de benaming van Zannequins Genootschap Zijn de stichting en aktiviteiten van die vereniging ergens beschreven? RE Staande glas W at is de juiste betekenis van ‘staande glas’, dat dikwijls genoemd wordt in oude notariële akten betref fende vensteropeningen? HD Uitvinding van de olieverf In het Kunstsalon van Gent anno 1817 was een werk tentoongesteld van de Ledegemse kunstschilder JF Ducq (17621829), die alsdan ‘eerste Professor ’was aan de Akademie van Brugge Het ingezonden tafereel stelde voor: ‘Antonello da Messina geïntroduceerd bij Jan van Eyck’ Het volgend jaar zou de Brugse Akademie jubileren en bij die gelegenheid de ‘uitvinding van de olieverf door Jan van Eyck’ herdenken Heeft Ducq dit motief behandeld in het vooruitzicht van de feestviering van 1818? W as het literair motief van het ontfutselde olieverfgeheim reeds vroeger in de schilderkunst (of in de grafiek) behandeld? EN Zweren met zevenderhand Biekorf Jaargang 70 W at betekent juist de uitdrukking ‘zweren met sevenderhand’ dat als een formalisme in gerechtszaken in de 15e eeuw genoemd wordt? MD Fna van den Kersteboome Omstreeks 1450 leefde te Brugge een Olivier van den Kersteboome Zo werd de naam opgegeven door zijn weduwe (Poorterboeken, ed Parmentier II 606) Is kersleboom ooit gevonden in het middelnederlands? en met welke betekenis? Moet Kersleboom hier niet beschouwd worden als een verschrijving of een korruptie van Kersseboem, een familienaam die reeds in 1303 (Invent I174) te Brugge bekend was? CB Biekorf Jaargang 70 64 Toveresseprochiën W estelijk Vlaanderen is buitengewoon rijk aan ‘toveresseprochiën’ Beselare, Moen, Koekelare, W ielsbeke (Kokeldries) dragen (of droegen weleer) die volksnaam, en ook Morbeke, de prochie van het Hout van Niepen bij Hazebroek, is een toveresseprochie Dat is vijf in totaal In de Kempen ken ik alleen ZoerleParwijs; in Henegouwen: Biévène (Bever ,bij Lessen) en Godarville (bij Senef fe); in het Naamse: Lonzée bij Gembloers en Morville onder Anthée Er moeten er meer zijn, wel te verstaan dorpen met die bijnaam (De Flou geeft een twintigtal plaatsnamen waarin toveresse in samenst met weg, straat, bos, knok ea voorkomt) Zijn de lokale overleveringen van de genoemde toveresseprochiën ooit samengebracht? AH De vijf hoofdsteden van Holland In kronieken van de 15e eeuw is er soms sprake van de vijf hoofdsteden van Holland Leiden en Amsterdam moeten zeker tot dit vijftal behoren Een vraagteken zijn voor mij de drie andere Jv U Zevende zoon ZuidHolland en Utrecht kennen gevallen van de ogenezende kracht’ (in geloof en praktijk) van de zevende zoon (T er laan) W as dit geloof vroeger ook in Vlaanderen verspreid? FH Kalvariebergen In de beeldenstormerij van 1578 werden om te Duinkerke en te StW inoksber gen de ‘calvarieber gen’ bij de kerk afgebroken door de soldaten van de bezetting Van welk type waren die beeldhouwwerken? Stonden ze tegen de kerkmuur ,ofwel los in het kerkhof? MV R W egkruisen Sommige oude (verdwenen) kruisen langs de wegen of op een kruisstraat zouden plaatsen van asylrecht (voor vervolgde misdadigers) geweest zijn: zo werd soms beweerd Is dit historisch aanvaardbaar? Biekorf Jaargang 70 PH Kerken zonder kermis Zijn er zulke kerken ook in Vlaanderen? zoals de kerk van SaintDenis te Parijs, die ‘door Christus zelf gewijd werd’, zegt de legende en daarom heeft die kerk geen wijdingsfeest Een gelijkaardige legende in Avignon: de katedraal (NotreDamedesDoms) zou 'snachts door Christus gewijd zijn, en in is een kerk zonder ‘festanal’ (kermis) MF Biekorf Jaargang 70 65 [Nummer 34] Goud en zilversmeden in Brugge gedur ende de periode 13201520 De volgende lijst brengt een honderdveertigtal namen van edelsmeden die in Brugge werkzaam zijn geweest in de periode 13201520 De gegevens zijn samengebracht uit verspreide uitgegeven en onuitgegeven bronnen (1) De datum van de oudste vermelding staat vooraan W ordt de edelsmid meermaals vermeld, dan volgt de datum van de jongste vermelding op zijn naam W ordt de herkomst van de edelsmid medegedeeld, dan wijst de oudste datum op zijn inschrijving in de poorterboeken Mogelijk zijn een paar namen opgenomen van personen die handel dreven in zilverwerk en juwelen, en die het ambacht zelf niet uitoefenden Onder zulke makelaars in luxe artikelen moeten waarschijnlijk Gillis de Corenbitere (1335) en Joos Cuussin (1405) gerekend worden Het ambacht kent in 1454 twee soorten leden: notabelen en ghemeene, meeste en minste De grote waarde van de grondstof, de verscheidenheid van de techniek, de verdeling van de arbeid hebben meegebracht dat niet ieder lid het evengoed aankon Sommige leden zijn (en blijven) goudslagers, andere zijn ‘draetwer ckers ’ (draadtrekkers) en hun werk gaat niet verder dan de half fabrikaten: plaatgoud en gouddraad Voor de alsdan bloeiende techniek van het afgeperkt (1) Stadsarchief: Groenenbouc A Groenenbouc onghecotteert Stadsrekeningen, passim StJanshospitaal (archief COO), rekeningen Gilliodts, lnventaire de Bruges, Table analytique 317318 (geeft 23 namen) RA Parmentier ,Indices op de Poorterboeken, passim JME Feys, Documents concernant lemétier des orfèvres àBruges, inAnnales Emulation XXXI (1880) Dehaisnes, Documents concernant l'histoire de l'art dans laFlandre De Laborde, Glossaire français Gay ,Glossaire archéologique Biekorf 1965, 406 (Deze summiere bronnenlijst moge hier volstaan Over sommige edelsmeden brengt een volgend nummer meer bijzonderheden met uitvoerige opgave van de bronnen) Van het oude ambachtsarchief isweinig (voor de periode vóór 1550 bijna niets) over gebleven; zie daarover A Schouteet, Inventaris van het archief van de goud en zilversmeden in Hand Emulation 1952, 5667 (en aanvulling daarop in zelfde Hand 1959, 225233) Biekorf Jaargang 70 66 email (émail cloisonné; hd Zellenschmelz), was het fijne zilver en gouddraadwerk (filigraan) zeer gevraagd Filigraan werd te Brugge geproduceerd op industriële schaal Veel gouddraad werd geëxporteerd naar de ateliers van de Duitse landen Met de export van half fabrikaten werd relatief meer verdiend dan met het afgewerkte eindprodukt Binnen het ambacht zijn dan ook kredietnemers en kredietgevers ontstaan, een aantal leden werken als onderaannemers in dienst van de kapitaalkrachtige notabelen van het ambacht Toch blijven goud en zilverwerkers en emailleerders verenigd terwijl de eigenlijke juweliers (die edelstenen inzetten) zich reeds omstreeks 1450 zeer zelfstandig gedragen Chr onologische lijst van edelsmeden Jan van Harelbeke 1320 Adam de SaintQuentin 1326 Jan de Corenbitere 1328 Jehan Heurel de jonghe Pieter van Rycele Godschalc van Yserlo Gillis de Corenbitere (Gillon le Corembittre) 1335 Clais Bernards 1341 Jan van Langemark 1350 Jooris van Thielt 1382 1362 Jan van Curtrike 1366 Jan van Brabant 1375 Antoine le Manth Michel Lestre Ladewic Scuwinghe 1378 Jan van Ruddervoorde 1382 1381 Joos Cuussin (Cussene) 1415 1386 Jan van Diepemborne 1389 Gillis Kiekin 1440 1393 Jan Mesdagh 1395 W ilgot de Roussy Bertelmeeus Batailgue 1407 Biekorf Jaargang 70 Jacop W illemsseune Jan Bury 1410 Jan Uttenoudenhove Jan Bave 1419 Heinric Bottaelgier 1413 Loy van Thielt 1416 W outre van Petytpont, uit Leuven 1420 Herman Hooft, uit Unna in W estfalen 1440 1422 W illem Brunync, uit Dordrecht W illem van Chiere, uit Rees in 'tLand van Kleef 1423 Colaerd den Fevre Biekorf Jaargang 70 67 Jan Belami, uit Coutances (Normandië) 1454; hij wordt vernoemd als ‘steenslypere’ in 1465 1426 Heinrich van Chiere, fGheeraerts, uit Rees in 'tLand van Kleef 1426 Rombaut de W achtre, uit Parijs 1454 1427 Jan Maertins, uit 'sHertogenbosch 1454 1428 Jan Peutin, de goudsmid van hertog Filips 1454 1431 Lauwers de Suus Aernoud Cleutyng, uit Utrecht Pieter van den W iele, uit Kleef Clays Ottenzone, uit Amsterdam Vidal Rossingool, uit Le Puy (Auver gne) Coenraerd metten Voorsten, uit Brunswijk 1432 W illem van Vlueten, uit Utrecht 1458 1433 Jan de Vriese 1467 1434 Lodewic de Biasere 1442 W illem van Diepenbrouc, uit Antwerpen Lowys Muyset (Muset) 1438 Clais Gheeraerds, uit Delft 1440 Baers van Bueninghe, uit Nijmegen 1454 Aernoud Cornelis, uit Rilland (Zeeland) Dominique Eurin, uit Valence 1441 Jehennin Metyfeu, uit Parijs Jan Chevael (Sevael), uit Doornik Jacop Goreel, uit Vendeuil bij SaintQuentin 1454 Ruebin Coddaert, uit Parijs Gillis van Uptenbosch, uit Edingen Joris Huughsone (Huguez, Huuchs) 1481 1442 Diric Brochon, uit Valenciennes Boudin Heinricx, uit het Zwarte W oud 1454 Biekorf Jaargang 70 Stevin Assin, uit Parijs W outer van Haenhoven, alias Dobbele, uit Brussel 1454 Pieter Lamsins, uit Koolkerke Dieric de Vroede, uit Utrecht 1443 Gillis Bloyaert, uit Middelbur g(Zeeland) Jan van Gorele, uit Breda Quintin van der Beke, uit Valenciennes Jan van Spieghel (al Jan Speghel) uit Schoonhoven, ZuidHolland 1454 Marcelis van Mellem (Millom, Melon), uit MehlemGodesber gin Rijnland 1474 Jacop de Poortere, uit Stalhille Lodewyc uter Vorst (Utervuerst), uit Parijs 1497 1444 Jehennin de Lysac, uit Doornik Arnout Vindegoet, uit Nieuwland, ZuidBeveland 1454 W outer Braloos (Brodeloos) uit Nieuwland, ZuidBeveland 1476 Biekorf Jaargang 70 68 Maertin W yngheerden, uit Brussel 1444 Clais le Vasseur ,uit Amougies (Amengijs) Pieter Noel, uit Noyers bij Gisars (Normandië) Jan van Munstere, uit Munster in W estfalen Jan van Remaugiz, uit Clermont (Auver gne) Jan Burant, uit Hesdin Maertin de Cockere, uit Kruishoutem 1454 1445 Lodewyc Cramer ,uit Isenbur gbij Keulen Jan Kellare, uit Straatsbur g Andries Dankaert, uit Rijsel 1465 Jan Malgaert, uit Doullens (Somme) Olivier Zwakaert, uit Bilbao Jan van [der] Thoolne, uit Tholen (Zeeland) 1465 1446 Adriaen de Hoofsche (Dhoofsche), uit Zierikzee 1475 1448 Jan van Rentchen, uit Deventer Jan de Leeuw (leauwe) 1467 1450 Victoor Vindegoet 1454 1452 W illem van Vlueten 1458 1454 Pieter de Grutere 1458 Maerten Ghiselbrechts 1467 Jacop Vilt 1510 Anthuenis Kersteman (Karsteman) 1455 Ciaeis van Delft 1467 Berthelmeeus de Suus (Dessus) 1460 1454 Biekorf Jaargang 70 Het ambacht van de goud en zilversmeden was in 1454 samengesteld uit 44 leden; zeven ervan vormden de eed Hier volgt de samenstelling De asterisk* bij de naam verwijst naar bijzonderheden (datering, herkomst) in de bovenstaande lijst Deken: Victoor Vindegoedt* Ghezwoorne: Bertelmeeus de Suus* (uit Dordrecht), Jan de Quane, W outer Brooloos*, Pieter Aesaert en Jacop de Smet Gouvernerere: Jan de Leeuw* Notabelen ende ghemeene: Jan Puetin* Michiel Bottelgier Joris Huuchs zone* Antheunis de Grutere W illem van Vlueten* Pieter de Grutere* Maertin Ghiselbrechts* Andries Danckaert* Jan de Vriese* Boudin Heindricx* Jacop Vilt* Jan van der Toolne* Jan Belamy* W illem van Papenem W illem de Ram Jacop Gareel* Baers van Bueninghe* Jan de Mol, die men Taupe Pieter van Duwiere Jan vanden Cnocke W outer Dobbele* Michiel vanden Pitte Godevaert Hoghelsteen Biekorf Jaargang 70 69 Marcelis van Mellem* Jan Maertins* Claeis van Delft* Jan Speghel* Reynout de Scaf fere Arnout Vindegoedt* Claeis de Man Maertin de Cokere* Robert Godaert Joris Scaec Victoor van Muelenbeke Anthonis Kersteman* Gillis vander Hemme Jan Sevael* Anthuenis Labee (Labe), uit Nieuwpoort 1485 1457 Rycquaert Volbert 1492 1461 Jan die Neve, uit Aarsele 1471 1464 Jan van Huesden 1465 Jan van Vlueten Jacop Cnoop, uit Breda 1497 1467 Jacop Cnoop (de jonge) 1524 1470 Martin Bouchier ,uit Touraine 1472 Dieric Haec, uit Doesbur g(Gelderland) 1476 W outer van Buenynghen, uit Nijmegen 1479 Eerstwin Pepersack, uit Doesbur g (Gelderland) 1498 1480 Pieter van Halten, uit Neuss (NoordRijnland) 1481 Gheraerd Haec 1483 1482 Coenraedt Sprutenhove 1483 Antheunis de Beaumont, gheseyt Boitrel, uit W ismes bij SintOmaars W illem Myloot 1484 Herman Roode 1485 Luuc Thente 1487 Jan Lodewyx 1488 Biekorf Jaargang 70 Rombaut du Bois 1492 Philips vanden Ber ghe (de le Ber ghe), grafelijke muntmeester 1500 1496 Meester Herman van Oudevelt (Oudvelde) 1540 1496 Antheunis Mailaert 1497 W outer Dhane 1499 Aernout Hellinc (uit Axel?) 1510 Pieter Bonnerin Jan Bor gilioen Herman van Hanest Jooris Zadelare 1513 Marc de Glasere 1519 1515 Het jaar 1444 blinkt uit als rekordjaar met 10 immigranten; de jaren 1443 en 1454 staan ook in de vreemde instroming vooraan met elk zeven vrije goud en zilversmeden De bovenstaande, uiteraard onvolledige lijst, staat open voor aanvulling en verbetering Diamantslijpers werden er niet in opgenomen Inmiddels kan ze als werkdokument zekere diensten bewijzen Biekorf Jaargang 70 70 Als eerste overzicht bevestigt de lijst duidelijk dat het ambacht der goud en zilversmeden in Brugge een belangrijk ambacht was, reeds in de 14e eeuw De topperiode 14201490 is de grote tijd van de kunstambachten te Brugge, de schilderkunst vooral heeft die bloei wereldkundig gemaakt Van elders zijn van Eyck, Memlinc, David en talrijke andere meesters naar de wereldmarkt en prinselijke residentiestad Brugge over gekomen Van elders komen ook een belangrijk aantal edelsmeden naar Brugge waar ze de vrijheid van het ambacht en het poorterschap verwerven Van de 44 ambachtsleden in 1454 zijn er 14 van bekende vreemde herkomst Van een dozijn anderen kan men uit de namen afleiden dat ze van elders gekomen zijn Het ambacht was in 1454 zeker samengesteld uit een meerderheid van ‘immigranten’ Opmerkelijk is de inwijking uit de provincies van de Lage Landen In het totaal van 60 immigranten van bekende herkomst stamt binnen de periode 14201483 bijna de helft (27) uit andere Nederlandse provincies Brabant en HollandUtrecht staan aan 'thoofd met elk 8edelsmeden, Zeeland levert er 6, Gelderland 4 Uit de Franse provincies komen er in totaal 15, waarvan 6uit Parijs en 2uit Auver gne Op de elf bekende ‘Oosterlingen’ komen er 9uit RijnlandW estfalen De zes immigranten uit Vlaanderen stammen uit Aarsele, Koolkerke, Kruishoutem, Nieuwpoort, Rijsel en Stalhille Een paar edelsmeden verschijnen als muntmeesters van het grafelijk Munthof: Marcelis van Mellem in 147274, Filips van den Ber ghe in 14961500 In 1475 treedt Adriaen de Hoofsche (Dhoofsche) op als waard en makelaar in suiker en wol; hij was, komend uit Zierikzee, in 1448 poorter geworden ‘omme zelversmet te zine’ W aarschijnlijk was hij nog in 1475 lid van het ambacht als een van de notabelen, bekwaam om als geldschieter en bor gminder bemiddelde leden te financieren en als makelaar de produkten te verhandelen Een standvastig en kunstzinnig goudsmid was Meester Herman van Oudevelt, die in 1514 de bekende bakstenen erker liet bouwen aan zijn huis bij de Vlamingbrug: zijn werkbank (stavelie) vond daar een ideale lichtval Meester Herman was poorter van Brugge sedert 1496 Hij was er aangekomen, zeer waarschijnlijk uit Holland of uit Het Sticht, in het poorterboek is de plaats van herkomst, spijtig genoeg, onleesbaar Hij was meermaals deken van het ambacht en is in 1540 te Brugge als goudsmid gestorven In de omgang had hij geen andere naam dan ‘Meester Herman’ of ‘Herman de goudtsmet’ A Viaene Biekorf Jaargang 70 71 Het testament van Pieter van der Spoie Poorter van Damme ca 1300 In 1875 gaf Baron Kervyn de Lettenhove, onder de publicaties van de Koninklijke Commissie voor Geschiedenis, het ‘Codex Dunensis’ uit, naar het handschrift no418 van de Brugse Stadsbibliotheek Die Codex is geen cartularium, maar hij bevat een zeer groot aantal afschriften van akten uit de 13e en het begin van de 14e eeuw ,bestemd om te dienen als model voor het opmaken van soortgelijke akten In die kopieën zijn de persoonsnamen van het oorspronkelijk stuk dikwijls geschrapt, terwijl de datum altijd weggelaten is De codex werd samengesteld in het eerste kwart van de 14e eeuw Kervyn de Lettenhove heeft alleen de latijnse akten van de codex uitgegeven, de enkele Vlaamse akten van het handschrift heeft hij weggelaten Onder die Vlaamse onuitgegeven akten bevindt zich het testament van Pieter van der Spoie uit Damme, die overleed vóór 1302 Immers, onder de eigenaars van de gesekwestreerde goederen van de partijgangers van de koning van Frankrijk vinden wij in 1302 talrijke vermeldingen van bezittingen van ‘ser Pieter kinder van der Spoye’, namelijk cijnzen te Moerkerke, Vijvekapelle, Oostkerke, en Dudzele, een rente te Lissewege, grond te Oostkerke en een poldertje te Hoeke (1) In zijn testament stelde Pieter van der Spoie zijn vader W illem aan tot testamentuitvoerder met uitgebreide volmachten W illem moet ook reeds gestorven zijn in 1302, want vader en zoon zijn in hetzelfde jaar overleden (2) De eerste van de uitvoerders van de twee testamenten van vader en zoon was abt W illem van ter Doest Dit laat ons echer niet toe de datum van het overlijden nader te bepalen, daar er tussen 1279 en 1314 achtereenvolgens vier abten waren in ter Doest, die de naam W illem droegen, namelijk W illem III van Hemme uit Oostkerke (12791285 of 1286), W illem IV uit Damme (12861304), W illem V Cordewaghen (13041308), en W illem VI uit Jabbeke (131 11314) (3) W illem van der Spoie, evenals zijn broeder W outer ,waren poorters van Damme, waar zij zeer machtig waren, ook (1) JColens, 1302, lecompte communal de laville de Bruges Brugge 1886, p22, 25, 27, 34, 35, 36 en 192 (2) JKervyn de lettenhove, Codex Dunensis, Brussel 1875, noCCXII, p338: ‘ cum quondam Willelmus etPetrus, dicti de Spoya, jam defuncti novem annis elapsis’ (3) Manasticon beige Tome III, 2me volume luik 1966, p336339 Biekorf Jaargang 70 72 in de jaren dat zij niet behoorden tot de schepenbank Zij waren berucht voor hun willekeurige aanhoudingen ook van andere poorters Sedert 1286 behielden zij de sleutel van het stadszegel zodat, zonder hun goedkeuring, de magistraat geen enkele akte kon uitvaardigen Zij dijkten voor eigen gebruik een deel van de schorre in, die door gravin Mar gareta in 1272 aan de stad Damme was geschonken, en belemmerden daarbij op gevoelige wijze het verkeer van de schepen in de haeven van Damme Dit alles staat te lezen in de klacht die de ‘gemeente’ van Damme in oktober 1280 indiende bij de graaf van Vlaanderen De bevolking van Damme vroeg ook dat W illem en W outer van de Spoie en drie andere poorters nooit meer zouden benoemd worden tot schepenen van de stad Maar in 1290 en 1294 staat W illem opnieuw vermeld onder de schepenen van Damme Hij moet dus gestorven zijn tussen 1294 en 1302 (4) Over de testamenten van W illem en van zijn zoon Pieter ontstonden betwistingen tussen de uitvoerders: W illem, abt van ter Doest; W illem Grip, kanunnik van Harelbeke; Boudewijn Grip en Pieter Bliec enerzijds; en drie van de erfgenamen anderzijds, namelijk de Brugse poorters Lamsin Tolnare, Gillis Dop en Jacob Rijnvisch De twee eerste hadden in 1302 partij gekozen voor de Franse koning en hun goed was onder sekwester geplaatst L Tolnare had grondbezit te Aardenbur g, te Stampaartshoeke onder Moerkerke en een visserij te Lapscheure, met daarbij nog renten te Moerkerke en cijnzen te Lissewege en te Nieuwmunster (5)Bij Gillis Dop werden 30 zakken wol aangeslagen te Brugge en een schuldvordering op de abdij van ter Duinen, daarenboven bezat hij een moere te Oostkerke en cijnzen te Dudzele en Houtave (6) De uitvoering van de testamenten van W illem en Pieter van der Spoie gaf aanleiding tot een tussenkomst van de officiaal van het bisdom Doornik De twee latijnse brieven van de officiaal werden door Kervyn de Lettenhave wel in zijn Codexuitgave opgenomen De eerste brief is gericht aan de deken van Brugge W illem en Pieter van der Spoie waren reeds negen jaar overleden en de drie hoger genoemde erfgenamen hadden gevraagd om eindelijk hun deel van de nalatenschap te mogen ontvangen De uitvoerders en de erfgenamen worden nu verzocht te Brugge of elders bijeen te komen, om aan deze laatsten hun deel in de erfenis uit te keren Indien de testamentuitvoerders (4) A De Smet, De klacht van de ‘Ghemeente’ van Damme in 1280, in ‘Bulletin de la Commission royale d'Histoire’, 1950, p115 (5) JColens, 1302, p15, 21, 22, 26, 36, 40 en 192 (6) Ibidem, p2,16, 33, 40 en 80 Biekorf Jaargang 70 73 weigeren dan moeten zij met de twee testamenten verschijnen voor de officiaal te Doornik (7) De betwisting liep zeker over het aandeel van de nalatenschappen die de uitvoerders wilden besteden voor kerkelijke stichtingen (8)In het testament van Pieter was de bepaling daarover zeer onduidelijk De zaak kwam niet in orde en Lamsin Tolnare had een deel van de goederen van de erfenis eigenmachtig in bezit genomen en weigerde deze terug te geven Een tweede brief van de officiaal van Doornik, gericht aan al de pastoors en de kapelanen van het bisdom Doornik, geeft aan L Tolnare zeven dagen tijd om de geüsurpeerde goederen terug te geven aan de testamentuitvoerders, zoniet wordt hij in de kerkelijke ban gedaan en loopt hij daarenboven nog een boete op van 100 mark ten voordele van de bisschoppelijke curie te Doornik Voor de uitvoering wordt de hulp ingeroepen van de wereldlijke overheid Zij die hulp weigeren lopen dezelfde straf fen op (9) Is het misschien daarom dat Lamsin Tolnare, als bur gemeester van Brugge, in 1306 zo vijandig gezind was tegen de bisschop van Doornik? (10)Dit zou ons dan toelaten het overlijden van W illem en Pieter van der Spoie te situeren tussen 1294, laatste vermelding van W illem als schepen te Damme, en 1297, negen jaar vóór 1306, duur van de betwisting Hierna volgt de tekst van het testament van Pieter van der Spoie Eerst vraagt hij dat al de schade en het onrecht door hem veroorzaakt voor alles zou hersteld worden Daarna geeft hij aan zijn vader ,die testamentuitvoerder is, onbeperkte volmacht om alles te regelen zoals hij het goedvindt zonder dat hij aan iemand moet rekenschap geven, ook indien er betwistingen ontstaan tussen W illem en de vrouw en de kinderen van Pieter W illem en Pieter dreven samen koophandel, maar buiten het gemeenschappelijk handelskapitaal had W illem aldaar nog 1400 pond belegd, die hij vooraf uit de erfenis mocht terugnemen Dit was een belangrijke som als we zien dat de rijkste Bruggelingen die in 1292 dienden in de poorterlijke ruiterij, ten minste 3000 pond moesten bezitten (11) (7) Kervyn de Lettenhove, op cit, p338, noCCXIII (8) ‘ suasque ordinaverint ultimas voluntates in quibus plures elemosinas etlegata pluribus piis locis etmiserabilibus personis contulerunt etlegaverunt ad pios usus’ Kervyn, op cit, p418, noCCLXXXVIII (9) Ibidem, zelfde akte (10) L Gilliodts van Severen, Inventaire des Archives de laVille de Bruges Deel I,p224 (11) JDe Smet, De inrichting van de poorterlijke ruiterij teBrugge in 1292 en haar indeeling in gezindheden in 1302, in ‘Verslagen en Mededeelingen van de Kon Vlaamsche Academie’, 1930, p 487 Biekorf Jaargang 70 74 Vader en zoon van der Spoie schijnen van geringe afkomst te zijn, zoals vele van de rijke poortersfamilies van het einde van de 13e eeuw Pieter schonk een som van 500 à1000 pond om uit te delen aan de arme verwanten van vaders en moederszijde in de dekenijen Brugge en Aardenbur g Over de hoogte van het bedrag moest alleen zijn vader beslissen Zolang die bepalingen niet waren uitgevoerd mocht geen enkele der erfgenomen iets ontvangen uit de nalatenschap Daarna mochten ze verdelen wat nog overbleef Dit is wel de reden waarom, na negen jaar ,de erfgenamen nog niets ontvangen hadden Indien een van de erfgenamen dit wilde beletten dan zou uit de erfenis 500 pond weggenomen worden ten voordele van de graaf of van de bisschop van Doornik Daarenboven mochten de testamentuitvoerders al hun kosten in rekening brengen zonder dat deze door de erfgenamen mochten betwist worden Tekst van het testament Jn die name sV aders ende tSeuns ende Selichs Gheest, amen Jc Pieter van der Spoye ser W illems sone van der Spoye, portre in den Dam, machtich van sinne, ghesont van harten ende van gedachten, ende wel vorpenst bi rade van goeden lieden, ter heren Ons Heren ende der Maghet Marien ende alle Gods Heleghen, omme die salichede van mier ziele ende van minen vorders, makic ende ordinere mijn testament ende minen utersten wille in so wat manieren dat ment heeten mach ordinanche van utersten wille ende die also alst hier naer besereven es Jnt erst so wille ic datmen gheheel restoir doe eiken mensche die rechte claghe doen sal van mie biden executeurs van minen utersten wille die hier naer ghenoment sullen sijn ende bescreven ende hiertoe so settic ende binde al mijn goed so waer daerment ghecrighen mach ende vinden in haren handen Vort begharic ende wille in alre manieren waer dat zake dat enich discart ware tusschen minen here vader ende minen wive ende minen kindren van der deelinghe van miere doed jof van enichgherande dinghe daer eneghe tvifelinghe in wesen mochte, so wille ic Pieter van der Spoye vorseit dat mijn here mijn vader gheloeft si van alre coepmanscepe ende van al ander goede daer eneghe calaenge of wesen mochte iof coemen mochte met sinen simplen worden sonder eneghe ander proeve ende dat hiet selve verclaerse ende anders niemene Biekorf Jaargang 70 75 Vort so verlie ic Pieter vorseit ende bekenne dat mijn here mijn vader hute es schuldich te nemene van onsen ghemenen goede dat hie liefst hevet veertiene ondert pont vlaems die hie meer ligghende hevet an onse ghemene coepmanscepe danne ic ende also vele meer als mine remeringhe costen sal Vort so gheve ic mine alemoesene jn die dekenie van Brughe ende van Ardenbur gh ende minen aermen maghen van vadre ende van moedre ende daert mijn here mijn vader goet sal dinken ende minen executeurs vijf hondert pont iof tote dusentich ponden iof also alst minen here mijn vader goed sal dinken ende anders niemene, ende dese alemoesene mach mijn here mijn vader meersen ende minderen also als hem goed sal dinken na den dinghen die ic hem seide ende gheladen hebbe die alemoesen te ghevene Ende omme dat ic wille dat alle dese vorseide dinghen sijn ende bliven vast ende ghestade so willic dat negheen van minen aeldinghers besitten no hand ne slaen none calengiere omme te deelne mijn goed dat na mie blivet het ne si dat sake dat mine executeurs van allen desen vorseiden sticken volcomenlike hebben haren wille ende daer naer so moeghen si delen datter blivet Vort ware dat sake dat enich van minen aeldinghers wederseide jof lette iof dade letten in enigher maniere minen utersten wille vorseit, so wille ic dat mine executeurs moghen gheven den grave jof den biscop iof el iemene dat sie willen vijf honder pont van den ghereedsten goede dat na mie blivet omme helpe te vulcomene ende beschermene alle dese vorseide dinghen, vort alden cast die sie sullen doen omme te vulcomene dese vorseide dinghen, so wille ic dat sie nemen van minen ghereedsten goede ende datmes hem ghelove sonder rekeninghe ende sonder ander proeve Mine executeurs van minen vorseiden utersten wille so kiesic ende make minen here mijn vader Brugge, Stadsbibliotheek, Handschrift nr418: Codex Dunensis, 13e14e eeuw ,f 321 v,nrDLXIII (Over dit hs zie Catalogue des manuscrits, ed A De Poorter , 1934, p 468470) Jos De Smet Zantekoorn Drukken Dat is, in de Leiestreek, fantaseren, overdrijven ‘Hoor hij is weer aan 't drukken’ Leugenaar Van een leugenare verweten Is gauwe ver geten Hulp bij 'tvallen Als een klein kind valt, zegt de vader: ‘Kom hier ,'k ga u oprapen’ En 'tgebeurt dat ze komen GPB Biekorf Jaargang 70 76 De jonge Gezelle en zijn geestelijke oversten Ook op het Klein Seminarie van Roeselare hadden de hongerjaren rond 1845 zwaar hun stempel gedrukt Het aantal leerlingen was er van 140 in 1844 gedaald tot 120 in 1845 en tot beneden de 100 in 1846 De laagste klassen waren ontvolkt ‘Si des améliorations impérieuses ne se font pas àprésent, le petit Seminaire recevra aux grandes vacances un nouveau coup, qui le jettera aux abois’ schreef J Hoornaert in 1846 Naar zijn mening waren de superior J Nachter gaele, maar vooral de econoom J Van Hove voor deze teleur gang verantwoordelijk (1)Hij ver gat daarbij dat de hongerjaren ook de kapitaalkrachtigheid van vele kleine bur gers, wier zonen in gunstiger omstandigheden kandidaten zouden geweest zijn voor een opvoeding in het Klein Seminarie, zwaar gedrukt hadden Dat de duurte van de levensmiddelen het Klein Seminarie voor veel grotere uitgaven had gesteld dan in de vorige jaren En dat de enige tijd geleden opgerichte Normaalschool nog in volle ontwikkeling verkeerde en een aanzienlijke bijkomende financiële last betekende (2) In 1847 echter konden de president van het Groot Seminarie en de kanunniksecretaris bij de oude Mgr Boussen weer getuigen dat ‘sous le rapport moral et scientifique’ het gesticht in een ‘état favorable et trèssatisfaisant’ verkeerde Alleen lieten de financies nog veel te wensen over (3)Zelfs de speciale subsidie van een paar duizend frank die Mgr Boussen op aanvraag van superior Nachter gaele toestond, kon deze niet vlot brengen (4)De enige oplossing voor dit probleem bestond erin te zor gen dat het aantal interne leerlingen in de (1) Observations sur lasituation critique du petitSeminaire de Roulers etsur les causes de sa décadence Een getekend hs van J,Hoornaert uit 1846, inBAB Bundel C472 JHoornaert was op dat ogenblik professor van rethorika (2) Zie oa de brief van supr Nachter gaele aan Mgr Boussen, vanuit Roeselare op 6april 1842 BAB Bundel C472 Daar reeds isersprake van dat ‘la diminution du nombre de nos élèves etlacherté des vivres des dernières années, jointes aux frais de l'établissement de l'Ecole Normale ont dérangé nos finances au point que sans nous endetter outre mesure, nous ne sommes plus en état de fournir aux dépenses ordinaires de lamaison; encore moins de nous procurer certains objets extraordinaires etdont nous avons besoin’ (3) Brief van supr Nachter gaele aan Mgr Boussen vanuit Roeselare op 25 november 1847 BAB Bundel C474 (4) Idem En brief van supr Nachter gaele aan Mgr Boussen vanuit Roeselare op 10 december 1847 BAB Bundel C472 Daarin: ‘J'ai reçu avec beaucoup de reconnaissance votre lettre du 7de ce mois, par laquelle vous avez labonté de m'annoncer que deux mille francs sont àma disposition’ En verder: ‘Pour les autres deux mille francs dont nous aurons besoin, surtout pour acheter du blé, jetacherai de les emprunter sans intérêts, dans l'attente qu'un peu plus tard Votre Grandeur pourra me fournir de quoi les rembourser ’ Biekorf Jaargang 70 77 komende jaren gevoelig verhoogde Dit kon geschieden door een intense rekrutering van W estVlaamse leerlingen, door het zoveel mogelijk aantrekken van jonge Engelsen, maar vooral door het overbrengen van de leerlingen van de afdeling Filosofie van het Groot Seminarie te Brugge naar het Klein Seminarie te Roeselare Hoewel dit laatste plan op een aanzienlijke weerstand stootte vanwege sommige leden uit de bisschoppelijke raad, won superior Nachter gaele bij de nieuwe bisschop, Mgr Malou, tenslotte het pleit W erd er niet, naar zijn voorstel, besloten de kandidaatseminaristen reeds vanaf de poësisklas naar Roeselare over te hevelen (5), dan zouden ze toch in het Klein Seminarie een jaar filosofie komen volgen De nieuwe orde werd ingesteld voor het schooljaar 18491850 Superior Nachter gaele en econoom Van Hove werden beiden in een andere functie benoemd en aan het hoofd van het vernieuwde instituut kwamen J Faict als superior en F Bethune als econoom Een onzeker eroeping Het eerste jaar Filosofie te Roeselare telde 24 leerlingen Tot deze leerlingen behoorde de jonge Gezelle De antecedenten die leidden tot het overplaatsen van de afdeling van Brugge naar Roeselare, zowel als de ener gieke figuur van de nieuwe superior zullen er de oorzaak van geweest zijn dat de filosofen van dit eerste jaar krachtig geleid werden Ze hadden drie eigen professoren: IA Boucquillon, die logica, metafysica en Romeinse oudheden doceerde Hij gaf zijn lessen, alle samen tien uren per week, in het Latijn FJJ Morel, die instond voor zedelijke wijsbegeerte, geschiedenis en welsprekendheid Deze lessen, eveneens tien uren per week, werden in het Frans gegeven En E Lietaer ,die de cursussen in mathesis en fysica op zich nam Alleen deze Lietaer was in het Klein Seminarie een oudgediende (6) (5) Voor Nachter gaele's plan, zie ‘Observationes in ordine ad Regulas Collegiis Episcopalibus praescribandas’ van 1849 BAB Bundel C472 Darin vooral op p3:‘In favorem Minaris Seminarii; 3oIn quibusdam collegiis supprimere classes Rhetorices etPoeseos, utpote carentes sufficienti numero alumnorum 4oObligare studiosas ad Seminarium destinatos ut, per modum probationis etpraeparationis ad statum ecclesiasticum, cursum Rhetoricae etPoësis Rollarii peragant’ Nachter gaele's plan was zeker geïnspireerd door het experiment, aangegaan in het Klein Seminarie van SintNiklaas, dat door het overnemen van de filosofiestudenten erin geslaagd was financeiel weer op dreef tekomen Zie de brief van supr Nachter gaele aan Mgr Malou vanuit Roeselare op 1juli 1849 BAB Bundel C472 (6) Zie oa het ongedateerde hs van superior Faict (van 1849) ‘Cours de Philosophie’, BAB Bundel C472, en Almanach der Bisdommen van Brugge en Gent, Brugge, 1850, p59 Biekorf Jaargang 70 78 De filosofen waren onderworpen zowel aan een strenge dag als weekorde Het rapport, dat superior Faict aan het einde van het eerste semester naar zijn bisschop stuurde, licht ons over deze orde zeer gedetailleerd in(7)Zie Bijlage Blijkbaar wierp deze strenge leiding vruchten W ant in een begeleidend schrijven drukte de superior zijn uitnemende tevredenheid uit zowel over ‘conduite’ en ‘application’ als over ‘ardeur ’en ‘docilité’ van zijn leerlingen Ook meende hij dat het tot nu toe behaalde succes een aanduiding inhield, als zouden de (in bijlage) weer gegeven ‘Ordre du Jour ’en ‘Ordre de la Semaine’, die als een voorlopig schema ontworpen waren, kunnen dienen als basis voor een definitief reglement W at Gezelle in dit jaar filosofie betreft, weten we reeds van W algrave, Rommel, Caesar Gezelle en anderen, dat het met zijn gezondheid, hoewel beter dan vroeger , niet al te goed ging Dat hij voor zijn toegangsexamen nochtans een ‘bene’ behaalde Optrad als gevreesde mededisputant in openbare redetwistingen (8) Uit de brieven die hij met zijn vader wisselde, kennen we de onzekerheid die hem bestormde in verband met zijn eigen roeping (9)En Rommel schrijft dat hij ‘op 'teinde zijner studiën zoodanig van zwijgenden aard [was], dat hij bijkans met niemand en sprak’ (10) Al deze bemerkingen zijn redenen om het enigszins weifelende oordeel te verklaren, dat superior Faict uitdrukte in zijn rapport van 18491850 betref fende de kandidatuur voor het Groot Seminarie van de jonge Gezelle De tekst van het rapport luidt: GUIDO GEZELLE Caractèr e: Bon, un peu nonchalant Sa vocation nous parait douteuse Capacité: grande Piété: satisfaisante Conduite: Bonne Application: moins soutenue Misschien is dit oordeel, meer dan wat anders, er de oorzaak van geweest dat Gezelle aan het einde van zijn Filosofie en toen ziekte hem verhinderde het voor geschreven examen (7) ‘Cours de Philosophie 184950 ler Semestre’, een ongetekend hs van superior Faict BAB Bundel C474 (8) Zie oa Alois Walgrave, Het Leven van Guido Gezelle I,Amsterdam, 1923, p6673; Caesar Gezelle, Guido Gezelle, Amsterdam, sd (1918), p5456; Prof DrFrank Baur ,Uit Gezelles leven en Werk Leuven, 1930, p63 (9) C Gezelle, oc, p1617 (10) Gecit in A Walgrave, oc, p72 Biekorf Jaargang 70 79 af te leggen, niet zonder enige aarzeling in het Groot Seminarie toegelaten werd Van den ouden Br evier Als medeleerlingen in Filosofie had Gezelle: Jean Becquaert, François Bettenof, Théophile Buysse, Charles De Brie, Charles De Laey ,Modeste De Meulemeester , Alphonse De Neckere, Désiré Devloo, Charles Devos, Henri Floor ,Victor Huys, Henri Lahousse, François Lievens, Emile Maes, Désiré Pattyn, Charles Roets, Léopold Salembier ,Charles Tavernier ,Aloise Vandenber ghe, Henri Vandenbussche, C Vanden W eghe, Edmond Vandorme, Henri Van W alleghem en Stanislas Vrambout (11) Bij hun over gang in 1850 naar het Groot Seminarie, kwam deze groep te staan voor markante geestelijken als: LivinusBenedictus Bruneel, president, die de Heilige Schrift doceerde; JoannesBaptista Ryckewaert, professor in zedelijke godgeleerdheid; DesideriusJoannesHenricus Heene, econoom en professor in kanoniek recht en kerkgebruiken; PetrusLudovicus Dessein, die zedelijke godgeleerdheid onderwees en later de eerste rektor van het Engels Seminarie zou worden; PetrusJosephus D'Hollander ,ST L, professor in dogmatische godgeleerdheid en zedelijke wijsbegeerte; AmatusConstantinus Lagae, professor in Heilige Schrift en kerkelijke welsprekendheid; AntoniusJoannesPhilippus W emaer ,directeur en professor in kerkgeschiedenis Vooral van deze laatste weten wij dat Gezelle als seminarist in hem ‘den verstandigen en goeden bestierder [vond] dien hij nodig had’ Dat hij Gezelle's ‘bijzonderen aanleg kende en waardeerde’ Dat hij in verband met Gezelle's verlangen naar de Engelse missie een niet geringe rol speelde En dat hij hem gedurende zijn latere leven oa als vicarisgeneraal bleef steunen waar het kon (13) W as de seminarist Gezelle uit Roeselare weg, dan had hij toch het Klein Seminarie en de leerlingen daar niet ver geten W eweten dat er tussen Brugge en Roeselare een ‘drukke, kinderlijke, stichtende’ briefwisseling werd gevoerd (14)Ook bleef vanuit Roeselare onverminderd de invloed van superior Faict de jonge seminarist bestralen (12) (11) ‘Cours de Philosophie 184950 ler Semestre’ (13) Zie A Walgrave, oc, p7677 Ook JPallet, Brief van Gezelle aan Mgr Malou 1857, in Biekorf, 1954, p188191 (14) Prof DrFrank Baur ,oc, p6465 (12) Almanach der Bisdommen van Brugge en Gent, Brugge, 1851, p21 Biekorf Jaargang 70 80 In 1852, op 18 december ,en niet op 8december zoals zowel W algrave als Baur vermelden, zou Gezelle tot subdiaken gewijd worden (15)Een goede week voor deze belangrijke dag schreef hij aan zijn oudsuperior een zeer vertrouwelijke brief Deze brief werd tot op heden niet teruggevonden Maar het antwoord dat superior Faict hem op 11december stuurde, spreekt voor de verhouding GezelleFaict ‘boekdelen’ (16): Roulers le 11xbre 52 Mon cher Monsieur , Votre lettre m'a causé beaucoup de satisfaction Je suppose que tout votre cours n'a pas été appelé au soudiaconat, tout en espérant que tout le cours méritait de'être; dès lors la distinction, taujours un peu réelle, qui vient de vous être accordée me prouve que vous avez suivi trèsfidèlement les avis qui vous ont été donnés ‘Age quod agis’ Si vous me connaissez un peu vous devinerez que j'ai été fort sensible à toute la confiance que vous me témoignez Allez chez Mr Debat & achetez ypour mon compte cette édition du Brévaire qui vous plaira le mieux Il va sans dire que mes priêres ne vous manqueront pas; Vous êtes de mes premiers élèves de Roulers qui devenez soudiacres; Je vous recommanderai d'une manière toute spéciale àMM les Professeurs & àvos anciens condisciples: vous particulièrement vous aurez quelques communions de notre chère colonie Anglaise Veuillez vous char ger de mes félicitations auprès de vos collêgues dans le soudiaconat futur & de mes amitiés auprès de Mr Verstraete, et croyez que je suis Votre affectionné J Faict supr Inderdaad werd, zoals Faict veronderstelt, niet de ganse groep filosofen van 18491850 op dezelfde dag tot het subdiaconaat toegelaten Samen met Gezelle kwamen voor de wijding slechts Becquaert, De Laey ,Devos, Floor ,Huys, Lievens, Tavernier , Vandenbussche, Vandorme en Van W alleghem in aanmerking Erbij gekomen was een zekere Ivo Ludovicus Tras (17)En toen Gezelle op 10 juni 1854 samen met zijn promotie priester gewijd werd, waren Bettenof, Lahousse, Buysse, De Brie, De Laey , De Meulemeester ,Pattyn, Roets, Salembier ,Vandenber ghe, Vanden W eghe, Vrambout en de nieuweling Baelden pas aan de diakenwijding (18) Inderdaad een ‘distinction, taujours un peu réelle’, die er,naast de andere aanduidingen, die we al bezaten, weer op wijst hoe Gezelle tot de meest talentvolle kandidaten van zijn groep behoorde (15) A Walgrave, oc, p86 en Prof DrFrank Baur ,oc, p65 (16) Deze brief bevindt zich inBAB Bundel B298 Hij bestaat uit 4blz, waarvan de eerste twee respect met 15 ren 13 r+handt zijn beschreven Het papier iswit, ongelijnd en draagt in de linker bovenhoek het ingeprente merk ‘Angoulème’ Afmetingen: 21 ×13,5 (17) BAB Acta Mgr Malou, 1852, p577 (18) BAB Acta Mgr Malou, 1854, p221222 Biekorf Jaargang 70 81 Een merkwaardige waardering voor ‘dichtoefeningen’ Omtrent het midden van augustus 1858 gaf de jonge poësisleraar in Roeselare zijn ‘Dichtoefeningen’ in het licht Prof Baur heeft reeds de nadruk gelegd op het feit dat Gezelle moet geijverd hebben opdat de uitgave zou klaar geweest zijn tegen 16 augustus, dag waarop te Roeselare de ‘Distribution Solemnelle des Prix’ gehouden werd en de vakantie intrad Daarbij veronderstelde hij naar aan leiding van een paar documenten dat de bundel niet al te lang na 7augustus 1858 van de pers kwam (19) Een pas ontdekt document komt het vermoeden ‘niet al te lang na 7augustus’ niet alleen bevestigen, maar biedt ons de mogelijkheid aan te nemen dat het drukken van de bundel inderdaad wel eens op 7augustus zelf zou kunnen beëindigd geweest zijn Op 9augustus 1858 namelijk schreef vicarisgeneraal Faict aan Gezelle (20): Bruges 9Août 1858 Mon cher Monsieur , Je m'empresse de vous retourner votre livre J'ai obtenu l'approbation que voici de Mgr l'Evêque Sa grandeur souscrit pour dix exemplaires Monsgr Scherpereel pour cinq ainsi que moi Je pense qu'un exemplaire de luxe ferait plaisir àMgr l'Evêque Pourvu que vous conserviez la substance de l'approbation, modifiezla à votre goût (quant àl'orthographe & au style) Votre affectionné J Faict vic gén Uit het ‘Je m'empresse’ valt af te leiden dat Gezelle zelf erop aangedrongen had dat er met het geven van de goedkeuring haast zou gemaakt worden Uit ‘votre livre’ dat het inderdaad reeds om een gedrukt exemplaar ging De plaats van de goedkeuring achteraan in de bundel wijst er trouwens op dat ze, op nette vellen gedrukt, later aan het geheel werd toegevoegd Zo kunnen we veronderstellen dat het boek op 7augustus (zaterdag; einde van de week) klaar ,nog dezelfde dag naar Brugge werd verzonden W aar het op 9augustus aankwam, onmiddellijk werd goedgekeurd en nog dezelfde dag naar Roeselare werd teruggestuurd Bij dit alles rijst echter een moeilijkheid De goedkeuring zelf, waarvan de oorspronkelijke tekst nog steeds niet gevonden werd, draagt in de ‘Dichtoefeningen’ eveneens een datum, Sint Laureinsdag 1858, di 10 augustus (19) Prof DrFrank Baur ,De bundel ‘Dichtoefeningen’ BioBibliografische Inleiding, in JUB I,p221224 (20) Deze brief bevindt zich in BAB Bundel B298 Hij bestaat uit 4blz, waarvan enkel het eerste met 15 r+handt beschreven is Het papier iswit, ongelijnd Afmetingen: 21 ×13,5 Biekorf Jaargang 70 82 Nu is het niet zo onaannemelijk dat vicarisgeneraal Faict zich in zijn schrijven van datum zou ver gist hebben En dat het boek, op 7augustus klaar ,pas op 9augustus naar Brugge werd verstuurd W aar het op 10 augustus aankwam, goedgekeurd werd en terug naar Roeselare gezonden Gezelle ontving dan zijn exemplaar op 11augustus En Faicts brief zou ipv op 9augustus, op 10 augustus geschreven zijn Maar rekening houdende met het feit dat reeds op 13 augustus 1858 bij bur gemeester Spillebout te Roeselare de drie wettelijke vereiste exemplaren ter bekoming van het eigendomsrecht waren afgestaan, en gezien ook de inhoud van Faicts schrijven zelf, bestaat er nog een andere en wellicht waarschijnlijker oplossing voor het probleem Gezelle dateerde zijn goedkeuring met ‘Sint Laureinsdag’, daarbij gebruik makend van de vrijheid die de bisschop hem gaf de goedkeuring naar taal en stijl te bewerken naar believen Een datering met de naam van de heilige van de dag is zeker niet afkomstig van Mgr Malou Ze is Gezelliaans En meteen rijst de vraag of de goedkeuring van Mgr Malou wel gedateerd was En indien niet, of Gezelle ze niet zelf gedateerd heeft op de datum waarop hij ze in Roeselare ontving, 10 augustus Opmerkelijk in het schrijven van Faict zijn echter de bewijzen van belangstelling en waardering en meteen ook de steun, die Gezelle bij zijn eerste grotere publicatie zowel van zijn bisschop als van de twee vicarissengeneraal mocht ondervinden Zou Faicts nooit aflatende interesse voor Gezelle hier bij de bisschop van bepalende invloed geweest zijn? In alle geval loopt het in deze brief uitgedrukte interesse van Mgr Malou, die in zijn jeugd te SaintAcheul zelf nog ‘des cantiques pleins de suavité’ ter ere van OnzeLieveV rouw gedicht had (21),merkwaardig vooruit op het voorstel dat hij Gezelle een goede maand later (19 sept 1858) deed op de priesterretraite te Brugge W aarschijnlijk had hij bij het lezen van de reeks ‘kerkelijke’ gedichten uit de bundel het inzicht opgedaan dat Gezelle de geschikte man was om ‘la composition d'un certain nombre de cantiques et chansons spirituelles àl'usage des écoles, des congrégations et des contérences de St Vincent de Paul’ aan te gaan (22)Bij het bekijken echter van de enkele nogal losse en vanzelfsprekende invallen, die Mgr Malou pas vier en half maanden later de dichter toestuurde onder de titel (21) Monseigneur De Montpeller ,Oraison Funèbre de Monseigneur JeanBaptiste Malou, Bruxelles, 1864, p41 (22) Zie oa Prof DrFrank Baur inJUB I,oc, p250251 En JGeldhof, Eerste dichtprogramma van Gezelle, in Biekorf, 1960, p309314 Biekorf Jaargang 70 83 ‘Programme de sujets àmettre en vers’, rijst de bedenking dat Mgr Malau's interesse voor een der gelijk plan in september 1858 en naar aanleiding van het verschijnen van de bundel, wel zeer levendig zou kunnen geweest zijn Maar dat het in begin februari 1859 al voor een deel geslonken was Ook op de eigenaardige redactie van de ‘Goedkeuringe’ zelf werpt de nota van vicarisgeneraal Faict een speciaal licht Rekening houdend met de mogelijkheid (zie reeds de stijl van de datering) dat Gezelle inderdaad kleine wijzigingen in de tekst van Mgr Malou kan aangebracht hebben, is het nu volkomen gerechtvaardigd aan te nemen dat in deze goedkeuring niet alleen steekt een ‘lichtjes administratief klinkende overname van Gezelles eigen programma als leraar ’en als dichterleraar vooral (23)Maar dat Gezelle de goedkeuring gebruikt om, gesteund door het gezag van zijn bisschop, voor een vierde maal in deze bundel zijn programma uiteen te zetten In 't klooster van Bethel te Brugge In Biekorf 1965 publiceerde J de Mûelenaere naar aanleiding van de vondst van een brief van Gezelle aan Mgr Faict (brief van 7sept 1864), een korte bijdrage over ‘De Verhouding GezelleFaict aan de vooravond der stichting van Rond den Heerd’ (24) Zich baserend op een aantal reeds bekende gegevens, besloot hij dat met de ‘poor verses’ waarover in de brief sprake is, het gedicht ‘'t Klooster van Bethel te Brugge’ en de tafelliedekens ‘Luidop! met al dat zingen kan!’ en ‘'t Is Jubilé, 'tis vijftig jaren’ bedoeld waren Uit de datering van Gezelle's brief leidde hij af dat het feest bij de zwarte zusters gehouden werd op 6september 1864 W aarop zowel hij als Dr P Allossery in de Jubileumuitgave (25) zich steunen om te beweren dat Gezelle op het feest aanwezig was en er het gedicht ‘'t Klooster van Bethel te Brugge’ zelf voordroeg, is niet geweten De recente vondst van het schrijven van vicariscapitularis Faict, waarop de brief van Gezelle een antwoord was, komt echter aan deze bewering, net als aan de veronderstelling als zou Faict in een openlijk dankwoordje zijn waardering voor Gezelle's verzen hebben uitgedrukt (Hoe was deze veronderstelling mogelijk? Gezelle dankte toch voor ‘your very kind note of last night’), een einde maken (26) (23) BF Van Vlierden, Gezelle tegenover het Dichterschap, Kapellen, 1967, p4546 (24) Biekorf 1965, p361365 (25) DrPAllossery ,De Bundel ‘Liederen Eer gedichten en Reliqua’ BioBibliografische Inleiding, in JUB V,p181188 (26) Deze brief bevindt zich inBAB Bundel 8298 Hij bestaat uit 4blz, waarvan enkel de eerste met 10 r+handt beschreven is Het papier iswit, ongelijnd en draagt inde linker bovenhoek het ingeprente merk ‘Bath’ Afmetingen: 21 ×13,5 De door JDe Mûelenaere gepubliceerde Gezellebrief bestaat eveneens uit 4blz, waarvan de eerste, de tweede en de derde met respekt 21 r,26 ren 16 r+handt beschreven zijn Het papier iswit, ongelijnd Afmetingen: 21,3 ×13,5 Biekorf Jaargang 70 84 Het bestaan van Faicts dankbriefje, dat in de namiddag van 6september in een witte omslag aan ‘Monsieur Gezelle, vice Recteur du Séminaire Anglais, En Ville’ werd gestuurd, is een voldoende duidelijke aanwijzing om te besluiten dat Gezelle niet op de plechtigheid aanwezig was En er derhalve zijn verzen niet zelf heeft voor gedragen Dit laatste blijkt nog duidelijker uit de tekst van het briefje zelf: Bruges 7ber the 6th My dear Sir! Iwant to congratulate you and to thank you with all my heart for the very beautifull verses, composed by you, Ifelt it& Iknow it, at the occasion of the ceremony which took place, this morning, at the black Sisters! Affly & gratefully yours J Faict vic cap RG Gezelle, English Seminary Voor een inzicht in de relatie GezelleFaict is het wel van belang in detail te beklemtonen hoe ‘fort sensible’ Faict wel was voor de attentie vanwege de dichter Hij gaf zich niet alleen de moeite onmiddellijk bij zijn thuiskomst van de plechtigheid een briefje te schrijven, maar hij liet het daarbij nog dezelfde avond door een bode bij de dichter thuis bezor gen (27) Drs E Derluyn aspirant NF W O Bijlage Rapport van superior Faict 18491850 Direction Ordre du jour 5h1/2 en hiver; 5hen été; Lever 6hou 51/2 Prière du matin et Méditation La règle du Lever aété observée parfaitement; un seul élève Séminaire s'est absenté de la prière une seule foi; un élève laïc s'est absenté deux fois, et est arrivé une minute après l'heure cinq àsix fois Tous les autres, au 1/4 après le lever ,sont, soit àl'église soit àla chapelle de la Ste Vier ge pour ydemander la bénédiction de Jésus et de Marie Jusqu'au Carême, ou nous avons médité sur la Passion, nous avons choisi pour matière de méditations les Vertus chrétiennes ;la manière de les acquérir et de les perfectionner (27) De door Faict eigenhandig beschreven omslag, die in BAB Bundel 298 nog bij deze brief bewaard wordt, isinderdaad nooit dichtgekleefd geweest, werd nooit gefrankeerd en vertoont geen enkel spoor van afstempeling door de postdiensten Biekorf Jaargang 70 85 61/2 ou 6h Etude L'étude du rnatin marche bien; iln'en est pas taujours ainsi des autres études; quelques élèves légers se permettent parfois de causer àvoix basse; six àsept fois un élève laïc adit quelques mots àhaute voix La menace d'un surveillant spécial et les surprises assez fréquentes que nous leur fesons n'ont pas réussi àfaire disparaitre complètement cet abus On espère que l'action de MM les hebdomadiers, devenant imperceptiblement plus assidue, réussira cependant àle faire disparaitre 71/2 Déjeuner et récréation 8h La Ste Messe MM les Philosophes, sans exception aucune, ont été très édifiants àl'Eglise Ils servent la messe àdeux et par tour de semaines; les laïcs tout comme les autres ont montré un saint empressement pour cet office 81/2 classe Les leçons des Philosophes sont d'une heure; après la lre heure, un autre professeur succède L'attention des élèves est généralement trèssoutenue 10 1/2 Récréation Nous avons assez bien réussi àbannir l'usage du flamand; moins bien àintroduire le bon accent français et l'usage du Latin Jusqu'à présent MM les hebdomadiers vont trèspeu se mêler aux conversations de leurs élèves C'est un point qui semble demander du temps et les beaux jours de l'été 11h(Le Lundi et vendredi, Leçon de musique vocale) Les autres jours étude 111/2 Diner Mr l'hebdomadier préside On fait la lecture En général MM les Philosophes lisent mal Les hebdomadiers n'aiment généralement pas de reprendre le lecteur Le Supérieur continue àle faire dans ses visites; ilreprend aussi les faits contraires àla politesse 12 hRécréation MM les Philosophes ne se décident que lentement àaller faire du bien chez les humanistes Ilen est une douzaine cependant qui ont montré du zèle àcet égard 11/4 Etude C'est de toutes les études celle qui marche le moins Après les vacances le Supérieur ou l'Econome yira dire ses vêpres 2hClasse 4hGoûter et Récréation Après le goûter les Philosophes vont trèsrégulièrement faire leur adoration 5hEtude 63/4 Lecture spirituelle présidée par Mr L'hebdomadier ,les Lundi, mercredi et vendredi; Les Mardi, Jeudi et Samedi exercice de déclamation présidé par le Supérieur Les élèves déclament une de leurs cqmpositions flamandes Le Dimanche; conférence: La matière des conférences aété la vocation: on aparlé de l'origine et de l'existence réelle d'une vocation pour tous; de l'extrême importance de la bien connaitre; des signes négatifs de la vocation ecclésiastique Il reste àparler des signes positifs 71/4 Souper sous la présidence de l'hebdomadier Lecture 71/2 Récréation Les Philosophes, àcette récréation, voient beaucoup les humanistes et yfont du bien 81/2 Prière du soir ,àlaquelle assistent MM les Professeurs Cet exercice marche parfaitement Après la prière les Philosophes sont conduits par le Supérieur àleur dortoir où le silence le plus religieux s'est observé constamment Ordre de la Semaine Biekorf Jaargang 70 MM les Philosophes sur l'invitation indirecte du Supérieur se confessent généralement toutes les semaines et s'approchent de la Ste table Le Supérieur dit la messe de 6h 1/2 et distribue la Ste Communion àl'ef fet de mieux constater les absences Les autres élèves se mantrent aussi bien fervents Les Rhétoriciens et les Poètes s'approchent généra Biekorf Jaargang 70 86 lement tous les quinze jours; les autres toutes les trois semaines ou tous les mois Il yarégulièrement 60 à130 communions par dimanche La Confession mensuelle est obligatoire; MM les Surveillants vérifient les biliets de confession Les Philosophes n'en donnent provisoirement pas Le Dimanche après l'Evangile de la Grand'Messe sermon en langue française A l'issue de la GrandMesse, Congrégation, dirigée par Mr Morel; tous les Philosophes sont membres, àl'exception d'un seul, élève laic Le dimanche à10 h1/2 Exercice de déclamation pour les élèves des trois classes inférieures, auquel ilsera loisible, après les vacances, aux Philosophes d'assister Nous n'avons pu jusqu'ici établir les sociétés littéraires, flamande et française Elles seront établies après les vacances Mr Vanhove dirigera la première; Mr Morel la seconde Het orgel van de verdwenen Eeckhoutabdij N Huyghebaert besluit zijn belangrijke bijdragenreeks over de oude Brugse Eeckhoutabdij (Biekorf 1969, blz 46) met een opsomming van de bewaardgebleven kunstwerken Hieronder wordt geen melding gemaakt van het orgel dat thans nog voorkomt in de kerk van Uitkerke Het meubel draagt het jaartal 1624 onderaan de pijpenvlakken die ver guld zijn (een Brugse specialiteit?!) Boven de middenbundel prijkt in een (donkere) nis het beeld van een heilige bisschop, waarschijnlijk de H Augustinus (die in de vernieuwde (?) linkerhand een boek houdt), bekroond door het wapenschild van Niklaas van Troostenber ghe, de toenmalige abt van de abdij (Zie onze bijdrage: Het Or gel in W estVlaanderen, in tijdschrift W estVlaanderen, 1953, blz 267) Dit orgelmeubel is het oudstbewaarde orgelmeubel van de provincie W estVlaanderen A Deschrevel Eekhout Eyckenbosch Aansluitend bij Biekorf 1968, 389390 De Hollandse vertalingen van vóór Sanderus hebben reeds gezondigd tegen de Vlaamse toponymie, juist door het feit dat ze werkten op latijnse teksten van Vlaamse geleerden die hun plaatsnamen in het Latijn hadden omgekleed Zo is bv de tekst te verklaren uit het werk van JA Colom, De Vyerighe Colom (Amsterdam 1636; p 39) waar de auteur in de stad Brugge beschrijft: ‘een Manne Clooster voor de Reguliere Canonicken in 'tEyckenBosch’ Colom heeft hier Gramaye vertaald die de Eeckhoutabdij in 1612 in keurig latijil omdoopt in abbatia Quer cetana Door dat weg en weer vertalen op afstand moesten er wel toponymische ongelukken gebeuren EN Biekorf Jaargang 70 87 De geneeskundige volksboeken van Heyman Jacobi 16031796 Over de persoon van Heyman Jacobsz (al Jacobi, Jacobaei) is weinig of niets bekend Hij leefde en schreef omstreeks 1600 in NoordHolland, was een katholiek, een ontwikkeld man, mogelijk een onderwijsman, die zijn kennis en ervaring op geneeskundig en pedagogisch gebied heeft gevulgariseerd Zeer bekend en talrijk zijn de herdrukken van de ‘Ghemeyne SendBrieven seer profijtelijek voor d'Ouders, Meesters ende Kinderen’ die hij in 1597 te Amsterdam liet uitgeven Dit leerboek heeft een uitgebreide bibliografische geschiedenis en werd in 1727 nagevolgd door de Kortrijkse schoolmeester Pieter Haeck, later eremijt op StAnna Hier willen we ons beperken tot de twee geneeskundige volksboeken die op de naam van Heyman Jacobi staan Deze bibliografische inleiding kan voor de verzamelaars van curiosa een wegwijzer zijn om misschien nog een of andere onbekende editie van die werkjes te identificeren Bibliografie van kleine herbarjus en schat der armen I Den Cleynen Herbarius ofte Kruydtboexken, inhoudende die cracht ende operatie van ghemeene kruyden ende bekende vruchten diemen dagelicks gebruyckt, waer duer men met Gods gratie zijn ghesontheyt mach onderhouden en allerhande sieckten can ghenesen Van nieus oversien ende vermeerdert Per HI ad Honorem Dei [Drukkersmerk, houtsnede] T'Amstelredam By Hendric Barentsz Boeckvercooper int Vergulde Schrijfboeck 1603 Dit drukje 8ovan 96 pp (gotische, civilité en antiqua) heeft volgende rijmen op het titelblad (Dronckers nr858): Om ghesontheyt tebehouwen /ende sieckte teghenesen Salmen ongenucht schouwen /en sober wesen Nota Heb dy gheen Medecijn /Soo laet dese vier umeester zijn Een vrolyck hert en sober cost Matighen arbeyt en warm ghedost Dese connen udeur Godt ghegeven Dat ghy langhe ghesont moeght leven Op blz 96 rstaat: ‘Den Leser sal weeten dat wy eerst daeghs in druck meenen te brenghen Het schat der Armen Oft een Medecijn Boecxken Door Heyman Jacobsz’ De initialen HI van Den Cleynen Herbarius zijn deze van dezelfde Heyman Jacobsz alias Jacobi De op zijn naam vol Biekorf Jaargang 70 88 gende bepaling ‘ad honorem Dei’ luidt in latere uitgaven: ‘ad laudem et gloriam Dei’ en ook: ‘medelydend Hert van menschlievendheyd’ De ‘Cleynen Herbarius’ werd nog ca 1785 herdrukt te Gent door Jan Gimblet (8o, 169 pp; got letter) De titel luidt (Bibl Gant nr6719): Den nieuwen kleynen Herbarius, ofte kruydboeksken, Inhoudende de kracht ende operatie van alle de gemeene Kruyden ende bekende vruchten die men dagelijks gebruykt vermeerdert en op vele plaetsen verbetert Door HJ ad honorem Dei Een berijmd bericht (p 7) zegt om: Komt dan en wilt met luste doorwandelen Dit Kruydhofken dat ons hier word open gedaen Van Heyman Jacobs die ons leert handelen De Kruyden en Bloemkens De prijs van deze ‘kleynen Herbarius’ was in de fondskataloog van de Gebroeders Gimblet te Gent anno 1796 gesteld op 21 stuivers II Een ander ,meermaals herdrukt werk van Heyman Jacobi is ‘Het Schat der Armen’ Die uitgave, door de Amsterdamse drukker van ‘Den Cleynen Herbarius’ in 1603 aangekondigd, is feitelijk in 1603 verschenen te Emmerik, bij Christof fel van Hartochvelt Een druk 8o,91 pp got en lat letter (Dronckers nr864) De titel ervan luidt: Het Schat der Armen, Oft een Medecijn Boecxken, dienstelijck voor alle Menschen, inhoudende hoemen sijn gesontheyt onderhouden sal Daerby veelderhande simpele Remedien en Medicamenten om veelderhande sieckten met cleyne costen seer lichtelijek te genesen En wat daer voorts meer in te lesen is, dat vintmen aende ander zijde Opera Heym Jacobaei, Ad laudem et gloriam Dei Een wijs Philosoph zeyt: dat die gesontheyt is een onbekende rijckdom, maer is aengenamer den gheen die van een zware sieckte genesen zijn, als die noyt sieck of eranek geweest hebbe [Drukkersmerk] Tot Emrick By Christof fel van Hartochvelt Anno 1603 Van dit werk is een herdruk bekend van 182 pp ‘oversien, verbetert ende ghecorrigeert’, verschenen te Amsterdam bij Michiel de Groot in 1664 (Dronckers nr865) Een Antwerpse druk (12 o,got letter ,bij H Aertssens) uit 1641 was in de bibliotheek van ëm van Heurck voorhanden, door hem aangehaald in zijn ‘Livres populaires flamands’ (Antwerpen 1931, p 145; en nr1048 van de veilingskataloog) De titel van ‘Het Schat der Armen’ heeft een zekere ge Biekorf Jaargang 70 89 schiedenis door gemaakt die nog dient opgehelderd te worden Mag men de Approbatie geloven die de tweedelige uitgave van ‘Den Antwerpschen Leydsman der Gesondheyd, ofte Den Schat des Menschdoms’ (Antwerpen 1796, voor rekening van de Gebroeders Gimblet) inleidt, dan zou anno 1625 te Antwerpen een uitgave onder de titel ‘Schat des Menschdoms’ verschenen zijn De Approbatie is gedateerd 19 okt 1625 en getekend PCoens, kanunnik te Antwerpen, ze noemt echter geen auteur De ‘Antwerpschen Leydsman’ zelf dient zich in 1796 aan als het werk van Heyman Jacobi ‘medelydend Hert van menschlievendheid Ad honorem Dei’ en als zijnde de ‘Derden Druk, aenmerkelyk vermeerderd, en in 'tlicht gegeven door GS, uyt liefde tot synen EvenMensch’ Deze zg derde druk omvat nu twee delen klein 8ovan 5ff, 248 en 328 pp Met de (enige) approbatie van 1625 De ontleding van de lijvige Antwerpschen Leydsman zou ons nu te ver leiden Belangrijk is hier het feit dat die zeer uitgebreide en ten dele alfabetisch geschikte geneeskundige volksencyclopedie, na twee eeuwen herdruk en herwerking, in 1796 nog steeds de naam Heyman Jacobi draagt A Viaene Zannequins genootschap te Veurne Op de vraag in Biekorf 1969, 63 Zannekins Koorzangmaatschappij te Veurne werd gesticht in 1846 onder impuls van Prudens van Duyse, die met een Veurnse gehuwd was Zoals bekend was Van Duyse voorzitter van het VlaamschDuitsch Zangverbond En nog in het stichtingsjaar traden de Zannekins van Veurne op te Brussel op het feest van genoemd Zangverbond De maatschappij eindigde haar activiteiten omstreeks 1861 W aarschijnlijk was het afsterven van Prudens van Duyse (1859) niet vreemd aan het verval van de vereniging Over de Zannekins van Veurne staat een en ander bij FDe Potter ,E Ronse en P Borre, Geschiedenis der stad en kastelenij Veurne (Gent 1873), deel I,blz 418421 De gegevens die daarin worden meegedeeld, zijn te betrouwen, daar Edm Ronse, medeauteur van dit werk, meteen in 1847 het gedicht schreef bij de inhuldiging van de vlag, en dus in die maatschappij wellicht een rol zal hebben gespeeld Lv A Biekorf Jaargang 70 90 De gang van de wer eld Honour and shame from no condition rise; Act well your part; there all the honour lies Alexander Pope Nooit van mijn leven zou ik er nog op gepeinsd hebben ware 'tniet dat begin van 't jaar een man als spreker optrad om de BTW ,de belasting op de toegevoegde waarde, te komen uiteen zetten Hij sprak met overtuiging, oordeel en kennis van zaken Toen ze mij de naam zefden en dat hij gewonnen en geboren was in mijn geboortestad, kon ik mijn oren niet geloven, en ik vroeg mij af: is dat een zoon van René, Richard, de Rosten of Juliaan, jongens waarmee ik een halve eeuw geleden in Deinze naar schole ging en nadien uit d'oge verloren heb Een tijdje daarna hoor ik dat die geleerde kop een zoon was van René, getrouwd met Magdalena Backers, een van de dochters van Baziel, de man van den boerekoer van de Marullen die met de koeien van 'tklooster naar den Blaremeers ging René en zijn broers waren de zoons van Fons, en 'tis met Fons dat ik wil beginnen want ik heb dat goed gekend Fons was in zijn jongde piosser langs den ijzerenweg Dat waren mannen van twee frank daags en een drogen haring per dag, dat is twee frank en een dikke stuiver Na een ziekte werd hij op licht werk gesteld als bareelwachter ,maar hij was van de domste niet en werd bekleed met de zware post op de steenweg van Tielt naar Oudenaarde aan de wisselsporen, en hij moest op den trompet blazen om de bareelwachter van de komst van den trein te verwittigen aan de naaste bareel waar de sporen van Tielt en Kortrijk uiteenlopen Ah! Fons! Fons was een dulle man Mager en taai' 'tVel over de benen, maar een specie van een muiker Aan of in zijn wachtkotje rustte hij uit, maar buiten de uren van 'twerk wrocht hij thuis dubbel Ze hielden daar twee geiten en een zwijn en hadden aan den Brasput een stukje land, en Fons daarop maar wroeten slag om slinger Het geld van 'tbareelwachterschap was om te potten maar dat 'n was niet genoeg om huizen mee te zetten En Fons kocht een schroo grond in d' Ommegangstraat en liet drie huizen bouwen Hoe knoopt ge dat aaneen? Zijn vrouw ,Cordula, was wel in 'tkweken van de kinders, maar ze ging uit werken onder andere om de maarte t'helpen bij notaris De Vylder in de Kerkstraat en daar verdiende zij een schone daghuur Ze kreeg raad van de notaris en ze zetten drie huizen met een lochting van 35 meters lang op Biekorf Jaargang 70 91 5breed en een zijpoortje om binnen te rijden Ze spaarden om effen te geraken Het geld dat binnen kwam 'n zag noch zonne noch mane meer en daar 'n ging niets buiten tenzij de rook door de kave De notaris zei: om rijke te worden moet ge schulden maken maar 't'n mag in d'herber gen niet zijn Daarbij Fons 'n was geen herber gzitter ,hij 'n bezag ze maar van buiten 'sMor gens een kom warme geitenmelk en een smouterham of twee en hij was gezet En geheel de week slaven en draven van 'smor gens vroeg tot 'savonds laat, om de huizen af te werken De zondag achter de misse de geiten melken en na de noene achter de vespers naar de peetjesschole in 'tOudmanhuis waar ze konden een kaartje smijten en mochten kiezen tussen een kapper bier en safaarke (1)en 'swinters een kom koffie met melk en suiker Suiker in de koffie, 'twas daarom zondag Fons 'n rookte noch 'n dronk Maar als Bruintje van 'tKouterke schepen moest worden en met de kiezing een drinkgelage gaf in ‘De Klokke’ was Fons éérst zat, en als ze met d' hoogdagen een tipzak tabak kregen van vijf cent, de W itte Duif van Ducaté van W aregem, zat Fons te dampen gelijk een Turk Laat hem maar dampen, zei Cordula, dat is goed tegen de mikrotten Ze had dat woord geleerd bij de notaris En nu en dan was 'tin de peetjesschole grote ver gadering Zo bijvoorbeeld als pastoor Verschuurke met d'heren van SintV incentius naar Rome geweest waren en ze vertelden over hun reize Op de parochie sprak iedereen over die Roomse reize Mijnhere Pol, onze meester , gaf verslag over SintPieterskerk waar de wijwaterbakken zo groot zijn dat g'er kunt in versmooren, over dat houten kruis in 'tColiseum waar d' eerste martelaars verslonden werden door de leeuwen en over de meisjes met hun wijde rokken die met flessen wijn aan de staties stonden en maar riepen: Chianti! Chianti! 'k Heb heel mijn leven dat woord onthouden Chiantiwijn zei mijnhere Pol, 'tverslaat den dorst en met één teugje uit de kroes konden wij verder rijden van 'teen land in 'tandere Dat vertelde hij in de les van aardrijkskunde En Fons vertelde juist hetzelfde als hij de zondag van de peetjesschole kwam Maar Fons kon nijdig zijn in de jacht van 'twerk Zekeren dag komen wij, lutselutse, in 'tafgaan van 'tjaar van den Brasput Zegt Neeten Maesschalck tot de Rosten: (1) Safaar In de Leiestreek een flesje limonade gesloten met een glazen bol Biekorf Jaargang 70 92 zouden wij geen raap uittrekken op uw vaders land? 'tIs een gedacht zei de Rosten, en wij trokken ons elk een raap uit 'tloofstik van Fons En wij pelden onz' rape en begonnen te knasperen en daar komt Fons met zijn kortewagen om loof te trekken Hij ziet ons komen en vlak naast ons houdt hij stille; hij lost zijn handzeel van de tramen van de kortewagen en slaat er mee op onz' benen dat er twee dagen lang blauwe striemen in stonden 'k Heb het altijd gezeid, Fons is een verraar (2),zei mijn vader die in Fonsens gratie niet 'n stond; waarom 'n heb ik nooit geweten Maar zijn zoons konden werken 'tW as van moeten René mocht een half uur voor 'tuitgaan van schole naar huis om de stoof te ontsteken en aardappels te koken, spek te braden en ajuinsaus te bruinen, tegen dat vader en moeder thuis kwamen van 't werk En toen René naar den timmermanswinkel trok om de stiel te leren was 'taan Richard die er gauw genoeg van had en vrijwillig soldaat werd van zijn zestien jaar af te Brussel 'n Verschiet niet Ge 'n weet het nog niet al Richard is kolonel geworden Berten Mulders wist mij te zeggen dat hij hem nog ziet staan al adjudant bij den transport en enige kameraden die hem daar zagen te W estVleteren achter 'tfont, riepen: W ie dat er hier is! Richard! en hij was een beetje uit zijn lood geslagen omdat al die simpele soldaten hem zo goed kenden Ik zelve heb hem nog gezien na den eersten oorloge Hij was al officierbetaalmeester en hij sprak Frans met zijn vrouwe, een van rond Brussel 'k Zei in mijn eigen: die gaat het ver brengen en 'tis waar geweest De Rosten 'n is zo wel niet gevaren Gesneuveld in den eersten aanval in 'tBos van Houthulst, een maand vóór de wapenstilstand En Juliaan, de kakkernest, een latekomer ,een sporte jonger dan ik, 'n heb ik niet meer gevolgd Daar was nog een dochter ook Die is haar geluk gaan zoeken naar Brussel Dat 'k daar moest van beginnen, 'k zit hier mor gen nog Maar we kunnen 'tkort pikken met dat van die zoon van René die dit jaar kwam spreken in vervanging van zijn baas, de eerste minister Neen, maar dàt moet ge tegenkomen Het 'n is maar om te zeggen Hoe raar de wereld ineen zit en omgekeerd is gelijk een zak, hoe rap dat 'tgaat tegenwoordig om van kleine groot te worden, dat, wie meest weidt eerst dik is, zei Callier ,en dat ge tot op den dag van vandage geen grote diplooms 'n moet hebben om uwen kant te kuisen in 'tleven als ge maar leren werken hebt van je groot (2) Verraar Het Woord Een man die verraderlijk optreedt, geniepig onderduims Zie Debo Biekorf Jaargang 70 93 vader ,zelve volherden wilt, je steke staan of specialist worden van de belasting op de toegevoegde waarde eer dat ze bestaat W ant gelijk dien Engelsman zei: Eer of schande 'n ligt aan de komaf toch niet; Speel wel uw rol; daar is d' ere, lijk of ge ziet 'tIs daarom dat een grootvader nooit 'n moet vragen: hoe komen mijn kinds kinders aan de kost Ge zegt op Gods genade, ze vinden wel een gat En laat ze maar doen, zij die gonferen: Rap zijn 'n is maar goed om vliegen te vangen W at is uw gedacht, Kamiel? Dat den ouden Callier gelijk had, zei Kamiel GP Baert Familienaam Fleming in Schotland Op de vraag in Biekorf 1969, 63 Of er een studie bestaat over de verspreiding van de fna Fleming in de angelsaksische wereld? In verband met die vraag kan verwezen worden naar het boek Flemish Influence in Britain door Arnold Fleming, met een inleiding van RB Cunninghame Graham (kleinzoon van admiraal Charles Fleming +1840), uitgegeven te Glasgow ,Jackson, W ylie & Co, publishers to the University ,1930 Het werk omvat twee delen: Vol I(402 blz) handelt over de invloed van de Vlamingen in Engeland, Noord en OostSchotland (blz 31 1385) met rijke bronnenverwijzingen Vol II (418 bl +24 buitentekstplaten) is gewijd aan de stam Fleming De activiteiten van de Flemings in GrootBrittannië, van de 12e eeuw tot de Unie der Kronen zijn beter bewaard gebleven in Schotland dan in Engeland waar de meesten door de Engelse vorsten naar Schotland werden gedreven De Flemings waren niet allen eenvoudige wevers, maar velen onder hen waren vooraanstaande staatslieden en geduchte krijgers met politieke ambities GP Baert Staande glas Op de vraag in Biekorf 1969, 63 Staande glas is glas in vensteropening dat niet kan weggeschoven worden De term (fr verre dormant) is eigen, meen ik, aan de gemene muur: de opening moet ten minste zeven voet boven de grond zijn, het raam moet er een zijn van ‘staende glas’, en sommige oude Costumen voegen er nog een tralie aan toe ED Biekorf Jaargang 70 94 De Brugse tak van de familie Gr ossé en haar kunstatelier (V ervolg van blz 15) III Louis Gr ossé W ijhebben goede redenen om aan te nemen dat JeanFrançois Grossé alles in het werk heeft gesteld om zijn zoon Louis van jongsaf vertrouwd te maken met de specialiteit van de familie, het goudborduurwerk, maar dat hij bovendien de noodzaak heeft aangevoeld van een meer dan gewoon ambachtelijke opleiding in het huiselijk atelier Zelf een vlot tekenaar en graveur (19) stuurt hij in 1826 de vijftienjarige Louis naar de stedelijke Academie voor Schone Kunsten, waar de jongen alleszins nog in 1828 cursus volgt (20)Louis is niet bepaald een uitblinker maar zijn studie van de figuur en het ‘tekenen naar printen’ zullen toch wel een handzame basis helpen verschaf fen voor zijn later werk Nog vóór 1830 kan vader Grossé, voorzeker dank zij handelsrelaties, te Lyon de firma Tarfin en te Parijs het huis Quihout bewilligen om Louis als stagiaire in dienst te nemen De inwijding zal daar wel meer uitgesproken met textiel te maken hebben gehad Zij moest echter van korte duur zijn want de Belgische omwenteling van 1830 heeft voor het Brugse huis Grossé een niet onaardige terugslag: JeanFrançois roept Louis terug omdat het atelier overstelpt wordt met bestellingen voor het nieuw Belgisch leger In welke mate Lyon en Parijs prent hebben geslagen op de artistieke en ambachtelijke aanleg van Louis Grossé is moeilijk te bepalen Hij zelf heeft nog getuigd hoe hij daar brokaat heeft leren weven met verwerking van zijde, velours en gouddralad, waaruit toch wel enige invloed van Franse specialisten op zijn technische kennis mag worden afgeleid Of deze invloed zich ook heeft laten gelden in het domein van de artistieke verbeelding is niet uit te maken Indien dit het geval is geweest, ge (19) Zie zijn op marmer gegraveerd portret van JJ Grossé, gereproduceerd inBiekorf 1969, blz 9 (20) Brugge, Stadsarchief, bundel Academie nr4,Boek I,Actum van buitengewone ver gaderingen Met dank aan de hL Schepeos die de gegevens heeft opgezocht mbt de deliberatiever gaderingen van de jury dd 18 maart 1827 (klas van de figuur), 13 juni 1828 (1e klasse naar printen), 29 maart 1829 (alle klassen voor plaaster) en 7februari 1830 (id) Tenoteren dat ook François Grossé, broer van Louis, de Brugse academie heeft bezocht Biekorf Jaargang 70 95 loven wij toch met de Farcy dat er omstreeks 1830 nog ner gens spraak kan zijn van wezenlijke vormvernieuwing De latere rol van Louis Grossé is toen nog niet definitief neer geschreven, misschien zelfs niet eens onder ogen genomen tenzij in de uiterst vage contouren die het leven aan twintig jaar eigen zijn Eenmaal terug aan de Eiermarkt te Brugge heeft de jonge man gewoon over geschakeld op de vereisten van het ogenblik, op wat wij ons kunnen voorstellen van kwispels en koorden en geborduurde schouderstukken of wat het ijdele vaderland verder aan oogverblindend arsenaal op de uniformen liet stikken Pas tien jaar later ,men was nog niet zo haastig in die tijd ,volgt op 3februari 1840 het huwelijk van Louis Grossé met Colette Coucke, waardoor mogen wij wel zeggen twee bekende Brugse families stamgenoten worden Een jaar nadien sterft moeder Grossé, geboren Isabella Rooman De vader gaat stilaan naar de zeventig Een generatie neemt afscheid, de opvolgers staan gereed Ook Louis Hij blijft niet ‘In het groot schip’ waarvan JeanFrançois nog enkele jaren het roer in handen zal houden, maar verhuist met zijn jonge vrouw naar een herenwoonst aan het Simon Stevinplein: ‘De gouden leeuw’ die als hotel zijn deuren heeft gesloten Daar werkt hij reeds in 1845, getuigen bewaard gebleven facturen die trots de eigen hoofding dragen: ‘Manufacture de soieries et broderies Louis Grossé’, met links het wapenschild van de stad en rechts het huisembleem met de staande leeuw JeanFrançois Grossé, de grondlegger van de firma te Brugge, overlijdt op 16 augustus 1848, juistgeteld acht dagen vóór zijn zoon Louis de akte ondertekent die hem definitief eigenaar maakt van ‘De gouden leeuw’, waar het Huis Grossé tot op heden gevestigd is De ruime woning heeft haar eigen geschiedenis (21)Zij was, vele jaren geleden, tot stand gekomen door samenvoeging van twee afzonderlijke huizen, het ene ‘De visch’ het andere ‘Het schaek’, mogelijk twee herber gen in de scha (21) Naar de gegevens van de koopakte, verleden op 24 augustus 1848 voor notaris Henri Bullynck teBrugge Als verkopers verschijnen Joseph L Houtappel, heelmeester teAartrijke, en zijn echtgenote Sophie De Brock, hotelhoudster teBrugge, nl van ‘De gouden leeuw’ De aard van het pand blijkt verder uit volgende beschrijving: ‘agterwaerts strekkende erf, met grooten gang en gekalsyde plaets of cour voor dezen geweest hebbende eene plaets van lande met remisen grooten peerdenstal en andere edifitien daer teinden staende ()’ Vgl DrL Devliegher: De huizen teBrugge, Uitg Lannoo, Tielt, 1968, deel 3,blz 296, S Stevinplaats nr15 Schr signaleert een ver gunning dd 7october 1848 om de bestaande rechthoekige poort en vensters teveranderen in segmentboogopeningen, duidelijk een ingreep van de nieuwe eigenaar Biekorf Jaargang 70 96 duw van het vroeger vleeshuis (22)In de koopakte is nog spraak van haar vroegere bestemming als ‘hostelrie’ of afspanning, met een grote gang en een geplaveide binnenkoer waarrond stallingen Aan Louis Grossé waarbor gt zij blijkbaar de gewenste arbeidsruimte en, wat meer is, een gedroomde ligging De verhuizing van de Eiermarkt naar het Simon Stevinplein doet overigens denken aan een bewuste verplaatsing van het handelsaksent De nieuwe plaats van vestiging bevindt zich immers op enkele voetstappen van het bisschoppelijk paleis (23) en van de kathedraal, voor een kunstnijveraar met kerkelijk gerichte ambities twee héél belangrijke buren Een tweede gebeurtenis die wij omstreeks 1840 kunnen dateren, is op een ander vlak van al even ingrijpende betekenis, namelijk Louis' ontmoeting met August W elby Pugin (24) en de jarenlange vriendschappelijke kontakten die daaruit zijn voortgesproten Twee tantes van Pugin woonden te Brugge aan de Eiermarkt rechtover JeanFrançois Grossé De jonge Engelse bouwmeester kwam daar van tijd tot tijd op bezoek en liep al eens ‘In het groot schip’ binnen Vader Grossé maakte hem vertrouwd met het kunstborduurwerk en aan Louis zelf won Pugin een vriend van vrijwel dezelfde leeftijd met wie hij allicht nog vlotter kon overleggen op welke wijze hij het kunstambacht der Grossé's in het kristelijk en bepaald litur gisch renouveau dat hij voorstond kon integreren Het is jammer dat wij voor de grond van de zaak niet beschikken over konkrete inlichtingen Van belang nochtans is het getuigenis van TH King, de bewerker van het kapitaal werk van Pugin over de spitsboogarchitectuur (25)King, die in 1850 te Brugge publiceert, kan het ganse proces van uitwisseling en beïnvloeding van nabij hebben gevolgd Hij drukt zijn vreugde erover uit dat nu eindelijk, dank zij de (22) Het Westvleeshuis werd in de loop van 1821 gesloopt, zodat op de vrijgekomen grond het huidig plein kon worden aangelegd (A Schouteet, Gedenkweerdige Aenteeckeningen van JK Verbrugge) (23) Het bisschoppelijk paleis inde H Geeststraat werd op 2juli 1836 door de bisschop betrokken Zie L Devllegher ,oc deel 2,blz 124125 De gebeurtenis heeft L Grossé vermoedelijk wel aangesproken (24) August Welby Northmore Pugin (o1812, Londen, +1852, Ramsgate) bekeerde zich tot het katholicisme in 1833, en vervulde een beslissende rol in de neogothiek Een belangrijk hoofdstuk over hem bij Kenneth Clark, The Gothic Revival, Londen, 1962 (Pengujn Books) blz 106133 (25) Les vrais principes de l'architecture ogivale ou chrétienne avec des remarques sur leur renaissance au temps actuel, remanié etdéveloppé d'après letexte Anglais de AW Pugin door TH King, Franse vertaling van PLebrocquy Brugge, uitg TH King, Steenstraat 15, 1850 Zie in het bijzonder blz 201 ss De ver gelijking van deze Franse bewerking met de originele tekst van Pugin, evenals met zijn Glossary (zie volgende voetnoot) lijkt van primordiaal belang voor de geschiedenis van de neogotiek in ons land Biekorf Jaargang 70 97 LOUIS GROSSÉ 181 11899 (foto Godefroid Grossé) Biekorf Jaargang 70 98 inspanningen van Louis Grossé, ook bij ons voor kerkelijke gewaden en altaarbekleding stof fen voorhanden zijn ‘d'après le vrai modèle ecclésiastique’ en dat hij deze onder grote bijval produceert En King vervolgt: ‘Contrairement àceux que l'on fabrique àLyon, les articles de M Louis Grossé portent tous le véritable cachet religieux, car ilaadopté le beau dessin ancien avec son caractère symbolique ()’ De gewaden van Grossé, waarover King het hier heeft, worden vervaardigd in overeenstemming met de principes die AW Pugin ondermeer in zijn Glossary of ecclesiastical ornament and costume (26) heeft vastgelegd Zij worden volledig gesneden uit zijde en zijn met rijk goudborduursel belegd De vorm stemt volgens King volkomen overeen met deze uit oude tijden, zonder dat precies gespecifieerd wordt wat daarmee wordt bedoeld Tussendoor een inlichting waarbij elke zuinige kerkfabriek het oor zal hebben gespitst: der gelijk zijden misgewaad moet, zelfs met zijde gevoerd, slechts evenveel kosten als 'n kazuifel ‘en articles de Lyon àgrand éclat’ maar genaaid uit katoen en klater goud, en het gaat bovendien zesmaal langer mee! King stipt tenslotte aan dat Louis Grossé de ruime antieke vorm van de kazuifel in ere heeft hersteld Hij noemt deze de enig kanonieke vorm vermits hij volkomen overeenstemt met de afmetingen die door Gavanti werden vastgelegd (27) Het getuigenis van TH King samenvattend, kunnen wij concluderen dat Louis Grossé tegen 1850 de vernieuwing in het hoofd en in de vingeren heeft Zij slaat zowel op de snit als op de versiering van de kerkgewaden Geconfronteerd met het W estEuropees perspectief zoals een de Farcy het beschrijft, stellen wij vast dat de Brugse borduurder blijkbaar aan de spits stapt, voor de geschiedenis van de neogotiek in onze gewesten een vrij belangrijke aanduiding Alvoren wij de beschikbare gegevens over de rol van Louis Grossé binnen die beweging verder nagaan, moeten wij even stilstaan bij een paar andere gebeurtenissen uit later (26) Deze Glossary ,na Pugin's dood herzien en bijgewerkt door rev Bernard Smith, bevat na een korte inleiding van Pugin zelf een uitgebreide terugblik op zijn bibliografische bronnen, vervolgens in de alfabetische orde een encyclopedisch opgevat overzicht van alle termen en voorwerpen die de auteur als documenten aanvoert om de herleving van de litur gische gebruiken op basis van hun historische precedenten in de hand tewerKen en temotiveren De tweede helft van het monumentaal boek wordt in beslag genomen door kleurlitografieën waarin tientallen patronen van borduurwerk voorkomen, voor specialisten en vaklui een ware goudmijn (27) Bedoeld wordt Bartolomeo Gavanti CRSP (15691638), litur gist en rubriekenspecialist, lid van de pauselijke commissie voor de hervorming van missaal en brevier Zie Lexikon für Theologie und Kirche deel 4blz 534, Verlag Herder ,Freibur g,1960 Biekorf Jaargang 70 99 jaren die de ondernemingsgeest van de man helpen typeren Zij getuigen misschien van een tikje naïviteit in zijn berekeningen, maar in het kader van de tijd spreken zij anderzijds toch duidelijk voor zijn schranderheid De ene karaktertrek sluit de andere niet uit In 1862 publiceert Louis Grossé een keurig gedrukte uiteenzetting over een nieuw procédé voor het drukken van bankbiljetten op fijn damast Hij toont aan hoe dank zij de technische volmaaktheid en het samenspel van niet minder dan tien specialisten, waaronder een fotograaf, een graveerder ,verscheidene textielspecialisten en een ervaren drukker ,biljetten kunnen vervaardigd worden waarbij elk gevaar voor vervalsing is uitgesloten Op een tijdstip waarop muntstabiliteit niet onze sterkste zijde is, kan men met het voorstel glimlachen; in de 19eeeuwse goudfrankekonomie klonk het minder gek W at in dit voorval amuzeert én boeit tegelijk is dat de kwieke Louis gedacht heeft aan een mogelijke conjunctie tussen zijn eigen specialiteit en de piepjonge fotografie Al wat met zijde te maken had heeft Louis Grossé overigens sterk geïnteresseerd Hij dreef in dit opzicht zijn verlangen volledig op eigen kracht te kunnen werken zo konsekwent door dat hij te Brugge, aan de Singel, op een perceel stadsgrond van 83 a 76 ca tussen de oude spoorwegberm naar Oostende en de stedelijke beplantingsdienst, een kwekerij van zijdzeworm oprichtte, een onderneming die hij toch tenminste drie jaar heeft volgehouden (28)Zijn persoonlijke teleurstellingen met zijdeteelt werden goedgemaakt door de invoer van de beste buitenlandse produktie Zijde was voor de nieuwe fatsoenering van de kerkgewaden onontbeerlijk, zowel vanwege de soepele plooienval als om het gemak van het borduren en schilderen met de naald, en Louis Grossé heeft nooit nagelaten deze grondstof met de grootste zor gen te bejegenen Nog het aanstippen waard om de openheid van deze man voor alle met zijn vak verwante media te kenschetsen, zijn de inspanningen die hij geleverd heeft om zich te bekwamen in de kennis van mozaiek en smaltwerk In 1879 bracht hij uit (28) Wijsteunen ons op de kwijtingen welke de Stadskas aan L Grossé afgeleverd heeft van 1882 tot 1884 In het dagblad lalibre Belgique dd 4juli 1949 handelt een kroniekschrijver over de aanleg van de Guido Gezellelaan tussen 1892 en 1896 Hij schrijft: ‘Un siècle plus tôt se trouvaient làles muriers des Frères Grossé, qui élevaient des vers àsoie pour leur ‘fabrique de tissus de soie’ Deze tekst haalt de chronologie wel wat door elkaar Over vroegere proeven van zijdeteelt in onze Vlaamse provincies, zie Biekorf 1957, 225250 en 281282 Over ‘Brugse satijn’, zie A Viaene, Brugs goud en Brugs satijn, in Biekorf 1957, 360363 Biekorf Jaargang 70 100 Rome al het materiaal mee dat hij nodig achtte om zelf aan mozaieklegwerk te kunnen doen Een retabel waarop het Lam Gods staat afgebeeld te midden van een ber gland met vier stromen, vond een bestemming in Londen Ook liet hij zich te Parijs, in het huis Diderot, inlichten over en inwijden in de techniek van het smaltwerk Een door hem vervaardigde tabernakeldeur met uitbeelding van de vier evangelisten, is later eveneens in Londen terecht gekomen De vestiging van een filiale van het Brugs huis in de Engelse hoofdstad, eerst in Baker Street, later over gebracht naar Manchester Street, rondt de indruk af van de werklust en de ondernemingsgeest die wij van Louis Grossé uit het losse feitenmateriaal opdoen Over zijn Londense inplanting volgen verder nog bijzonderheden IV Louis Gr ossé en de neogothiek Monseigneur JeanBaptiste Malou, ‘de schitterendste figuur uit de reeks van de bisschoppen’ (29),heeft ook op het leven en het werk van Louis Grossé de stempel gedrukt van zijn rijke persoonlijkheid Een vroeg bewijsstuk daarvan is voorzeker het bidprentje dat kort na de dogmaverklaring van de Onbevlekte Ontvangenis op 8 december 1854, door Louis werd getekend niet alleen op het verzoek van de bisschop maar ook overeenkomstig zijn iconografische wenken (30)Het prentje gehoorzaamt nauwgezet aan de gothische premissen, weerspiegelt de vrome opvattingen van het tijdstip zoals wij ze ook bij Baron Bethune aantref fen (31),en werd ongetwijfeld met veel aandacht en liefde ontworpen, met de eigen kinderen als model herinnert zich de familie Omdat de beschrijving overeenstemt, citeren wij hier een incident tussen James W eale en Alberdingk Thijm zoals Gerard Brom het in zijn biografie over Gezelle's Nederlandse vriend verhaalt: ‘T oen een Brugs atelier een plaat van de Onbevlekte Ontvangenis verspreidde, gaf Thijm een slaande kritiek in de vorm (29) Jozef Geldhof: De Bisschoppen van Brugge, in WestVlaanderen olv Ant Viaene, Uitg Meddens, Brussel, 1958, blz 125 Het episkopaat van Mgr Malou (oIeper ,30 juni 1809, + Brugge, 23 maart 1864) duurde van 1848 tot aan zijn dood (30) Het prentje draagt onderaan deze tekst: Immaculata Conceptio beatae Mariae Virginis quam ad descriptionem iconographicam IIImi ac Rev mi Domini JB Malou Episcopi Brugensis delineavit Lud Grossé (31) Vgl Jules Helbig: Le Baron Bethune, fondateur des Ecoles SaintLuc, Uitg Soc SAugustin, Desclée, de Brouwer & Cie, Rijsel/Brugge 1906, in het bijzonder het sleutelhoofdstuk: ‘Ses principes en matière d'Art’, passim en oa blz 138 en 139 Biekorf Jaargang 70 101 van een open brief aan de ikonagraaf W eale binnen de bisschopstad De kunsthandelaar had de heilige Maagd met gevouwen handen voor gesteld, maar de hand van een mens was het werktuig en het zinnebeeld meteen van zijn wil Als iemand zuivere handen had, was hij zelf zuiver () Van Maria's trouwe handen moesten dus heilige stralen uitstromen, want haar houding was heel anders dan bij zondaars, die om genade smeken Dus verscheen ze volgens allerlei vizioenen van heiligen immers met open handen vol zegen’ (32)! De klank van deze hooggestemde discussie over de betekenis van een houding of gebaar ,een overigens subjectief getint symbolisme, karakterizeert de graad van opwinding waarin de aanhangers van het neogothiek renouveau argumenten verzamelden en propageerden Het blijkt telkens opnieuw van belang, analoog aan de hedendaagse problematiek, de roep naar vernieuwing te ver gelijken met het artistiek vermogen van het ogenblik W ijhebben sterk de indruk dat de waarde van het thema in zulke gedachtengang de waarde van het bereikte kunstpeil overstemde Geheel in de lijn van het Immaculataprentje is de oprichting, op Sinte Eustachiusdag 29 maart? 1864, van de ‘H Beeldekens Gilde’ door J Neurath, Ad Duclos alsdan nog subdiaken, de Engelse artiest en archeoloog Buckley en Louis Grossé zelf De bewaard gebleven notulen van de vereniging vermelden dat laatstgenoemde het oogwit der Gilde uitnemend heeft uiteengezet De verslaggever vervolgt: ‘Het tweede Kongres van Mechelen drukte zijn verlangen uit, om genootschappen te zien vormen ten einde goede godsdienstige beeldetjes uit te geven: en 'tKongres had hoog gelijk De franse sintjes zijn zo slegt en verachtelijk, dat, hoe weinig men goede goeste of godsvrucht bezit, men deze beeldetjes niet kan uitdeelen Van den anderen kant de societeit van Düsseldorf door zijn ecclectismus en komt niet overeen met de wenschen der artisten en oudheidkundigen, door zijnen prijs en kan niet nuttig zijn voor menschen die vele beeldetjes moeten uitdeelen en daer en boven blijft in 'tmeeste deel van zijn teekeningen hoger dan een kinderverstand begrijpen kan’ (33)De werking van deze gilde mag hier verder buiten beschouwing blijven; zij is een aparte kleine studie waard Louis Grossé heeft er met duidelijk gezag een rol in gespeeld als iemand waarnaar de neomist Duclos met eerbied kon opzien en die hij ten ander later ,in 1887, nogmaals on (32) Gerard Brom: Alberdingk Thijm, Uitg Spectrum, Utrecht/Antwerpen, 1956, blz 87 (33) Provinciale Bibliotheek en Cultureel Archief, Brugge: Notulen H Beeldekens Gilde 18641865, met rekeningen van de Lithografie JPetyt tot omstreeks 1875 Archiefnummer 32 AD 1 Biekorf Jaargang 70 102 der de arm heeft genomen om te tekenen voor zijn Breidelstoet (34)Ook de betekenis van steendrukker Jacques Petyt (35),die tevens leraarde aan de stedelijke Academie, voor de gilde optrad als uitgever maar gaandeweg op het voorplan komt, dient in dat verband in herinnering gebracht Doch keren wij terug naar ‘De gouden leeuw’, waar in de opvatting van het goudborduurwerk en vooral in de fatsoenering van de kerkgewaden het religieus renouveau beurtelings wint aan belang maar ook stoot op zware tegenstand Het is uitgesloten dat wij in detail treden over die ongeveer halve eeuw bedrijvigheid van Louis Grossé die, tot aan zijn dood in 1899 het sterfjaar van Gezelle, prent blijft slaan op wat het huis voortbrengt W ijmoeten ons beperken tot enkele typische voorbeelden Alvorens zulks te doen is het nuttig nog even te verwijzen naar de strekkingen waaraan Louis Grossé schatplichtig is, en naar het geestelijk klimaat waarin hij te Brugge verblijft Het kristelijk réveil is duidelijk een reactie gedragen door de bredere eigentijdse golfslag van het romantisme Het Frans classicisme had de terugkeer bepleit naar wat het beschouwde als het ideale mensbeeld, naturalistisch, Grieks, heidens bijgevolg De Kerk en vooral de beoefenaars van de kerkelijke kunst komen daartegen in het verweer Tegenover de kunst van de oudheid roepen zij de superioriteit in van de kristelijke middeleeuwen W ijhoeven hier slechts Le Génie du Christianisme van Chateaubriand (1802) of de door Kenneth Clark opgeleverde gegevens te memoreren (36)Dit denkproces leidt tot de meest uiteenlopende fenomenen Zo zal de Franse architect LouisAuguste Boileau een ganse doctrine opbouwen om, ware het mogelijk, te komen tot een vervolmaking van de gotische bouwkunst Zijn gigantische ‘composition synthétique’, geconcipieerd rond 1850, leidt tot de meest bizarre tempelbouw die men zich kan voorstellen (37)Ook de ontwer (34) PBCA, Brugge, nr10 AF 17 (35) PVincentM van Caloen: Jacques Petyt (18221871), in Biographie Nationale, deel 17, Uitg Kon Academie, Brussel, 1903, blz 131 De auteur plaatst de oprichting van de H Beefdekens Gilde ten onrechte in 1860 Zie ook PAllossery: Kan Adolf Duclos, met een kijk op den zoogenaamden taalparticularistenstrijd, Brugge, 1930, blz 345 Interessant is ook de aantekening op blz 10, ibid, over het initiatief van Ad Duclos om bij de priesterwijding gedachtenisprentjes telaten uitdelen Doch, zegt de auteur ‘we meenen niet temissen als we herhalen () dat we in die eerste gedachtenissen Gezelle's invloed laten zien’ De atmosfeer in en rond de werkkring van Louis Grossé wordt ook door dit detail verlevendigd (36) Kenneth Clark: The Gothic Revival, an Essay in the History of Taste Londen 1928 (37) Bruno Foucart: La ‘Cathédrale synthétique’ de LouisAuguste Boileau, in Revue de l'Art 1969, III, blz 49 en volg Biekorf Jaargang 70 103 Kazuifel in goudborduurwerk in 1877 aangeboden aan paus Pius IX door het bisdom Angers Uitgevoerd door Louis Grossé naar de richtlijnen van L de Farcy Biekorf Jaargang 70 104 pers van de kerkelijke gewaden blikken terug op de mediaevale voorbeelden en spannen zich in om met eigentijdse middelen een even hoge graad van technische en artistieke scheppingskracht te bereiken In feite kan een beschouwer van hun werk hen geen groter lof toezwaaien dan door zich te laten misleiden en hun produktie te houden voor middeleeuws! Dat het persoonlijk kreatief proces aldus wezenlijk wordt vervalst, komt niet eens bij hen op W ijmogen echter niet uit het oog verliezen dat de reactie van de neogothiek ook op het stuk van goudborduurwerk komt na een langdurige periode van artistieke bloedarmoede Het renouveau zoekt aansluiting met vroegere hoogtepunten Men wil alle elementen van profane besmetting en met name de zinloze behangstof fen, voor goed uitsluiten, en in de vorm van de gewaden functioneel en visueel de relatie bewerkstelligen tussen het rijzige kerkinterieur en de gestalten die daarin officiëren Het valt op dat al wie binnen deze redenering naar de goede vorm zoekt, voortdurend het woord oudheidkunde op de lippen heeft en zichzelf archeoloog noemt Monseigneur Malou, bekend om zijn archeologische belangstelling, (38) moedigt Louis Grossé aan door een bestelling van kazuifels die wij omstreeks 1854 kunnen dateren Uit het boek van King weten wij dat Louis Grossé op dat tijdstip zijn sporen reeds verdiend heeft De ampele vorm verdringt de zogenaamde vioolkasten die als stijve harnassen rond het lichaam hangen De ruime gewaden die men gothisch noemt en voor middeleeuws houdt, gaan echter terug op veel ouder voorbeelden en zijn feitelijk romeins van conceptie doch de versiering maakt ze gothisch Grossé ontleent deze, net zoals Bethune, ondermeer aan het Italiaans trecento (wat hij ook in de H Beeldekens Gilde als model voorhoudt) Zijn technische vaardigheid schrikt nu voor geen enkele moeilijkheid meer terug De mijter die hij, jaren later ,namelijk met Allerheiligen 1874, mag leveren aan Mgr Freppel, bisschop van Angers, wordt er als een kostbaar museumstuk bejegend Baron Bethune, die voor dezelfde bisschop een staf ontwerpt oogst daarentegen bittere teleurstelling: zijn ontwerp wordt geweigerd (39) (38) Jozef Geldhof, oc Mgr Malou heeft verscheidene inspanningen geleverd om de aandacht van zijn geestelijkheid tevestigen op het archeologisch waardevolle en het artistiek belangrijke waarover zij het toezicht had Figuren als Gezelle en Duclos hebben aan dat klimaat ongetwijfeld veel steun gehad bij hun ijveren om het eigen patrimonium inhet licht testellen (39) Helbig, oc blz 257258 De mislukking van Bethune viel voor in 1884, dus tien jaar na de kontakten met Grossé ivm de bisschopsmijter Het detail kan belang hebben voor wie L Grossé eventueel ‘oneerlijke’ concurrentie in de schoenen zou schuiven Biekorf Jaargang 70 105 Maar ook Louis Grossé kent bittere dagen wanneer in 1863 een dekreet van de Congregatie der Riten te Rome aanmaant tot inbinden, zéér tegen de goesting van Mgr Malou die zich langs geëigende wegen te weer stelt en opkomt voor het doorvoeren van de vernieuwing, die immers een herbronning betekent Grossé kan echter niet anders dan zich aanpassen en de ruime kazuifelvorm reduceren Een ornaat voor kanunnik Carton ontspringt de dans In 1872 bediende men zich in Spermalie nog van een volledig zwart stel met rode velours, dat niet aan de ‘epuratie’ ten prooi was gevallen G Gyselen Taliehout en kanthagen Talie (taille, tallie) is een oud woord, te Aartrijke reeds bekend in 1444 (Biekorf 1964, 330), en nog heden in heel de streek van Brugge tot Maldegem en verderop bekend Ontleend aan ofr tail (bois de tail), taillis, met betekenis van ndl hakhout, schaarhout Talie is dus: hout dat afgekapt wordt (tailler: afkappen) Alle loofbomen immers kunnen scheuten onder aan de stam voortbrengen Dit gebeurt zeker wanneer men de stam van vier of vijf jaar (of ouder) laag boven de grond afkapt In de volgende lente schieten dan talrijke scheuten uit de wortelstruik op Deze boomscheuten ontwikkelen zich verder tot struiken die, naar gelang hun ouderdom, tot echte bomenbundels kunnen uitgroeien In onze streek (Oedelem en ommeland) kan men zowat overal talie vinden, hetzij als onderhout in bossen van hoogstammige bomen, hetzij als taliebos alleen Opvallend in onze streek, vooral te Moerkerke, Sijsele, Oedelem, Maldegem en in heel het Meetjesland, ja zelfs tot in 'tHoutland, waren steeds de talrijke kanthagen Kanthagen zijn lange rijen (soms 100 m) taliestruiken die de partijen land of weiden omzomen Dikwijls lag een gracht tussen twee rijen struiken Beken of waterlopen waren ook soms met kanthagen afgehoord Om die kanthagen aan te planten werden verschillende soorten houtgewas aangewend Meest gebruikt was de witte els, ook veel de zwarte els, hier en daar de hondselaar of sulferhout (Frangula) Eik, berk en hazelaar kwamen ook voor ,hier en daar kwam zelfs een sleedoorn met z'n witte bloemen in de kanthaag 'n schilderachtig motief bijzetten De kastanje was er zeldzamer Deze talie immers was duur ,moest langer groeien, immers de mooie rechte 12 of 15jarige scheuten werden gespleten tot banden of hoepels voor ton Biekorf Jaargang 70 106 nen Sommige brouwers plantten hiertoe zelfs kastanjetalie voor eigen gebruik Het hout van de kanthagen werd verkocht als brandhout Tot in de 19e eeuw werd het dikwijls gebruikt om zompige plaatsen in de aardewegen op te hopen en te verstevigen Geen wonder dat een boer die veel kanthagen op zijn bedrijf had staan, daar 'n schone stuiver aan verdiende In de jaren 1850 en volgende bracht het hout meer op dan het land Het beheer van die kanthagen ver gde natuurlijk een zekere kennis van toezicht en onderhoud Normaal werd een kanthaag om de zeven jaar gekapt of geschalmd De zware talie om de tien of zelfs om de twaalf jaar (kastanjen) Dit gebeurde vanaf 't vallen van 'tblad (november) tot in den uitkomen (maart) Een goede houthakker moet dan de tak of scheut zeer schuin afkappen opdat niet te veel water in 'thart van de struik zou dringen en er verrotting veroorzaken De pachter had door gaans het recht het hout van de kanthagen te verkopen Leed hij soms schade door het uitzuigen van de grond of door de afscherming van de zonneschijn, toch bewees de opbrengst dat het de moeite waard was de kanthagen te bezor gen Kanthagen waren rendabel Een voorbeeld uit honderden Een houtvenditie te Moerkerke, op het hof van Sarepta, in 1873 bracht 875 frop; in 1874 zelfs 1607 frank, gerekend in de goudwaarde van die tijd De hofstede, in 'tgeheel 300 gemeten groot, werd verpacht aan 2400 frvoor 180 gemeten: dus meer dan de helft van de pacht kwam in 1874 van het hout van de kanthagen In 1808 betaalde Joannes van Damme als prijzij voor de overname van 87000 struiken talie in de kanthagen 179 ponden 1schelling en 9 groten aan zijn moeder ,Cecilia Meuleman In juli 1837 werd de talie geschat op 300 fr(goudwaarde) bij de verdeling van de weduwe van Jan van Damme, Maria Theresia Cuelenaere J Raes Krikken in confituur Aansluitend bij Biekorf 1968, 249 en 261 De tante van mijn vrouw ,josephine de Mûelenare (Ardooie 18711954), heeft in haar jeugdjaren dus in de jaren 1880 ieder jaar op de wekelijkse vrijdagmarkt te Ardooie een mannetje weten komen van de wijk het Veld te Ardooie, die er krikken (kleine, zure, wilde pruimpjes) te koop stelde De krikken werden gekocht door de marktgangers om ze te mengen in de confituur van pruimen In de streek van RoeselareT ielt staat hier en daar nog in oude hovingen een krikkelar eof krikkeboom Lv A Biekorf Jaargang 70 107 Ingelram III Hauweel, heer van Aveschoot In hun bijdrage over de heren van Beselare tot 1418 hebben E W arlop en J Maes de oorsprong en de herkomst van het huis Hauweel duidelijk gemaakt (1)Minder zeker waren ze echter over de opvolgers van Ingelram II Hauweel Dit komt onder meer omdat ze onvoldoende rekening gehouden hebben met het feit dat de familie Hauweel niet alleen heren van Beselare, maar ook heren van Aveschoot te Lembeke waren In 1372 betaalt Ingelram III Hauweel 40 pond verhefgeld voor zijn vier lenen die hij te Kaprijke en te Lembeke geërfd had van zijn vader Ingelram II Hauweel: ‘Item van Inghelramme Hauweele van iiij leenen die hi houdende es van mijn heere van Vlaenderen dats te wetene: Eerst 86 buunre lands lecghende in Caprike te Lendonc, up elc buunre 6s par ende 1capoen siaers Item een ander leen van 85 buunre lands dat men heet Avenscoot ende up dit land 34 p par siaers pit eride galghe ende al therscip datter toebehort uute ghesteken de iiij hooft rechten Item een darde leen lecghende in de prochie van Lembeke groot 52 buunre lands daer of es teen bunder vrij daer de huusinghe van den Baerlare up staen Item ten vierden leene 30 buunre lands lecghende in de prochie van lembeke dat men wilen hiet Aelscoot Dewelke vorseide leenen hem verstorven ende toecamen van der doot heere Inghelram Hauweels zijn vader Ontfaen 40 p par ’(2) De heerlijkheid van Aveschoot kwam voort uit de erfenis van Ingelram IHauweel, die dit leen waarschijnlijk gekocht had van Jan van Clarout, die rond 1330 ‘tient en fief 36 p par par an et une vierscare d'esscevins et haute justiche et l'amende ducques a60 p gisant en Lembeke et la entour ’want een latere hand heeft de naam ‘Jean de Clarout’ geschrapt en ‘monsieur Inghelram Hauweel’ er boven geschreven (3)De bovengenoemde tekst heeft zonder twijfel betrekking op de heerlijkheid van Aveschoot en niet op het leen Bardelare, zoals E W arlop en J Maes suggereren (4) Bardelare was trouwens, zoals Lendonc en Aalschoot, slechts een gewoon leen en geen heerlijkheid Bardelare kwam uit de erfenis van Johanna van Bardelare, de grootmoeder van Ingel (1) E Warlop en JMaes De Heren van Beselare tot 1418, inVlaamse Stam, jaar gang II, nummer 1,blz 1824 (2) Algemeen Rijksarchief Brussel, Rolrekeningen nr1797 (13711372) (3) Algemeen Rijksarchief Brussel, Rekenkamer nr45925 fo55 Vo (4) E Warlop en jMaes, aw blz 21 Biekorf Jaargang 70 108 ram III Hauweel Ook de lenen Lendonc en Aalschoot komen vermoedelijk voort van de familie Bardelare Het was grootvader Ingelram IHauweel die door zijn huwelijk en door aankoop de vier voornoemde lenen in de familie Hauweel binnenbracht De familie van Bardelare verschijnt reeds in 1248 in de streek van Lembeke wanneer ‘Eustachius, miles de Berdelar ’22 ½ halsters koren schenkt aan de abdij van OostEeklo (5)Die jaarlijkse rente is bezet op 8½ bunder land gelegen te OostEeklo In 1296 wordt ‘Alard van den Barnendelare’ gedagvaard voor de schepenen van Eeklo door Jan Hauweel in verband met een rente van 18 sch op 16 bunder 2gemet land, die door Gherard van den Spikere aan het Sint Janshospitaal waren geschonken en voor wie Alard zich bor ghad gesteld (6)In 1309 treedt ‘Alard van den Berdelare’ als voogd op bij een schenking van een rente aan de abdij van OostEeklo (7)In Alard van Bardelare mogen we een zoon of wellicht een kleinzoon zien van Eustaas van Bardelare Johanna van Bardelare is de laatst bekende van de familie van Bardelare Mogelijks was de reeds genoemde Alard haar vader; bij gebrek aan oorkonden is dit echter niet te bewijzen Ingelram III Hauweel erfde van zijn vader nog twee lenen gelegen in de kasseirij Kortrijk: een leen te Izegem en een te W ingene (8) Ingelram III werd opgevolgd door zijn broer Roeland Hauweel, want de vier lenen te Kaprijke en te Lembeke vallen hem te beurt ‘par la mort de messire Inghelram Hauweel son frère’ Bovendien erft hij nog een leen van 51 gemet in het Stratenambacht (9)Roeland Hauweel blijft niet lang heer van Aveschoot want in 1396 sneuvelt hij in de slag bij Nicopolis in Bulgarije tegen de Turken (10) Hij wordt opgevolgd door nog een andere broer Roegier ,zoals blijkt uit de relievenrekening over 13991400: de vier lenen komen in zijn handen ‘par le trespas de messire Roeland Hauweel son frère’ (11)W emogen aannemen dat hij ook de heerlijkheid van Beselare zal geërfd hebben van zijn broer ,want hij kon die heerlijkheid in 1418 verkopen aan Roegier van de W oestijne (12)Zijn zoon Jan, die hem in 1423 reeds had opgevolgd, zal dan enkel de titel van heer van Aveschoot (5) Rijksarchief Gent, Abdij OostEeklo nrIFundatieboek fo130 ro (6) Rijksarchief SintJanshospitaal Brugge Oorkonde nr251 (7) Rijksarchief Gent, Abdij OostEeklo nrIFundatieboek fo67 ro (8) Algemeen Rijksarchief Brussel, Rolrekeningen nr1850 (13711372) (9) Ibidem nr1807 (13891390) (10) E Warlop en JMaes, aw blz 24 (11) Algemeen Rijksarchief Brussel, Rolrekening nr1814 (13991400) (12) E Warlop en JMaes, aw blz 24 Biekorf Jaargang 70 109 voeren (13)Boven de vier lenen te Kaprijke en te Lembeke erft hij nog een leen te Oostwinkel bestaande uit 10 ½ gemet meers, 15 gemet woeste grond en een erfelijke rente van 100 kapoenen en 115 hennen (14)Niet ver van daar bezat een kozijn van Jan Hauweel, Ingelram Hauweel, te Adegem een leen van 25 bunder (15)Die Ingelram treedt rond 1423 op als ‘tuteur et mambour de Jehan Hauweel son cousin’ (16) Na 1418 blijken de Hauweels zich definitief te Lembeke te hebben gevestigd, waar het huis Hauweel tot 1774 in het bezit van de heerlijkheid van Aveschoot zal blijven (17) L Stockman Bijlage De eerste heren van Aveschoot uit het huis Hauweel Van Joos naar Joseph In de loop van de 17e en 18e eeuwen heeft de voornaam Jozef geleidelijk deze van Joos naar de ver getelheid verdrongen Daarover en over de verhouding JoosJozefus handelde Ph Coussement in Biekorf 1964, 232234 Onlangs vond ik de vermelding van een Joseph in 1560 De vroegtijdigheid van de vermelding daar gelaten, werd mijn aandacht nog het meest getrof fen door de spelling die de naam Joos volledig bewaarde De tekst komt voor in een kontrakt antenuptiaal voor schepenen van het Vrije op 8augustus 1560: ‘ voor Tanneken dochter van Jacop fJoossephs Boghaerts’ RA Brugge, Vrije, nr16048, f198 G van Nieuwenhuyse (13) Algemeen Rijksarchief Brussel, Rolrekeningen nr1833 (14221423) (14) Ibidem nr1925 (14211423): ‘lesquelz de lui sont estcheux par letrespas de Rogier Hauwel son père’ (15) Stadsarchief Brugge, Leenboek van de bur gvan Brugge van 1435 fo213 ro (16) Algemeen Rijksarchief Brussel, Rolrekeningen nr1925 (14211423) (17) E Neelemans behandelde reeds uitvoerig de geschiedenis van het huis Hauweel in zijn ‘Geschiedenis der gemeente Lembeke en der vrije heerlijkheid van Aveschoot’ Biekorf Jaargang 70 110 Het dienstpersoneel in de abdij Ter Duinen te Koksijde in 1563 De klooster gemeenschap van Ter Duinen was vanaf de 15e eeuw steeds geringer geworden en telde in 1563 nog 25 monniken, waarvan 15 residerend in Koksijde Er was geen verhouding meer tussen de monumentale gebouwen uit de grote tijd van de abdij en het hopeloos kleine aantal van de geprofeste bewoners Jan van de Visscherie was in 1563 de enige lekebroeder van de ‘familia Dunensis’ Zie daarover Biekorf 1951, 79 De volgende lijst biedt een overzicht van het dienstpersoneel in Ter Duinen anno 1563 In het kloosterbeluik woonden dubbel zoveel dienaren, knechten en meiden, als er monniken verbleven Teveel was dit niet De abdij was immers een hofstede met volledige uitrusting en bedrijf; de klooster gebouwen ver gden bestendig onderhoud en de huishouding was geheel aan dienaren toevertrouwd Monniken vervulden het officie van boekhouder ,keldermeester ,koster en portieraalmoezenier Hoe ingekrompen ook, de kloosterfamilie leefde voort in haar oude struktuur Boven kost en inwoning ontvangen de inwonende personeelsleden een jaarloon De opgegeven datums zijn deze van het huurkontrakt (De rekening stelt in een ander hoofdstuk de uitgaven voor allerlei handwerk door ambachtslieden uitgevoerd in daghuur )De rekening (Archief Duinen, 156364, f28 v32) is in ponden parisis Lijst van het personnel ‘Gaigen vanden dienaeren vander kercke 24 pond Clay W ayover ,dienaer vanden borsier (1 mei) 24 pond Heynderick W elters, jaegher (6 febr ) 36 pond Clays van Coornhuyze, cocq int convent (25 juli) 18 pond Balthazar Ryckewaert, ondercocq int convent (13 mei) 36 pond Joos de Prince, parmentier (1 maart) 72 pond Joos Schoevlieghe, backer ,en zyne huusvrauwe omme wasvrauwe (24 december) 18 pond Janneke Fleurs, joncwyf inde wasscherie (23 april) 24 pond Janneke Cocx, fermerievrauwe (25 jan) Dezelfde wordt nog afzonderlijk betaald om te “schueren het tinnewerck” Jacob van Stom, muelenaere Deze ontvangt 24 pond voor een een halfjaar (8 aug 63 8febr 64) dienst Hij wordt dan Biekorf Jaargang 70 111 opgevolgd door Osten de Muelnaer en Pauwels van Garschoengie, eveneens “muelenaere” 18 pond Galeyn de hondewachtere (1 mei) 34 pond Clays Streeck, eerste peerdeknape (1 mei) 36 pond Pieter vander Haeghe, tweeste peerdeknape (termijn?) 36 pond Charles Vallens omme te darschen ende tot alle wercken (13 febr ) 72 pond Pieter Fleurs es ghehuert omme houdt te reeden ende helpen pecken ende binden ten Leenhove [hoeve op St W oubur ghel ende tot allen wercken (14 sept) 72 pond Jasper W illemssoene tegheldecker 36 pond Jan de Zomere, coeslagher ,heeft ghenomen te slaene by jaere alle onse beesten binnen den clooster omme 24 pond Jan Blaere met zyne complyse heeft ghenomen by jaere alle de kersen te maecken omme 72 pond Claeys Hoet, elstman, omme t'elst te bewaeren ende de tramalien [visnetten] te hantieren voor een jaer 24 pond Hanske W eeze ossewachter (20 maart) 72 pond Caesen Guyllaert temmerman es ghehuert by jaere Marchant Roelack, tegheldecker ende scaliedecker , heeft ghenomen tonderhouden alle het tegheldack ende scaliedack binnen den clooster omme 72 pond by jaere (V oor nieuw werk wordt hij betaald per roede volgens kontrakt) 114 pond Jan Messchaert met zyne huysvrauwe ende twee joncwyven hebben ghedient upt neerhof een jaer (23 april) Pieter Osset met zyne huysvrauwe omme caesvrouwe, ende hy tot allen wercken, omme mesch te laeden, te dasschen ende anderssins (samen) 96 pond Calleken Vynne, joncwyf up tzelve neerhof, heeft ghedient (23 april), 11pond’ Het leven op het neerhof draaide vooral rond de poest, het gebouw waar het zuivel werd bewerkt en de boter en de kaas werden bewaard Ook de rekening over 156566 (Biekorf 1961, 82) noemt het vrouwelijk personeel van de poest: ‘Paeskin Cuppers, upperjoncwyf; Neefkin Gheeyns, onderjoncwyf; Mynkin Paeskin, caesevrauwe; en Biekorf Jaargang 70 Josinkin, huusvrauwe van Clay de Cock, (bezoldigd) ‘omme inde poest de bueter te bewaerene’ AV Biekorf Jaargang 70 112 Een reglement voor de ‘publique bestedynghe van aerme persoonen ende kynder en vanden disch’ W oumen 1765 Op de dis of armbestuur berustte in vroegere tijden grotendeels de zor gvoor de armen van de gemeente of parochie: weeskinderen, zieken, zwakzinnigen, ouden van dagen, enz In de oude disrekeningen kan men jaar na jaar nagaan welke steun er aan de behoeftigen werd verleend in de vorm van geld, voedsel, klederen, brandstof en andere benodigdheden Er komen gevallen voor dat het armbestuur volledig in het onderhoud moest voorzien Der gelijke ‘dischgenooten’ werden dan vaak door een of ander gezin opgenomen tegen een bepaalde ver goeding volgens akkoord gesloten met de dismeester of met de pastoor W ellicht om deze uitgaven enigszins te drukken, ging de dis later over tot een ‘publigue bestedynghe’ waarop behoeftigen die geheel ten laste van de dis waren, voor een tijd, veelal een jaar ,aan de minstbiedende werden toevertrouwd Deze ‘bestedynghe’ werd te W oumen gehouden in de maand april in een of andere herber g W anneer dit systeem werd ingevoerd, kan niet met zekerheid worden achterhaald Het bestond in elk geval reeds in 1712 toen, volgens de disrekening van dat jaar ,‘bij publigue bestedynghe’ 9kinderen en 6volwassenen in verschillende gezinnen werden onder gebracht Voor ons gevoel is dit een schrijnende en zelfs mensonwaardige praktijk die echter door onze voorouders waarschijnlijk niet als zodanig werd aangevoeld en opgevat Mogelijk hebben velen in een der gelijke opname van een arme, een zieke, een weeskind, een oude van dagen een menslievende daad gezien waarvoor zij slechts een geringe of soms helemaal geen ver goeding vroegen Om willekeur ,verwaarlozing of uitbuiting uit te sluiten, was deze opname onderworpen aan verschillende bepalingen en voorwaarden die in een reglement waren bevat Hier volgt de integrale tekst van een der gelijk reglement uit het archief van de kerk van W oumen Dit merkwaardig stuk, waarop de ‘uitbesteding’ zelf volgt, werd opgesteld in 1765 door pastoor Van Craeyelynghe (17481769) en Guiliaeme De Coene, dismeester J Vlamynck MSC Tekst van de ‘publique bestedynghe’ ‘CONDITIEN ENDE BESPREKEN waer op den achtentwyntigsten april zeventhienhondert vijfentsestigh van weghen den Biekorf Jaargang 70 113 heer pastoor ende guiliaeme decaene dischmeester deser prochie van W oumen sal besteedt worden minstbiedende de naerste de aerme persoonen ende kynderen van desen disch voor den tydt van een jaer in te gaen daete deser ende eyndighende den lesten april XVIJ csesentsestigh op de volghende conditien, Alvooren de aennemers syn verobligiert vande persoonen ofte kynderen die sy sullen cammen aen te nemen de selve behoorelyck te onderhouden ende aliementeren midtgaeders incas van eenighe sieckten, quellynghen, quetseuren ofte andere onpasselyckheden hun wel te besor ghen ende op te voeden ofte op te passen, oock hun te doen visiteren van docteurs ofte cherur giens, ende de visitten van de docteurs ofte cherur giens met de leverynghe vande medecyne is al tot laste vande aennemers sonder eenigh ver gelt daer over te connen ofte moghen pretenderen soo van visiten als medecynen, Voorts sullen de aennemers verobligiert wesen van de persoonen ofte kynderen de welcke sy sullen aennemen behoorelyck te onderhouden van alle lynwaeten, wullen, coussen, schoenen ende alle andere deederen die sy noodigh sullen syn hebbende alles sonder ver gelt, Item de aennemers syn verobligiert vande kynderen ofte persoonen behoorelyck te voorsien van bequaeme ende goede slaepynghe midtsgaeders de kynderen wel te kuysschen ende te besor gen van alle de vuijlligheyt soo uijt het hooft als uijt de cleederen te weiren, immers ghelyck sy in eerlycke redelyckheyt ende maniere ghewoone syn te doene, Voorts de aennemers sullen verobligiert wesen vande kynders de welcke bequaem syn de selve naer de schoole te senden ten minste drije maenden van ider wynter saysoen, midtsgaeders hun het sondaeghs ende het s'mestdaeghs naer den cathecismus te senden gheheel het jaer ofte wanneer het er is, Ende incas dat de aennemers de selve aerme persoonen ofte kynderen niet en quaemen behoorelyck te voeden, cleeden, aliementeeren ende voorsien van bequaeme slaepynghe ende slaepplatse ofte andersynts iets quaeme te manquieren ghedeurende den selven tydt van hunne aennemynghe midtsgaeders niet en volquaemen aen dese conditien, den dischmeester sal hebben de faculteyt vanse te moghen weiren, ende alleenelyck betaelende naer raete van tyde sonder iets meerder te moeten betaelen ter wat eausen het selve soude moghen wesen, De besteders hebben de faculteyt van eenighe vande selve kynderen ofte persoonen niet over te slaen ten daeghe vande bestedynghe midtsgaeders te nemen den na lesten verleeger incas het hun goetdunckt, sonder aen iemant reden daer over te moeten geven, Biekorf Jaargang 70 114 [Uitbesteding van acht personen] memoirie Alvooren op de voorseyde conditien wort alhier eerst besteedt een kynt met naeme Bernardus Synnaeghel ghebooren den 27 enmeije 1751 aenghenomen by Joannes Synnaeghel voor de cost 200 gr Voorts Laureins Synnaeghel ghebooren den 17 en november 1753 aenghenomen by pieter castelein voor memoirie Item Jan bapt eLaureins ghebooren den 5en november 1750, aenghenomen by Eugenius Vlamynck schoore voor de cost 200 gr Voorts pieter Valencyn aenghenomen by pieter de W ilde fisJan bapt evoor de somme van 4150 gr Item anna Laire blinde dochter aenghenomen by Joannes marchand voor de somme van 0150 gr Voorts rosa de W ilde aenghenomen by p van lerber ghe coster van St jacobs voor de somme van te weten een pont thien schellynghen grvoor twee jaer ende naer dien niet meer den disch te vraeghen comt voor dit jaer 500 gr Item Jacobus Ronsée eenen ouden man aenghenomen by via pieter de poorter voor de somme van 800 gr Voorts een kynt met naeme anne Bussemaecker out ontrent drie jaeren aenghenomen by viaadriaen vander gucht, voor den tydt van sesthien maenden, immers tot meye 1766, voor de somme van Aldus dese bestedynghe ghedaen by ons onderschreven, ten daeghe rnaende ende jaer als voorseyt’ Peket Biekorf Jaargang 70 De term peket verschijnt in de 14e eeuw met betekenis: tinnen maat voor vloeistof fen; ofra pichet, picard piquet (Godefroy) Vgl ook ofra pichier by Gay 11231 Eig een kleine kan met handvat voor water of wijn 1326 Ieper Tinnegoed van ser Andries van den Ackere: ‘1 peket, 1half peket, 3 saucieren, 4quade platele tinnin’ Van ser Pieter Pepers: ‘2 pekette, 4half pekette, 1soutvat tinnin’ Comptes Ypres II 61 1 1326 Ieper Tinnegoed van Hannin van Beislare: ‘1 peket, 1half peket, 3sauciere, 4quade platele tinnin’ Comptes Ypres 11648 1326 Ieper Ontvangen ‘van 2peketten, 4halfpeketten, 1zoutvat tinnin, 2quade handketelen ende 1quaden beckine, 8sc 8d’ Comptes Ypres II 649 1350 Ieper De inbreng van een meisje, bij zijn intrede in het SintJansgasthuis, omvat om het volgende tinnegoed: ‘Item in tinninen werke, ene 1/2 dozine platelen, ene 1/2 dozine saucieren, ene tinnine scotele ende 1/2 peket ende ene pijnte’ Regel van het St Jansgasthuis Biekorf 1928, 240 1351 Ieper ‘Nemt 2hoopsenen gersten, die dwaet wel suver , daerna gieter op 2peket waters, ende dat doet verzieden tote onderhalf peket’ Een andere tekst: ‘Ziedet al te gadere in 3pekets wijns’ Hs Jan Yperman, in MnlW VI 220 AV Biekorf Jaargang 70 115 Mengelmar en Kalvariebergen Op de vraag in Biekorf 1969, 64 In onze streken zijn de ‘kalvarieber gen’ sedert de middeleeuwen opgekomen Er zijn verschillende typen van deze kalvarieber gen, die veelal op een natuurlijke of nagemaakte heuvel (of heuveltje) werden aangebracht: drie kruisen (in het midden dat van Kristus en rechts en links die van de twee moordenaars) met of zonder de beelden van OL Vrouw ,van Sint Jan en soms van Maria Magdalena; alleen het kruis van Kristus met de pasgenoemde beelden; de Bretoense kalvarieber gen met hun beroemde beeldenreeksen Later werd de ‘kalvarieber g’, vooral in Frankrijk, uitgebreid tot de gewone openluchtkruisen Dikwijls worden de kruisen en de beelden door een afdak beschermd, bijzonder wanneer zij uit hout zijn vervaardigd In onze streken, en ook in FransVlaanderen, trof en treft men de eigenlijke kalvarieber gen meestal aan tegen de buitengevel van kerken en kapellen, ofwel op de kerkhoven Men vindt ze nochtans ook langs de wegen in openlucht met of zonder afdak of in een open kapel FransVlaanderen istegenwoordig nog rijk aan openluchtkruisen en kalvarieber gen, zoals oa blijkt uit ‘De Nederlanden in Frankrijk’ van Jozef van Overstraeten, uitgegeven door de Vlaamse Toeristenbond Frans Nackaerts Asielkruisen Op de vraag in Biekorf 1969, 64 Het is zeker historisch aanvaardbaar ,dat het asielrecht vroeger aan sommige openluchtkruisen werd toegekend Om begripsverwarring te voorkomen, moet er onderscheid worden gemaakt tussen: ‘vrijheidskruisen’, ook immuniteitskruisen geheten, die het gebied, begiftigd met het immuniteitsrecht, veelal afbakenden; ‘vrijkruisen’ die op bepaalde afstanden rond de plaatsen met asielrecht werden geplant of ook de vrijheden aanduiden; de eigenlijke asielkruisen, waaraan het asielrecht werd toegekend, zodat zij aan de gerechtelijke achtervolgden de zekerheid gaven niet gewelddadig te worden opgeleid W ijbeperken ons hier tot het kerkelijk asielrecht, ontstaan in de 6e eeuw en verdwenen in de 18e eeuw Er bestond ook een bur gerlijk asielrecht Het koncilie van Clermont, door paus Urbanus II in 1095 voor gezeten, verklaart uitdrukkelijk het bestaan van asielkrui Biekorf Jaargang 70 116 sen Twee canons van dit koncilie handelen hierover: ‘Canon 29: ‘W anneer iemand, achtervolgd door zijn vijanden, naar een kruis langs de weg vlucht, blijft hij vrij juist alsof hij in een kerk ware Canon 30: Ofschoon iemand, na een misdaad te hebben gepleegd, veiligheidshalve naar een kerk of naar een kruis vluchtte, zal hij nochtans aan het gerecht worden over geleverd op voorwaarde, dat hem het behoud van lijf en leven wordt verzekerd ‘Migne, (Patrologia latina, dl 162, kol 719) Dit voorrecht schijnt niet op alle kruisen langs de wegen toepasselijk te zijn geweest Alleen door een wettige gewoonte kon het asielrecht aan een wegkruis worden gehecht ‘Les croix érigées sur les voies publiques, au carrefour des chemins, sontelles lieux d'asile? Le concile de Clermont de 1095 l'a déclaré expressément, maïs les canonistes ajoutent que ce point n'est pas de droit commun et qu'il n'y aque la coutume qui puisse donner valeur légale àce point de détail; c'est en ce sens qu'il faut interpréter les décisions romaines’ (LR Misserey ,Asile en Occident, in: Dictionnair ede dr oit canonique Parijs, 1935, dl I,k'ol 1096) In 1638 verklaarde de Romeinse Congregatie van de immuniteiten canon 29 van het koncilie te Clermont in dezelfde zin: ‘W ie naar een kruis, langs de weg buiten de stad, vlucht, geniet het kerkelijk asielrecht, indien de gewoonte bestaat’ (L Ferraris, Bibliotheca canonica juridica moralis theologica, Rome, 1888, dl 4, blz 176) Frans Nackaerts De weekmarkten van W estVlaander en in de Republikeinse Almanak 1797 Op 14 Germinal had de ‘Uytwerkende Magt’ een besluit uitgevaardigd waarbij het onderhouden van de Republikeinse Almanak van kracht werd ‘bezonderlyk in het houden van de Markten’ De ‘Centraele Administratie van 'tDepartement der Leye’ (huidige provincie W estVlaanderen) gaf daarop een HalleGebod uit waarvan hier de inleiding en Artikel Ivolgen (uit ‘Brugsche Gazette van Staetkunde en Koophandel’, noXXIV): ‘Gezien het Besluyt Begeerende van door algemeyne maetregels een order en overeenkomste te stellen onder alle de markten, de eetwaeren te doen opkomen en gelyckelyk te verdeelen, en regels van Policie die de kwaedwilligheyd en den fanatismus reeds nootzaekelyk gemaekt hebben te gebieden Biekorf Jaargang 70 117 Den Commissaris van de Uytwerkende Magt gehoord; Besluyt het gene volgt Artykel IDe Markten zyn gesteld op de volgende maniere Tot Brugge den vierden en negensten van ieder Decade Oostende den vierden en achtsten Thourout den derden en achtsten Thielt den tweeden en zevensten Cortryk den eersten en zesden Meenen den vierden en negensten Yper den derden en achtsten Haerelbeke den vierden W ervick den tweeden en zevensten W aesten den tweeden en achtsten Comen den eersten en vyfden Roesbrugge den eersten en zesden Nieuwkerke den vierden Meesen den zevensten Loo den vierden en negensten Poperinghe den tweeden en zevensten Veuren den derden en zevensten Dixmuyde den eersten en zesden Rousselaere den tweeden en zevensten Nieupoort den eersten en vyfden Iseghem den vierden en negensten Andere gemeenten die een eigen markt hadden en niet in die lijst voorkomen ‘moeten vóór den 1 Thermidor naestkomende aentwoorden dat die Markten door oude reglementen, statuten of octroyen gedoogt waeren’, zoniet mag er in die gemeenten geen weekmarkt meer gehouden worden Men weet dat de invoering van de ‘decimale’ week een administratieve flater van belang geweest is Een dollere negatie van de volksgeest is moeilijk uit te denken Geld, gewicht, droge en natte maten en landmaten waren tiendelig geworden, genoeg om de hersenen van drie generaties te plagen, en nu nog de kalender op de koop toe De drukkers waren echter onmiddellijk klaar met de remedie: de almanak, met al de gewenste tarieven, tabellen, reducties van geld en maten, en vooral met een dubbele ‘gelijklopende’ kalender Oud en nieuw ,gregoriaans en republikeins, lopen daarin parallel, in concordantie gedrukt, in zwartrode coëxistentie De jaren van het Directoire (en later ook van Consulaat en Keizerrijk) zijn topjaren voor onze Vlaamse almanakken Alleen al om in het vervelende officiële decadikader ,de zevendaagse week bij te houden en op de gepaste dagen naar de markt te gaan, was een ‘dobbele’ almanak onmisbaar EN Biekorf Jaargang 70 118 Abraham aSancta Clara in Nederlandse drukken Bij de mededeling over ‘Abraham aSancta Clara in Nederlandse drukken en herdrukken’ (in Biekorf 1969, 2224) zou ik nog een kleine aanvulling willen voegen W at de Zuidnederlandse drukken betreft, bevinden zich in de biblioteek van het RuusbroecGenootschap te Antwerpen, buiten de drie uitgaven van De Kapelle der Dooden, ook nog: 1 het tweede deel van Des Werelds Schoonheyd en Leelykheyd, uitg te Lier ,JH Le Tellier ,1786; 11324 pp 2 De Gekheyd der Wereld Tweede deel Eveneens uitg te Lier ,bij JH Le Tellier , zonder jaar (maar blijkbaar ten laatste 1786 daar in het voorbericht gesproken wordt over de te verwachten uitgave van Des Werelds Schoonheyd en Lelykheyd); IV507 pp W at de Amster damse uitgaven aangaat, bevinden zich in dezelfde biblioteek alle vermelde werken en ook nagenoeg alle vermelde uitgaven (op de 41 vermelde jaartallen zijn er slechts 8niet aanwezig) Bovendien zijn echter wel aanwezig: Judas den Aartsschelm 1765 (alleen het 3e deel) Sterven en erven 1757 (titel dus niet: Sterven is erven) De Kapelle der Dooden 1764 J Andriessen Zwer en met zevenderhand Op de vraag in Biekorf 1969, 63 De ‘zevende hand’ (septima manus) was de gewone formaliteit voor wereldlijk en geestelijk gerecht in de middeleeuwen Vooral bij de onschuldseed De zweerder liet zich bijstaan door zes medezweerders, meestal bloedverwanten en leden uit zijn maag en vriendschap (de oude sibbe); hijzelf stond in 'tmidden De zevende hand is nog in het huidige kerkelijke wetboek (can 1957) bij huwelijksprocessen in voege Over dit soort volcheed zie Biekorf 1963, 180 CB De W aalse kerk van Brugge in Leiden Aansluitend bij Biekorf 1968, 391392, over de eerste franstalige prediking in Brugge De predikant Jacques de la Drève, die Johannes Harangius uit Valencijn had opgevolgd, was geboortig van Liliers (bij Béthune) in Artezië Met de W aalse kerkraad van Brugge is hij in 1584, bij de over gave aan Farnese, uitgeweken naar Leiden De Leidse W aalse gemeente werd in hetzelfde jaar gevormd door de leden van de W aalse kerk uit Brugge, onder leiding van hun predikant, Jacques de la Drève Zie daarover Biekorf Jaargang 70 119 J Eggen, De invloed van ZuidNederland op NoordNederland uitgeoefend einde 16e begin 17e eeuw ,blz 46 (Gent 1908) Die ‘W alen’ van de W aalse kerk in Brugge en in Leiden waren voor het merendeel Vlamingen en Brabanders van afkomst en taal Sociaal bekeken schijnt die kerk vooral kooplieden en gegoede ambachtslieden te hebben aangetrokken CB Een rederijker van Roesbrugge wordt rijksar chivaris 1866 Voor enkele weken vond ik het eerste werk terug van een van mijn voor gangers, Emile Van den Bussche, die in 1866 op het Rijksarchief te Brugge kwam als adjunct en er van 1868 tot 1884 conservator bleef Hij werd dan over geplaatst naar het Algemeen Rijksarchief te Brussel, waar hij later uit de dienst ontslagen werd, en ging zich als brouwer vestigen in de kleine Henegouwse gemeente Angreau, op de Franse grens ten Z van Quiévrain en ten O van Valenciennes Hij overleed aldaar in 1909 Van den Bussche was geboren te Roesbrugge in 1840 Vóór zijn benoeming te Brugge was hij postbediende te Menen In 1860 werd te Roesbrugge de in 1699 gestichte rederijkerskamer ‘De Troostverwachters’ heropgericht Twee jaar vroeger ,in 1858, was aldaar een ‘leeskamer ’of leesbibliotheek alsook een toneelmaatschappij gesticht (*) VDB nam actief deel aan dit vernieuwd cultureel leven van zijn dorp In 1862, op 22jarige leeftijd, verscheen van hem ‘De Rousbrugsche Zadelmaker Historisch verhaal uit de XVIe eeuw’ Het werkje telt VI +51 blz, werd gedrukt te Roesbrugge en is opgedragen ‘den Heeren Voorzitter en Leden van het Rhetorika: De Troostverwachters te Rousbrugge’, door EV DB ‘Lid van het Letter en Toaneelkundig Genootschap “De Troostverwachters” te Rousbrugge en van andere historische Maetschappyen’ Het is een verhaal van de strijd aangebonden door de zadelmaker Jacobus Ackerman, waard uit de herber gDen Engel te Roesbrugge, tegen de rovers die ten tijde van de beeldstormerij, het platteland teisterden Deze rovers hadden vroeger de vrouw van de zadelmaker vermoord In 1568 werd te Roesbrugge in een verlaten landhuis, een geheim roversnest ontdekt, maar vooraleer Ackerman en zijn vier gezellen de rovers konden overvallen, brandde het landhuis af Een van de rovers was vroeger gekwetst geweest door Ackerman, toen hij poogde een rijke reiziger te bestelen in een herber gbij StW inoksber gen Daarvoor had de reiziger een belangrijke som geschonken aan Ackerman Twee maanden na de brand over Biekorf Jaargang 70 120 viel de rover met zijn trawanten het huis van Ackerman om aldaar de schat te roven De herber gwerd bereikt per boot over de IJzer en overvallen Ackerman werd vermoord, maar vooraleer de rovers konden plunderen werden ze verjaagd door de opgekomen dorpelingen De straat waar Ackerman woonde droeg vroeger zijn naam In 1862 heette zij officieel ‘rue de l'Ange’ en in de volksmond Bisschoppoorte VDB geeft niet aan waar hij zijn historische inlichtingen gevonden heeft Hij schrijft alleen in de inleiding: ‘De gebeurtenissen in dit boekje aengehaeld zyn oprecht waer ’ (**) Het volgende jaar 1863 gaf VDB te Menen een biografie uit van generaal van der Mersch uit de Brabantse Omwenteling En in 1867, hij was toen 27 jaar ,verscheen van hem te Brugge, de lijvige ‘Histoire de la Commune de RousbruggeHaringhe’, die uit dankbaarheid opgedragen was aan Minister Alph van den Peereboom uit Ieper ,die hem op het Rijksarchief had benoemd Jos De Smet (*) LA Rubbrecht Geschiedenis der Gemeente RoesbruggeHaringhe, Brugge 1907, blz 92 en 94 (**) Het boekje wordt vermeld bij PAllossery , Geschiedkundige boekenschouw II 343, en in het Repertorium van L Dewachter , III 580 Daar war en vier wevers 1 Daar waren vier wevers tegare gegaan om boter tegaan kopen, zij hebben een schare tegare gedaan, de ene was vorengelopen (refr ein): Van spare piosse, van osse, van bosse, van slimme fonteine, de ene was vorengelopen, wij lieder wij slechts poef paf van spiritus lieder ,de wevers aan 2 En als zij op de botermarkt kwamen de boter die was tediere, zij hebben een schare tegare gedaan, zij kochten een stukske met vieren (refr ein) 3 En als zij de boter nu hadden gekocht zij 'nkosten zelve niet delen, zij spraken de vrouwe zo vriendelijk aan: ‘wil ons de boter wel delen’ (refr ein) Biekorf Jaargang 70 121 4 De vrouw sprak hun weer vriendelijk aan: ‘ik wil de boter wel delen want ik wete wat dat wevers zijn, wevers 'nzijn gene heren’ (refr ein) 5 Waarom zou'n wevers heren zijn? zij hebben noch huis noch erve, 'tzit daar een muizeken onder het dak en het zou er van honger sterven (refr ein): Van spare piosse, van osse, van bosse, van slimme fonteine, en het zou er van honger sterven, wij lieder ,wij slechts poef paf van spiritus lieder ,de wevers aan Gezongen in de oude spellewerkschool van Ruiselede in de jaren 1920 De refreinregel van de 2 strofe is: ‘zij kochten een stukske met vieren’, en alzo verder in de volgende strofen: de slotregel van de strofe keert weer in het refrein MC Geen truffels op de tafel van de prins 1460 In het hoofdstuk ‘De zucht naar schoner leven ‘van zijn Herfsttij der Middeleeuwen (3e druk, p 5253; Haarlem 1928) beschrijft J Huizinga de keuken van de Bour gondische heren In de keuken zit de dienstdoende kok in een zetel tussen schoorsteen en buf fet, vanwaar hij het gehele vertrek kan overzien In zijn hand moet hij een grote houten lepel hebben ‘die hem dient tot twee doeleinden: het ene om soep en sausen te proeven, en het andere om de keukenjongens uit de keuken te drijven, om hun plicht te doen, en zo nodig erop te slaan’ ‘Bij zeldzame gelegenheden, zo vervolgt Huizinga, komt de kok wel eens zelf opdienen, een toorts in de hand, bij voorbeeld de eerste truf fels of den eersten nieuwen haring’ De verschijning van truf fels in de middeleeuwse keuken is, historisch en lexikologisch bekeken, zo interessant dat het de moeite loont naar Huizingas bron op te klimmen De zegsman is niemand anders dan de Bour gondische memorialist Olivier de la Marche In het bekende en herhaaldelijk uitgegeven stuk ‘Estat du duc Charles le Hardi’ schrijft hij dat de Biekorf Jaargang 70 122 kok (le Gueux de bouche) in eigen persoon opdient: ‘quand ilaappointé nouvelle viande, comme de Trutes, et de herrencs frais pour la première fois de l'année’ De Trutes (al Truietes) van de originele tekst zijn geen truf fels, doch speenvarkentjes, het gegeerde malse vlees van het nieuwe seizoen Het nieuwe varkensvlees en de nieuwe haring werden met een bijzonder ritueel op de tafel van de hertog gebracht door zijn lijfkok in persoon, zo getuigt de la Marche (Mémoires, ed 1616, p 687) Over de ofr vormen truiette (1338 Doornik), truiwetes (1372 Rijsel) met bet speenvarkentje, zie Godefroy VIII 99 De primeurs van vlees en van vis behoorden, zoals men weet, tot de gevierde genoegens van de rijke tafel Heel wat leenverplichtingen zijn met het aanbieden van die primeurs verbonden EN Luister van de Lievevr ouwkerk te Kortrijk Het grafelijk kapittel van Kortrijk heeft, zoals veel rijke kollegiaalkerken, de laatste eeuw van zijn bestaan niet willen uitleven (en uitzingen) in het verouderd kader van een gotieke gebedsruimte De standing van hun eigen mooie salons wilden de kapittelheren niet onthouden aan het huis van God waarin de plicht van de getijden hen dagelijks urenlang verenigde De kerk had rijke inkomsten (was om groot tiendhef fer in Hulsterambacht) en kon zich een aggiornamento van het interieur permitteren De transformatie werd echter buitengewoon fraai en grandioos door de vrijgevigheid en de kunstzin van een paar zeer vermogende kanunniken, om de bur gemeesterszoon Karel de Meulenaere De barok en het klassicisme van de Pruikentijd prijken onder de oude gewelven met een dekoratieve bekleding en meubilering van blijvende kunstwaarde Ondanks de aantasting door de neogotieke ijver en de luchtaanvallen van 1944 Pastoor J De Cuyper heeft niet alleen de herstelling van zijn kerk dynamisch en con amore door gevoerd, als bekend historius vernieuwt hij belangrijke hoofdstukken van de geschiedenis van gebouw en kapittel De Leiegouw jg XI (1969), blz 99157 brengt van zijn hand een uitvoerige en rijk geïllustreerde studie over ‘Bar ok en Klassicisme in de Kortrijkse Lievevr ouwekerk’, als een vervolg op de studies (in Leiegouw IV en IX) die de geschiedenis en de archeologie van de Gravenkapel in een nieuw licht hebben gesteld Voor de samenstelling van een handig gidsboek is nu alles voorbereid: een enige gelegenheid voor het Stadsbestuur om de monumentale glorie van Kortrijk onder zijn zegel te laten uitstralen AV Biekorf Jaargang 70 123 Kleine verscheidenheden AMMELGIERE Die met email bekleedt of versiert, emailleerder De ‘ammelgiere’ kon, te Brugge, lid worden van het StElooisgild en zijn vak uitoefenen als ‘poortersneringhe’ Sommige leden van het ambacht der goud en zilversmeden verschijnen ook als ‘ammelgieres’ Op 12 maart 1420 wordt Thomaes Quareel f Jans uit Pontoise in het poorterboek te Brugge ingeschreven ‘omme te hebbene zyne vryhede vanden ammelgieres’ (Indices poorterboeken, ed Parmentier I161) Het ww amelgierne (emelgieren, amellierne) en het adj geamelgiert (gheammailliert, ghamiliert) komen meer voor dan de beroepsnaam In de jaren 14191425 werkt te Nieuwpoort de emailleerder Jan van der Postelrie: voor rekening van de stad heeft hij een zilveren kenteken ‘ver goud ende gheamelgierd’; in 1425 wordt hij betaald om in twee zilveren ver gulde kroezen met deksel ‘te stelne ende amellierne vier esmausen’ (Biekorf 1964, 90) De geëmailleerde heraldieke of symbolische platen die het zilverwerk versierden, heten amausen (ysmause te Oudenaarde in 1407; esmausen te Nieuwpoort in 1425), ontleend aan ofr esmal (met bet geëmailleerd stadswapen; Godefroy IX 533), later esmail De mnl vorm amausen weerspiegelt ofr esmauz De ofr vormen gaan terug op een frankisch smalt (oudhd smelzi, hd schmelz) Voor de terminologie van de oude emailkunst is zeer belangrijk L De Laborde, Glossaire français 273299; Parijs 1872), alsook Gay I612624 DE DRAKE STEKEN Gezegd van de SintJoris (figurant) in de oude ommegangen De schepenen van Hulst schenken in 1470 een kan Rijnse wijn aan ‘W outer Snoer die sent Joris was ende stac de drake’ in de ommegang (Stadsrek Hulst 14691470) Op een der gelijke voorstelling wijst ook de volgende uitgaafpost betr een voerman in de stadsrekening van Axel anno 1505: oVan dat hij met zijnen peerden voerde op de sle een personaige in de processie ende voort dat hij de greppe vulde met eerde daer men de drake stac’ (Stoett, Nederl Spreekwoorden nr487) De ‘canevetsen’ draak was met stro opgevuld De ridderheiligefigurant stak met de lans naar de meegesleepte draak Mnl steken: term uit tornooi en steekspel met bet bevechten met de lans EVERSHOOFT Kop van een wildzwijn (ever) als herkenningsteken op wapens aangebracht De geestelijke heren van het Proossche van Brugge bekostigden in het najaar van 1467 de lichting en de uitrusting van een dozijn ‘saudeniers’, die in het leger van hertog Karel aan de strijd tegen Luik gingen deelnemen Het uniform van de mannen was een witblauwe ‘journeye’ met borduurwerk; ze waren gewapend met ‘glavien metten clauwieren’ (hallebaarden met haken) De rekening van het Proossche (RAB Proosdij nr379) noteert op 16 okt 1467 een uitgave om ‘de voorseide glavien te vaerwene ende up elke glavie te malene twee evershoofden’ JUWELER YE Juwelenhandel Op 15 juli 1482 werd een akkoord bereikt tussen de magistraat, de hooftmans en de dekens van de ambachten te Brugge betref fende de bouw van een pand (galerij) in het Minderbroedersklooster; die nieuwe expogalerij zou voorbehouden blijven aan de juweliers gedurende de toondagen van de ‘Brugghemarct’ (jaarmarkt) De stadsrekening 148283 (f 40 v)resumeert het Biekorf Jaargang 70 akkoord uit de Groenenbouc (Gilliodts, Cart Estaple II 239) en schrijft: ‘datmen dade maken eenen pand ter zekerster plecke ende ten besten gherieve vanden coopman, daer in dat staen zouden de cooplieden Biekorf Jaargang 70 124 hemlieden gheneerende metter neeringhe vander juwelerye, ende datter an cleift’ CONCHYERGERIGGHE Vrouw van de kantinebaas van het schepenhuis (stadhuis); de man heet mnl conchyer ge, consier ge De stadsrekening van Kortrijk voor het jaar 157576 (f 150 v)heeft de volgende uitgaafpost: ‘De conchyer gerigghe vanden schepenhuuse deser stede de somme van 146 lb 15 sc par ter cause van tfestyn ghepresenteirt myn heere den grave van Reulx als gouverneur van Vlaenderen ghecommen binnen deser voornoemde stede up den 18 van april 1576’ De stedelijke wijnkelder werd uitgebaat door een waard die in de rekeningen verschijnt als ‘conchier ge vanden wynkeldere deser stede’: zo om Joos van de W alle in 1573 (Stadsrek 157374, f87) Door die conchier ge werd de wijn voor de (talrijke) officiële wijnpresenten geleverd Zijn officie ging, bij sterfgeval, over naar de weduwe Een conchyer gerigghe kan ook de weduwe in funktie van een overleden conchier ge zijn Dit geldt voor meer andere vrouwelijke ambachtsnamen zoals barbiersterigghe, hersaterigghe, casteleinsterigghe, clocluudeghe, maerscalkege, medecijneghe en andere meer Over consier ge als waard van een loge of natiehuis, zie Biekorf 1963, 383 COSTGA VE Van graan gezegd Zuiver ,gaaf, goed gereinigd Ridder Raas van de Voorde verpachtte op 15 januari 1389 aan Jan de W reede in negenjaarse pacht het goed te Voorde gelegen in StPauwels (W aas) Een van de voorwaarden bepaalt dat de pachter aan de heer jaarlijks zal leveren 12 mud rogge en 13 mud evene (haver) ‘costgave goed, coopmans mate’ (Jaarregister van de Keure, reg 11, f30) Vgl costegeve in een Brabantse tekst bij Stallaert II 105 Ook gezegd van baksteen (1464 Gent) en van laken: een reglement voor de draperie te langemark bepaalt in 1444 dat de ‘loonverver ’de lakenen moet ‘varven costgaeve ant rec ghelijc den anderre laekennen zijn’ MnlW sv castgave; vlg ook gancgave CROMSTERD Muntnaam Kleine Vlaamse zilveren munt (dubbele groot van 1,80 g) ingevoerd op 10 april 1418 onder graaf (hertog) Jan zonder Vrees Zo genoemd naar de leeuw met een naar binnen krullende staart (De gegevens van Verdam en Stallaert sv zijn te korrigeren naar de studie van Enno van Gelder , Aantekeningen bij de Vlaamse muntslag in RB Numismatique 1961, 137156) De aanmunting van kromstaarten in Vlaanderen is zeer omvangrijk geweest Na de botdrager van graaf Lodewijk van Male is geen Vlaamse munt zo veelvuldig nagevolgd als de kromstaart In een schepenakte van 14 maart 1423 (ns), uitgaande van schepenen van Steenber ghen (NBrab) en betref fende een erfpacht van 190 vimme moer (gelegen bij Ber genopZoom) door de abdij Ter Duinen uitbesteed aan Jan die Pottre en medeplegers, komt de volgende duidelijke tekst uit de eerste jaren van omloop van de kromstaart: ‘omme hachte ponden tiene scellinghe grote elc vimme vlaemschs ghelts zulker munte als nu ter tijt ganc heift in Vlaenderen, den penninc van twee grote ghesleghen vanden hertoghe Jan ende Philips diemen heet den cromsterd voer twee groten of de waerde daer af in andren ghelde ganc hebbende binnen Vlaendren’ (Archief Duinenabdij Rubriek Ber genopZoom, akte 1422 vs) Biekorf Jaargang 70 LIGGHERE VAN PRUCEN Konsignatiehouder van het ambermonopolie, residerend te Brugge Zijn kommittent was de Duitse Orde (Pruisheren), die het monopolie van de Oostzeeamber (gele amber) in handen had De ‘ligghere’ is het die de amber uit Pruisen ontvangt, hij Biekorf Jaargang 70 125 is het die de koopwaar uitweegt aan het ambacht van de paternostermakers, die de grote afnemers zijn voor het vervaardigen van de zeer gegeerde amberkralen De ligghere bemiddelt ook de betalingen en de kortingen, het ambacht kocht immers in gemeenschap (Prof JA Van Houtte in Hand Emulation 82, 1939, 163) De Keure van de Paternostermakers, opgesteld ca 1450, behandelt onder art 41 het geval van een lid van het ambacht die ‘bi vriendscepen of bi jonste vanden scaf fre of vanden ligghere van Prucen eenich ammer ghecreghe’ en daardoor de gezamenlijke aankoop zou ontwijken In 1434 was een zekere Andries Coyan ‘ligghere ende facteur van den grooten scaf fere van Coninxber ghe vander duutscher ordene’ te Brugge (Gilliodts, Invent V 21) Uit de Hanserecesse (X 281) blijkt dat ook Brugse kooplieden hun ligghers in de Duitse Hanzesteden hadden De nederduitse tekst uit 1450 is daarover duidelijk: ‘Ock so hedden de poirters van Brugghe ere liggers alomme oostwaert, den se ere quade gued toe und offsenden in den lande, daer se legghen’ MnlW IV 594 Kiliaan (1588) bepaalt liggher als ‘hospes assiduus’ (vast verblijvende gast) en tegelijk als tijdelijke gast, hetgeen wijst op een evolutie in de betekenis MANSHOIJRIE Mannelijke afstamming De wapenheraut Cornelis Gailliard zag in 1563 in de kapel van het slot Zandenbur gbij Vere de begraafplaats van de in 1487 overleden W ulfaert van Borsele, en hij noteert in zijn dagboek: ‘Desen was den laesten van manshoijrie van die van Borsele, here van der Vere’ (Bethune, Epitaphes 394) Vgl manshoir (mannelijk afstammeling) bij Stallaert II 188, alsook MnlW sv mansoor NA VERNE Auver gne, oud graafschap en provincie in Frankrijk Op 12 april 1431 wordt in het poorterboek van Brugge ingeschreven: ‘V ydal Rossingooi van Puuts int land van Naverne, omme bevryet te sine ende te doene tambocht vanden zelversmeden’ (Poorterboeken ed Parmentier I168) Puuts is een Vlaamse vorm voor Le Puy ,het beroemde bedevaartsoord in Auver gne (V elay) SANETRISE Meervoudsvorm van sanetrie =santerie, salterie alias souter: psalmboek Uit de inventaris van het StJanshospitaal te Brugge, opgenomen in de rekening van 1385 (f 40 v):Item een bible in drie boucken Item twee groote sanetrise beede zomerdeel ende winterdeel Item jgrooten bouc es een gradaelre ende j antefenare’ Vgl salterie, santerie in MnlW ,met andere betekenis SCHEUREN Gezegd van grasland, meersen, weiden Omploegen en in bouwland veranderen Uit de costumen van de Oudbur gvan Gent: ‘Anno 1563: Dat men meersschen ende hettinghen nyet schueren en mach, dan by expressen consente van den proprietaris’ ‘Anno 1696: Ende alles voorder doen t'geene ordinaire pachters naer landrecht ende coustume ghehouden syn te doene, sonder de landen te verhandtsaeden, de meerschen te schueren’ (Cout Vieuxbour g, ed Berten, 267, 444445) Het register van de Schooflanden van de StPietersabdij van Gent (RA Gent, fonds StPieters, reg nr113, f45) noteert anno 1702: ‘Item op 31 ½ roeden meersch dat ten jaere 1673 gheschuert es gheweest’ Vgl de oude uitdrukkingen: ‘land dat wylen meersch was, dat wylen weede was’ Voor jongere voorbeelden zie De Bo en WNT sv scheuren Biekorf Jaargang 70 SLAPERS Muntnaam Zilveren munt met kop van de vorst, het eerst geslagen in Milaan in 1474, daarna in veel Italiaanse staten en in Frankrijk Vrij veel in de circulatie in de Nederlanden De Valuatie Biekorf Jaargang 70 126 vanden zilveren ghelde van 1499 (muntplakkaat bij Polain nr2770, noemt om ‘die mylaensche hoefden diemen zeght slapers, 18 grote’ Syn van slapers is hoefden: ‘die hoefden ende van ghelijcke penninghen van Savoyen’ (1499) In 1521: ‘Die sIepers milaensche, savoysche ende andere’ In teksten uit 1530: ‘Slapaerts van Montserrat Slappaerts metten arendt’ (Biekorf 1956, 358) Syn is ook testoenen (fr teste) naar de kop van de landsheer: testoenen van Milanen, oude testoenen van Ferrare (type Renaissancemunten met portretkop in profiel) De naam slapers, slapaerts betreft oorspronkelijk munten van Italiaanse staten geslagen in het quattrocento: de portretkop van de prins vertoont antieke (gedoofde) ogen VUEGHEL WEE Gezegd van land dat ledig en onbebouwd ligt Nog heden bekend in Wvl (De Bo sv vogelweide) Uit de rekening van het StJanshospitaal te Brugge anno 14951496 (f 22), kapittel ‘Ontfanc van landtpachten in Breedene: ‘Gabriel f Thomaes hadde in pachte 1line 75 roeden lands omme 28 sc par tsjaers, twelcke nu vueghelwe (sic) licht, ontfaen niet Jan fAdriaen Karels hadde in pachte 1 ghemet 96 roeden lands in 3pertcheelen omme 42 sc par tsjaers, twelc nu vueghelwe licht, onfaen niet (In Vlisseghem) W illem de Codt hadde in pachte 1line 25 roeden lands omme 10 sc par tsjaers, twelc nu vueghelwe licht, ontfaen niet Zie andere jongere teksten uit Vlaamse Costumen in MnlW IX 779 De heden gebruikelijke uitdr is: ‘land veugelwee laten liggen’, zie om Teirlinck; vgl echter de op enkele plaatsen in Zeeland opgetekende uitdr ‘in veugelweie leggen’ (braak leggen van bouwland), in Wdb Zeeuwse Dial ed Ghijsen, 1065 WYNCRIERE Hetzelfde als mnl wynroeper ,wynsegghere: ‘Omroeper belast met het uitroepen op de straat, wanneer een nieuw vat wijn was opengestoken’ en die er ook van te proeven gaf De volkstelling van Ieper noteert anno 1431 twee inwoners als ‘wyncriere’ (Dénombrements, ed Pirenne 482) Vgl de crier es de vin te StOmaars in 1280 (KvHaz I76) De wyncriere van 1431 wordt wel onderscheiden van de wynmeter e, de wynscr oeder een de wyntavernier Dit alles te Ieper Een hallegebod van 1468 betr de regeling van de wijnverkoop in Brugge leert dat de kontrole van de nieuwe wijnen toevertrouwd was aan gezworen wynspuwers (al wynspughers): deze ambtenaren twee of drie in aantal namen de proef uit het nieuwe vat in het bijzijn van twee wethouders (Hallegebod van 27 sept 1468) WIL TSNAKE W ilsnack, gelegen in de W estpriegnitz (halfweg tussen Hambur gen Berlijn) In 14301540 zeer bekend bedevaartsoord van het W onderbloed; zie Biekorf 1968, 517, over W ilsnack in het oude strafrecht Anthuenis Kersteman, beëedigd edelsmid in het ambacht der goudsmeden van Brugge, had de keure van het ambacht overtreden Zijn veroordeling door de ambachtsraad had hij met ‘injurieuselike’ woorden afgewezen De nieuwe veroordeling op 23 juni 1455 was dan ook zwaarder dan de vorige: Kersteman zal een geldboete betalen en daarenboven, tot eerherstel, ondernemen ‘eene pelegrimage ten heileghen bloede te W iltsnake’ (Hand Emulation xxxi, 115) De afkoop van de W ilsnackvaart wordt op 24 pond par gesteld Andere grafieën in Nederlandse bonnen zijn: W ilsenaken, W issenake, W ilsnake AV Biekorf Jaargang 70 127 Vraagwinkel Respallienbosch In 1754 overleed te Otegem Heer Ferdinand de Schietere De rekeningen van het sterfhuis boeken uitgaven voor ‘bedevaarten voor de zielerust’ van de overledene, waarschijnlijk in uitvoering van het testament De bezochte bedevaartplaatsen zijn: Halle, Brugge, Deerlijk, Kortrijk en 'tRespallienbosch (Hist de la famille de Schietere, door Albert de Schietere de Lophem, blz 140) Is deze laatste plaats het Respaigne Busch, gelegen te Ruddervoorde, dat bij De Flou éénmaal vermeld wordt? En stond daar in de jaren 1700 een bedevaartkapel? CB FlämischFlandrisch Bestaat er een studie over de hoogduitse benamingen van Vlaams en Vlaming? W elke evolutie in betekenis en gebruik hebben de vormen Flamen, Flamländer ,Flandrer , en flämischflandrisch door gemaakt? En wat is het aktuele taalgebruik in de Duitse landen? EN Zwart boekje In 'tzwart boekje staan is zoveel als: slecht aangeschreven staan, op een slecht blaadje staan Vanwaar dit zwart boekje? het is niet over genomen uit het Frans, dat spreekt van ‘être sur le livre rouge, marquer au livre rouge’ HV S Tenement Is tenement als feodale term (gebied van een leen) eigen aan gebieden rond de (oude) taalgrens :Ronse, Komen Of was de term ook elders in Vlaanderen gebruikelijk? PG Nikolaas van Haringhe In Biekorf 1910 (bijblad blz IX) vind ik het grafschrift van Nikolaas van Haringhe, in 1705 overleden te Rome waar hij jarenlang deken van de confrerie der Vlamingen geweest was Hij was afkomstig van Ieper ,vermogend, groot weldoener van het Stjuliaanshuis W as hij koopman of ambachtsman? daarover zwijgt het grafschrift Is er van elders iets daarover bekend? Biekorf Jaargang 70 FV Amnestie in het Leiedepartement In het jaar XIII van de Republiek werd een officieel besluit van amnestie afgekondigd in het Leiedepartement Geëmigreerde en onder gedoken priesters werden daardoor van verdere vervolging vrijgesteld W as dit besluit algemeen of voorzag het uitzonderingen? Dl Paptaart Ik ken wel (lijk ieder W estvlaming?) de zegswijze ‘lachen lijk 'n pap taarte’ (hartelijk lachen) Maar een paptaart als gebak heb ik nooit ge Biekorf Jaargang 70 128 proefd noch gezien De Bo geeft er 'n soort recept van: ‘T aart van room, eiers, wittebrood en suiker tussen twee schellen van deeg op een pateel in den oven gebakken’ Er gtypisch lijkt dat niet En de optekening van De Bo is honderd (en meer) jaar oud leeft paptaart nu nog anders dan in de spreuk? GM Pottebuizen ‘Dat zijn nog van die oude pottebuizen’, zo hoorde ik van een boer in Moerkerke ‘Bij ons zijn dat kannebuizen, zei ik’ ‘Ja 'tis 'tzelfste’ Is kannebuizen als werkw heden nog bekend? Gekannebuisd, gezegd van een stuk land, werd nog in de jaren 1880 gehoord in het Oudenaardse (Kannebuis =draineerbuis) GL Koppelvel W as in de oude westvl boerentaal het woord koppelvel bekend met de bet van koppelband (band van palinghuid die stok en vlegel van de dorsvlegel verbindt)? PG Hand Zei de baas van zijn leerjongen: ‘Hij staat al 'n beetje naar m'n hand’, di hij begint al te werken naar mijn zin (zoals ik het graag wil) Geh te Oostkamp Is die zegswijze over gedragen van het werktuig (een schaaf, een beitel naar z'n hand zetten) op de persoon? RD Houcsetten De term houcsetten komt meermaals voor in de dokumenten van het schrijnwerkersambacht te Brugge in de jaren 1500 Gezegd van scraghen: ‘twee scraghen met houcsetten; twee scraghen ongheraseirt met houcsetten’ Is houcsetten een znw meervoud of een werkwoord? En wat is de technische betekenis van dit woord? EN Rafoele Biekorf Jaargang 70 W at betekent rafoele in plaatsnamen als Rafoelmeers, Rafoelstuk, Rafoelveld? Ook dim rafoelken komt als plaatsnaam voor EG Het leen Galileen te Tielt De Flou (IV 405) kent een leen Galileen bestaande uit ‘meersch ende bosch’ en gelegen te TieltBuiten; vermelding in dokumenten van 1636 en 1729 Vanwaar die bijbelse naam Galileen? PD Biekorf Jaargang 70 129 [Nummer 56] Ypr es castle en de traditie van W illem van Ieper in de oude havenstad Rye (Sussex) In 1904 ondernam Robert de Beaucourt de Noortvelde, een progressistisch grondeigenaar gevestigd te Gistel, een boottocht langs de Zuidkust van Engeland Op zijn kustvaart ging hij aan wal te Hastings en te Rye, de kleine pittoreske stad gelegen niet ver van de kust in het graafschap Sussex Rye sluit aan bij de beroemde groep van de Cinque Ports, di de Kanaalhavens Hastings in Sussex en Romney , Hythe, Dover en Sandwich in Kent Als assistenten van Hastings werden de twee havens Rye en W inchelsea omstreeks 1336 in de Cinque Ports Confederation als ‘aloude steden’ (Ancient Towns) opgenomen In Rye werd Beaucourt aangenaam verrast door de naam van een oude massieve vestingtoren: Ypr es Tower ,alias Ypr es Castle, zo heet hij in de toponymie en op de zichtkaarten van het stadje Beaucourt, achterkleinzoon van de vruchtbare Brugse historicus Patrice Beaucourt de Noortvelde († 1795), was zelf een vlijtig publicist Hij noemde zichzelf ‘historien du littoral’ en wijdde zijn pen vooral aan de historische en topografische beschrijving van ons kustgebied (Oostende, Nieuwpoort, W estkerke, Stene, Bredene, Giste) en van FransVlaanderen (1)Als geboren Ieperling werd hij echt bekoord door die ‘Ieperse Toren’ van Rye Hij ging dan ook, zoals steeds op zijn toeristische verkenningen, uit op informatie En zo ontstond een klein boek, een allegaartje te meer in de lange reeks van zijn publikaties, dat feitelijk het eerste en enige historisch boekwerk is met W illem van Ieper als onderwerp (2) (1) Robert de Beaucourt de Noortvelde (Ieper 1857 Gistel 1924) was zoon van Auguste (geb Brugge 181 1) en Struye Helena (geb Ieper 1838) Hij was gehuwd (Elsene 1882) met Léonie van Hoobroeck de Mooreghem Hij woonde teGistel (Kasteel ‘Schoonhave’) en had een zomervilla teMariakerke bij Oostende (2) FR Boschvogel publiceerde in 1942 (lannoo Tielt) een historische roman Willem van Loo, die meermaals herdrukt werd Zie verder Biekorf Jaargang 70 130 Vooreerst nu de titelpagina van dit factum, dat in de bibliografieën van Vlaamse geschiedenis niet is door gedrongen en tegenwoordig een rariteitje geworden is William d'Y pr es (1087)?? 1162) (parfois dénommé: Guillaume de Loo) Comte de Kent Ypres en Angleterre (The Ypres Castle) Accompagné d'une Notice Historique sur les villes d'Y pres et Loo (Abbaye de St Pierrel avec planches, par Robert de Beaucourt de Noortvelde Ypres, E LambinMathée, 1904 In12, 104 blz 4platen Uit de titel blijkt al hoe onsamenhangend het werkje is De biografie beslaat de blz 930 Op blz 3943 handelt Beaucourt over Rye en over Ypr es Castle (met afbeelding op blz 40) Daarna vervalt hij in ordeloze aantekeningen over Ieper en Lo Beaucourt vernam te Rye de lokale traditie over de bouw van de vestingtoren als zijnde ‘een overblijfsel van een burcht, gebouwd door W illem van Ieper ’,de huurlingenkapitein uit Vlaanderen, die koning Stephen (Stefaan) op de troon had geholpen Beaucourt ging verder zoeken in de stadsbibliotheek van Hastings en deelt in zijn opstel mede hetgeen hij vond bij een paar Engelse auteurs die spreken van W illiam of Ypres als graaf van Kent en bouwer van de vesting Ypr es Castle te Rye Deze laatste hoedanigheid behoort tot de legende evenzeer als de titel ‘graaf van Kent’ die door Beaucourt in 1904 in de titelpagina van zijn boek werd gesteld Een eerste feit is immers dat W illem van Ieper niets te maken heeft met die vestingtoren van Rye Het moderne archeologisch onderzoek heeft uitgewezen dat de toren werd gebouwd ca 1250, di ongeveer een eeuw na de dood (1164) van W illem van Ieper (3)De bouwer ervan is Pierre van Savoye, die in 12541263 in dienst stond van koning Hendrik III en door deze vorst werd verheven tot graaf van Richmond en van Essex De toren, gebouwd uit natuursteen, vertoont een vierkante grondplan met driekwartronde hoektorens De noordoostelijke hoektoren heeft een stenen wenteltrap De hoogte, verdeeld in drie verdiepingen, bereikt ±14 meter De oorspronkelijke naam was Baddings Tower ,naar de naam van de stadswijk Toen de toren zijn militaire betekenis had verloren, werd hij in 1430 aangekocht door een zekere John de Ypr es, die de toren als woning heeft ingericht Eerst dàn, bijna drie eeuwen na het optreden van W illem van Ieper ,kreeg de to (3) Geof frey S Bagley The Ancient Town of Rye, p4144 (Uitgegeven door The Corporation of Rye) Dhr Raf Dusauchoit, directeur van de Dienst voor Toerisme, was zo vriendelijk ons deze dokumentatie tebemiddelen, waarvoor oprechte dank Biekorf Jaargang 70 131 ren zijn nieuwe naam Ypr es Tower en Ypr es Castle, naar de nieuwe naam van de eigenaar De toren bleef in privaat bezit tot in 1518, dan werd hij door de stad teruggekocht Heden is de Ypr es Tower ,een van de bezienswaardigheden van Rye, ingericht als oudheidkundig museum van de stad door de Rye Museum Association De verzameling illustreert er vooral de geschiedenis van de Cinque Ports, de scheeps The Ypres Tower ,alias Ypres Castle teRye (Sussex) Foto JGood, Rye bouw en het oude lokale aardewerk Een atelier produceert nog heden een mooi type Sussex Rustic War e(4) Het legendarisch verband tussen Ypr es Castle in Rye en William of Ypr es is eerst ontstaan gedurende de 19e eeuw Als kapitein van de Vlaamse huurlingen die de kansen van de ‘strijd om de Engelse troon’ deden keren, heeft William of Ypr es een grote naam in de Engelse kronieken In het aan Rye palende graafschap Kent kreeg W illiam van de koning uitgestrekte bezittingen tot beloning voor de bewezen dien (4) Bagley aw passim; bibliografie over Rye p86 Biekorf Jaargang 70 132 sten Engelse lokale geschiedschrijvers hebben dan ook in de naam Ypr es van vestingtoren en legeraanvoerder een overeenkomst gezien en het bouwen van Ypr es Castle in Rye toegekend aan ‘W illiam of Ypres’ Zo deed HA Jefson ca 1880 in zijn Historic Hastings, en MontaguBurrows in zijn monografie Cinque Ports (1895) Beaucourt is, voor zover we weten, de eerste die in 1904 de lokale Engelse voorstelling naar het kontinent heeft over gebracht en in onze geschiedschrijving geïntroduceerd Veel weerklank heeft hij niet gevonden Herman Vander gucht heeft in zijn Loo illustré (V eurne 1907; blz 1214) de mededeling van Beaucourt, met de plaat van de toren, dankbaar ingelast O'Fianders (Aiderik Vincke) herhaalt nog in 1930, in zijn bundel ‘T oen Vlaanderen groot was’ (blz 166), dat W illem van Ieper het Ypres Castle te Rye bouwde en bewoonde In de roman Willem van Loo door FR Boschvogel (T ielt 1942) is het ‘Ieperslot’ gelegen in het graafschap Kent Als ‘graaf van Kent’ voltooit W illem het sterke steen en herber gt er een tijdlang koning Stefaan De lokalisering van het Ieperslot in Kent hangt in deze roman samen met de grafelijke titel van Kent die door de vorige auteurs aan W illem wordt toegekend (5) In de jongste toeristische literatuur wordt de bouw van de Ypr es Tower van Rye gesteld op ±1250, naar de gegevens van het archeologisch onderzoek (zo om Guide Bleu, ed 1964) en naar de goede lokale monografieën over Rye en over de Cinque Ports De naam van W illiam of Ypres wordt daarbij niet meer betrokken Dit Vlaamshistorisch verlies in Rye wordt enigszins goedgemaakt door een winst in Londen In deze stad zelf had W illem van Ieper belangrijke bezittingen, om de Queenhithe Quay (al Queenhithe Wharf), een van de oudste dokken van Londen Hij bezat er ook een grote eigendom, de Ypr es Inn, die zijn naam bewaard heeft kennelijk tot in 1381 (6)De toren van Rye wachtte alsdan nog op zijn Ypr esnaam, die hem eerst veel later en van elders zou gegeven worden Bijlage W illem van Ieper en de grafelijke titel W illem van Ieper (ante 11041 164), hoewel een bastaard (5) Boschvogel is, voor zover we weten, de eerste en enige auteur die Ypres Castle heeft verdietst en ook de enige die de vesting van het graafschap Sussex in het graafschap Kent heeft geplaatst (6) Hugo van de Perre Présences belges àLondres, p75 (Brussel 1954) Biekorf Jaargang 70 133 van het grafelijk huis van Vlaanderen, had gepoogd de grafelijke titel te veroveren bij de tragische dood van Karel de Goede in 1127 Zijn troebele houding in die politieke vorstenmoord is nog niet opgeklaard Zijn Engelse periode valt nagenoeg samen met de regering van koning Stefaan (11351 154), in wiens dienst hij trad als kapitein van een geduchte troep Vlaamse huurlingen W illem werd door de koning rijkelijk beloond Vooral in het graafschap Kent (waarin de steden Kantelber gen Dover gelegen zijn) kreeg hij uitgestrekte bezittingen Dit graafschap kreeg hij feitelijk geheel in zijn macht, doch zonder de grafelijke titel Hij is nooit earl (comes) van Kent geweest, hoewel de titel openstond Uit de dokumenten is met zekerheid bewezen dat W illem van Ieper nooit ‘graaf van Kent’ geweest is(7) Op dit feit leggen we nadruk, omdat de legendarische versie van Ypr es Castle te Rye W illem van Ieper steeds graaf van Kent noemt De Engelse kritiek heeft immers ook de vraag gesteld: waarom heeft de koning aan die topfiguur van de ‘nieuwe’ mannen in Engeland de grafelijke titel onthouden? RHC Davis van Merton College, Oxford, de jongste biograaf van koning Stefaan (King Stephen 11351 154; Londen 1967) en medewerker aan Vol 111van de ‘Regesta Regum AngloNormannorum’, deelt in zijn belangrijk werk de opinie mede van de moderne Engelse historici: de Engelse koning heeft W illem van Ieper geen graaf (comes) willen maken om de graaf van Vlaanderen (Diederik van de Elzas) niet te misdoen W illem was door Diederik uit het graafschap Vlaanderen verbannen en de graaf van Vlaanderen zou het toekennen van de grafelijke titel aan de uitgewezen competitor als een majesteitsschennis hebben beschouwd (8) De Vlaamse geschiedschrijving had eeuwenlang haar eigen wegen gevolgd In het Chronicon Comitum Flandriae (Fiandria Generosa) staat dat koning Stefaan de pr ovincia Cantia in bezit gaf aan W illem van Ieper Onze grote Meyerus heeft de tekst van het Chronicon met een zekere vrijheid geïnterpreteerd: van koning Stefaan ontving W illem het graafschap Kent (Cantii Comitatum ab eo accepit), zo schrijft hij reeds in de eerste versie van zijn Vlaamse Geschiedenis (Compendium Chr onicorum Flandriae, f72; Neurenber g1538) Een affirmatie die letterlijk herhaald wordt in de Annales Flandriae (f 44) van 1561 Kanunnik De Smet heeft in zijn studie (1842) over W illem van Ieper de tekst van het Chronicon geïnterpreteerd zoals (7) Zie de verder teciteren auteurs Nor gate Warlop en Davis (8) RHC Davis, King Stephen p6970, 143 (Londen 1967) Biekorf Jaargang 70 134 Meyerus en kent aan zijn held de titel van ‘graaf van Kent’ toe (9) De interpretatie van Meyerus werd in de vorige eeuw ook door sommige Engelse schrijvers over genomen, zo om door HA Jefson in zijn Historic Hastings (1885) Uit die Engelse literatuur heeft Beaucourt de Noortvelde in 1904 de twee met elkaar verbonden elementen Ypr es Castle en W illiam of Ypres, Earl of Kent, over genomen In de bibliotheek te Hastings heeft Beaucourt het grote Dictionary of National Biography gezien, hij heeft het deel LXI (Londen 1900) niet nageslagen In de belangrijke biografie die aldaar (kol 356358) door Miss Kate Nor gate aan onze Vlaamse avonturier wordt gewijd, had hij kunnen de bevestiging vinden dat W illem van Ieper verkeerdelijk ‘Earl of Kent’ genoemd wordt Nog in de laatste jaren van zijn verblijf in Engeland verschijnt hij nooit anders als ‘W illiam of Ypres’: zo betoogt de geleerde schrijfster Aan W illem van Ieper heeft Dr E W arlop intussen een uitstekende biografie gewijd Zowel in de uitvoerige studie zelf (in De Leiegouw 19641965) als in de samenvatting ervan in Nationaal Biografisch W oordenboek (10),wijst de auteur op de uitgestrekte goederen en inkomsten van W illem in het graafschap Kent, de titel ‘graaf van Kent’ wordt hem echter door de koning niet toegekend De beweegreden van deze feodale houding en onthouding van koning Stefaan werd inmiddels door Prof Davis, in zijn bovengenoemde monografie, benaderd en opgehelderd A Viaene Oude spr eekwoorden 1 Droom is also waer als hi was over hondert jaer 2 Dunne ghesleghen is haest geslepen 3 Die hongherighe vloo bijt seer 4 Als die abt terlinghe draecht, mogen meuniken dobbelen 5 Hi slacht den backer ,die dat broot in den oven stiet ende blijft selve daer buten 6 Eet ic mede, ic swighe 7 Die alle lude den mont stoppen sal, hehoevet vele meels (anno 1500) (9) JJ De Smet, Recueil de mémoires etde notices historiques II32 (Gent 1864) =herdruk van de ‘Notice sur Guillaume d'Y pres’ uit de Mém Acad XV (1842) (10) Verslagen en Med van De Leiegouw VI (1964) 167191; VIl (1965) 197218 Nat Biogr Woordenboek II(1966), kol 362368 Biekorf Jaargang 70 135 Koutend over boer ebr ood en ovekot I In 't noorden Damme, De Br oek en Platheule Voor enkele jaren bezor gde de jonge boerin ons wekelijks, nog iedere zaterdag met de boter ,een vers gebakken tarwebrood Doch toen Mietje, de oude boerin, haar schoonmoeder ,begon te sukkelen was het voor goed opgeschept met die gezonde kost aan de koffietafel, want de jonge boerin weigerde vlakaf: ‘Ik kan mij al dat slameur en die karwei van 'tbakken niet meer aantrekken, 'k sta hier voor alles alleen met mijn vier kinders En daarbij, wie bakt er nu nog op een hofstee? de bakker kan zowel bij ons als op een ander hof 'tbrood thuis brengen’ Ik moet toegeven dat het dan inderdaad reeds stilaan de gewoonte werd bakkersbrood aan een boeretafel te eten Thans na die enkele jaren kunt ge alleen nog, bij uitzondering, hier of daar ergens een oudere boerin aantref fen die nog zelf bakt omdat ze zelf liever boerebrood eet Het gewoon klein ovenkot is afgebroken of ligt vervallen en is een rommelplaats voor versleten en uitgediend alaam geworden 'tIs juist daarom dat ik eraan dacht om nog op 'tlaatste nippertje een en ander op te tekenen, doch jammer genoeg Mietje is al overleden en daarom ging ik te rade bij haar zuster Irma te Damme Gelukkig trot ik ze aan te Platheule op familiebezoek, 'tkon niet beter passen want ik kende ze allemaal en alzo kon elk een woordje meespreken Fieren (Firmin), de ouder boer ,heeft in zijn kinderjaren voor 1914 een nieuwe oven weten zetten ‘Maar vrouwmens toch, waar dat je gij nu je gedachten opzet? 't ovekot is voor goed uit de mode, dat is nu uit en amen met 'tboer ebr ood Je weet toch wel dat een boerin nu al genoeg moet slaven op haar eentje, wie wil er nog maarte zijn op een boerenhof? En daarbij wij kunnen die hoge daghuur niet betalen, dat is er niet op verdiend, maar niettemin wil ik wel vertellen over een boereaven als gij daarmee gediend zijt Maar jongstje, we moeten malkaar goed verstaan he? 'k en spreke niet van de keete waar dat er niet alleen een oven is naast den heerd, maar ook een ingemetst konfoor en een spinde, en bovendien nog een tafel met lange bank en een teelrek tegen de muur Allee een soorte van een zomerkeuken waar dat ze overdag koken en eten om 'szomers het huis niet vuil te maken als ze veel werkvolk hadden Neen, neen daarover heb ik het niet, 'tis van dat gewoon ovekotje alzo lijk een kapelletje om zien als het tegen de gevel niet gemetst Biekorf Jaargang 70 136 'n staat Een kotje met deurtje langs voren en een venstertje op de kant onder een dakstje met een kavetje en nog een leger dakstje boven de uitstekende oven 'tKotje zelve is 'tspreken niet weerd, maar voor de oven zelf dat is nog een hele kennesse van ondervinding om een oven of een vaute te steken De onderoven wordt eerst met gewone bakstenen gemetst en daarboven komt de eigenlijke oven De grote platte, rode, vierkante harde oventegels worden los in 'tzand gelegd omswille van 't barsten en springen bij grote hitte De rode ovenkruintegels van dezelfde stofasie zijn maar half zo groot, allee persies een halve tegel Ze leggen eerst een hoop zand boogvormig weg, al naarvolgens de grootte van de oven, en daarop metsen ze eerst een voet hoge rechtop om dan pianewijs boogwijs te vervliegen zodat de tegels stilletjesaan op de kant komen te staan totdat de vaute een goed halve meter hoge is Die kruine wordt langs buiten goed dichtegesmeerd en er komt nog een pannendakstje boven om in 'tdroge te staan Boven de oven smijten ze gewoonlijk alle soorten van klein boereaJaam en prongelinge, wijnder droogden er ook vers geslegen okkernoten in de schusse Onder de oven wierden er hier en daar aardappels bewaard, ander kweekten daar liever een nest keuns 'tSpreekt van zelfs dat 'tzand weggetrokken wierd als de vaute droog genoeg is, en de ovenmuile wordt toegesloten met een gesmede ijzeren deure ‘W acht een keer een beetje, onderbreekt nonkel Fons Dombrecht In mijn vaderstijd was het een barderen ovenstopsel 'tovenbar ddat ze zeiden, dat wierd ieder bakte met kleite toegesmeerd Ge moet niet knikken van neen dat is heel juiste man, want mijn vader heeft het dikwijls genoeg verteld Dat was ten tijde van Napoleon en een zone Dombrecht van de schaapshofstee te Vijve was deserteur samen met Meulenare van Moerkerke en Govaart van Houtave Ze waren gedeserteerd van Kamerijk en afgezakt over Torhout naar SinteKruis Ze gingen overnacht, en die laatste zaterdagnuchtend moesten ze hunder nog wegsteken in Visarsbusschen omdat de wijvetjes daar al aankwamen om hun spellewerkkantjes te Brugge te verkopen Alzo belandden ze de zaterdagnacht te Vijve op de schaapshofstee en overdag wierden ze weggestoken onder den oven En jong zijn he! ze hadden niet beter gevonden of met Vijvekermesse al de ovenbarden te verwisselen, zodat de Vijvenaars veel moeite hadden om kermesbrood te bakken, ze meenden dat er toverij mee gemoeid was Zo dat waren toch losse barderen ovenstopsels, meen ik’, ‘'k Moet het wel geloven, knikt Fieren, als ge 'tzegt, 'k heb daar ook nog eentwat van gehoord Nu om voort te Biekorf Jaargang 70 137 doen, moeder bakte gewoonlijk de vrijdagvoornoene en stond een half uurtje vroeger op Een bus hout van de houtvumme wierd achter ieder bakte in den oven gestoken om te drogen, dat was meestal tronkenhout, allee grof hout, want fijn hout zou te gauwe opgelaaid zijn En een keer dat het laait smijt gij maar fasseel in (gespleten hout) En dan met de loete 'tvier langs achter steken om overal gelijke warmte te hebben en zor gen dat er trek en lucht in komt Dat moet wel driekwart branden maar ondertussen moet ge nu en dan een keer ro Verlaten ovekotje (Damme, Platheule; april 1969) kelen en de doofkolen naar d' ovenmuile in de doofpot trekken’ ‘Doofpot! lacht de boerin, dat is bij manier van spreken, maar dat was gewoonlijk een versleten waslauwer met een deksel op om 'tvier te doven, dat er geen lucht meer aan kan Mijn moeder bakte liefst allene, wij mochten niet helpen of overend’ weer lopen, de deur moest toeblijven voor de gang van 'tbrood 'sAvonds voordien schepte ze een vat en half meel uit de zak op de meelzolder ,ze kende haar tel 'tW as vuile terwe, krop uit de zakken dat we zeggen, half terwe half blomme is van later alzo wekelijks veertien tot vijftien broden W ijgebruikten natte gist van de brouwerij van Biekorf Jaargang 70 138 Moerkerke, W illem De Mei kwam er mee rond in twee ketels al weerskanten aan een jok ‘Bazinne de kanne voor de gist?’ En moeder riep dan voor komsuis: ‘Geef maar een beetje goed de mate voor mijn kluite’ ‘Dat is heel juiste, verzekert Irma, 'k heb hem ook gekend en later van tijd kwam de gistkluts Stejaard rond met een blauwe baleson in twee klutsen over de schouder: droge pakjesgist van de gistfabriek aan de Dampoorte te Brugge Maar in nood zou moeder ook nog met zuurdesem gebakken hebben: deeg van de week voordien in een potje waarin ze een putje met zout geduwd had om in de kelder te bewaren’ ‘W eet je wat, zegt de boerin, ik ga het vertellen op mijn manier en gij Irma moet er maar bijdoen wat ik ver geten heb Zo lijk meestal overal bakte moeder 'svoornoens 'tW as zere een kruisje slaan en 'tmeel in de trog gieten, een putje maken en wat lauw water gieten en dan ook de gist erbij gieten Alsan mengelen en roeren met je hand en meel toescharten langs alle kanten totdat de deeg nes is, met de vuisten kneden totdat de deeg taai wordt en aan je vingers niet meer plakt Dat duurt wel twintig minuten en de deeg wordt op de ene kant van de trog gelegd en gedekt met een baksaarze of een warme meelzak om te rijzen en te gane wel een klein halfuurtje Hola! zegt Irma, niet te lange wachten of de deeg is tendend gelopen en te zachte, ge kunt dan geen schoon brood meer bakken Ook waar knikt de boerin Moeder strooit dan wat meel op tafel om 'tbrood op te leggen dat ze effenaan met een deegspaadje of een koekeschippe afstekt van de gerezen deeg Alzo zie: een afgestekte brok deeg op de linker hand leggen en met de rechterhand bolvormig draaien, een keer op je hand smijten, plat duwen en op tafel leggen Achter elkaar al de broden opmaken en goed dekken met de warme saarze om niet in te slaan En jen ovekoeke? herinnert Irma O ja 'tis nog waar ook, geen bakte zonder ovekoeke, we zouden er zelfs twee gebakken hebben als er korteresse van brood was Dat wierd alleszins eerst gereed gedaan Een beetje deeg afstekken, plat duwen en een keer ommekeren, weer duwen, met de fersette bestekken om niet op te trekken en binst tien minuutjes op een schoon gerokeld plaatsje van voren in den oven bakken De oven is dan al wit gloeiend, alle bakkerskolen worden schone uitgerokeld, en nu zere 'tbrood met de houten ovenpale (1)in de oven steken Eerst langs achter en dan rondom rond, goed sluiten en een klein uurtje laten bakken Binstdien (1) Wijhadden later een ijzeren pale, maar dat isveel zwaarder (Uitleg van de zegspersoon) Biekorf Jaargang 70 139 sef fens de trog uitschrepen met de trogschr eper en 'tschreepsel in de zwijnskuipe smijten Zien dat het brood niet verbrandt, uithalen en een voor een in de gekuiste trog rechte zetten 'tW ierd maar 'sanderdaags afgeborsteld en op de broodplanke in de kelder gezet Maar de ovekoeke had geen tijd om af te koelen: sef fens overlangs opensplijten en gildig met smout spreên en elk een stuk W el jong, dat smaakte toch goed! Kijk zegt nonkel Fons, ze vertellen dikwijls dat de oude boerin die opgeëten was van 'tromaties zei: ‘Jongers, mijn romaties kan maar genezen als ik doorwarmd ben, we zou'n 'tbest een keer proberen in den oven als hij wat verslegen is’ En als de kinders er nu moeder tot aan de schouders goed en voorzichtig ingeschoven hadden riep ze: ‘T oe, zere, jongers trekt mij er uit, mijn vetkoeke is al aan 'tsmelten!’ Een mens zou peinzen dat het een vertelseltje is he? W el ik niet, want z'hebben 't zelfste met mij gedaan, en 'twas niet van te herbakken om te lachen of van twee een hele te bakken lijk te Eeklo Neen, neen, ze deden het voor een echte remedie, vraag het maar aan mijn vrouwe tante Lies hier zie Dat was alzo Ik had in 'tachterjaar zere op 'tland gewrocht om gedaan, en van voren in de twintig zijn bleef ik doorwerken binst de regenvlage En alzo vettenat op een bezweet lichaam, je moet niet vragen, 'sanderdaags kost ik mij niet meer veroeren Eerst meesteren met een dokteur ,dan met een kwakzalver ,en plaasters en zalfjes strijken, 'tkost al thope niet helpen 'k W as om zot te komen en dat beterde voor niets En zegt d'oude maarte tegen moeder: ‘Zeer is maar zeer ,laat ons een keer de verslegen oven proberen achter de bakte’ Zo, mij voorzichtjes daarin geschoven op een planke, goed laten doorzweten, een saar ge rondom gedraaid en sef fens t'bedde in En alzo nog een paar keers, die gewrichten begosten te verslappen en 'tbleef voort beteren Is 'twaar of niet vrouwe? Je moeder heeft het toch altijd alzo staande gehouden En kwestie van 'tvet smelten, gaat tante Lies verder ,ze staken dikwijls een schuttel (spek) in een kasserolie met een beetje water in de oven Dat kwam effen zachte om schone schellen op de sneen brood te leggen, er was geen mes nodig W ijnder staken alzo een stuk hespe in den oven tegen Dammekermes, ge kunt niet geloven hoe schone mals die gestoomde hesp eruit kwam En in de tijd van de vulte van 'tfruit of achter een grote windvlage wierden er volle blekken peren en appels in den oven gebraad De fruitsuiker bleef onder de pele en ge zoudt een stuite te meer geëten hebben 'sachternoens en 'tversloeg de dorst op 'tland W eet je wat dat we ook deden? Biekorf Jaargang 70 140 een blek of drie appelschelletjes in den oven laten drogen om dan in een zaksje aan de balke te bewaren voor de winter ,dat was om 'teen of 'tander gereed te doen met appels Al dat vrouwvolk! tret de boer ,en geen een die een woordje rept van 'tpluimen bedde Achter een grote ziekte moesten de pluimen in een grove zak uitgevierd worden achter de bakte Dat ik in uw redens spreke, zegt Irma, maar we hadden het daar over den oven heten, 'tdunkt dat gij er nog al groef door ging En pertanks 'swinters is dat hout zo sef fens niet droge dat maar een weke uit d'houtvumme komt, ge kost soms veel mizerie hebben met de rook Moeder was voorzichtig, ze trok eerst 'tgedroogd hout uit den oven, wrong een dutsje stro in een halve bus om t'ontsteken, kwestie van den oven niet te versmachten Pianewijs stak ze wat bushout, een dikker stok, dan een fasseel, totdat het stilletjes aan begost te laaien, 'twas één rookkuwel in 'tovekot W ijnder hadden een grote oven voor dertig broden, zo we moesten veel hout gebruiken om te heten of anders is het brood niet goed doorbakken, 'twordt een miskuttelde bakte van bleek, zacht brood dat moeilijk bewaart Voor alle zekerheid stak moeder de hand in d'ovenmuile, ze voelde dat als het heet genoeg was Vader keek liever: ‘Je moet branden en stoken totdat de kanten en de kruine wit laaien, als het blijstert en kraakt is het van passe, en aan tijden de bakkerskolen in een hoekstje trekken, dat ontheet den oven’ Binst dat de terwedeeg gaat en rijst moest moeder zere ruggedeeg kneden voor onze twee stiers, de kleine en de grote Jan ze kregen 'snuchtends elk de helft van een groot ruggebrood gesneden in hunder bak Alzo had moeder heel de voornoene haar handen vol in de bakkeete 'tAfgekoelde brood wierd met de helft van een gebroken vaagborstel die ze daarvoor alleen nog bezigde afgeborsteld en in de kelder op de broodplanke op zijn kant geklast Met Dammekermesse bakten we een ovenkoeke en krentebrood zes of zeven, en met de grote hoogdagen twee En of er daar spel aangemaakt wierd! vraag het maar aan tante Lies Van zelfs jongstje, 'k weet het genoeg, verzekert tante W ijnder moesten als kind eerst de krenten verlezen op tafel en stakstjes en kleinigheden uitscharten, en dievelinge een krentje binnen smullen Moeder was binst de wijle aan 'tretsen en zichten boven de trog W ijhadden twee retsers: een in ijzerdraad voor 'tgrofste gruis te zichten, een fijner in koperdraad voor de hoogdagen en dan nog een heel fijn klein zijden blomzeefde voor blom in de pap en krentebrood Zichten of ziften 'tkomt er niet op aan, ge kent wel de retser en zeefde in een houten hoepel gespannen, dat hing aan de Biekorf Jaargang 70 141 keete W ehebben nog een gebezigd in peerdshaar ook W at we met het gruis deden? dat wierd gebruikt als er een peerd gekachteld was om in 'tzog te komen en 'twierd ook aan een gekalfde koe gegeven 'tIs zelfs goeie kost voor een kachteltje, 'tis trouwens lichter om verteren en 'tpast ook voor beesten die geen forsig eten mogen hebben Om de waarheid te zeggen, we hadden altijd gruis in huis want dat was ook goed voor de brand, met een verzworen voet of hand in warm gruiszap zitten verzacht de pijn, de brand trekt er uit Zelfs die stijf hoge van bloed was wierd aangeraden om met de voeten in warm gruiszap te zitten met een grepe zout Dat is nog iets met je voeten! lacht Fons, maar 'k heb een gekend die met 'tspeen geplaagd was en hij moest in een bassin met gruiszap zitten, dat was een anderse toer! 'k zeg je maar dadde Als de kalvers de schijte hadden pulverde vader wat bakkerskale in de melk en dezelfde remedie gebruikten we ook voor de viggens En we moesten het zover niet smijten, Guust uit de Broek raspte bakkerskale in kokende melk als hij met den afgang geplaagd zat W ezouden best voortdoen aan de kermesbakte, zegt zijn vrouwe Lies Er wierd alleszins veel spel gemaakt aan koekedeeg en er moesten eiers in geklutst zijn, geen witte maar twee eierdooiers per brood klutsen met fijne suiker ,twee handsvullen per brood Dat wierd geklutst met twee ijzeren fersetten in een gleiers kommetje en 't was van slagwegenlange zonder ophouden Dan mengelen met lauwe melk en in een putje van de blomme voorzichtjes gieten en aanscharten en dan maar de gist bijdoen Niet kneden, juiste maar duwen en blomme strooien en schone laten liggen rijzen onder de warme saarze en als 'tublieft geen deure opendoen, 'tzou inslaan en wegen lijk een steen Dat was voor 'teffen koekebrood, 'tenigste verschil voor 'tkrentebrood wat dat er krenten ingemengeld wierden en hierdoor een beetje zwaarder viel Met de schrepelinge van de trog van koekedeeg en een brokstje deeg nog afgestekt maakte moeder een klein broodje om een voorsmaakstje te proeven de zaterdagnoene De koekebroden waren zo groot als kortewagenwielen, ze kwamen in grote hoge blekken in den oven, maar wierden nog eerst met 'trestje van de eiers overstreken om die schone blinkende donkerbruine kleur te krijgen Ze gingen laatst in den oven en moesten er d'eerste uit Moeder hield ze goed in d'oge, een keer voorzichtjes de ovendeur opentrekken en er rap een blad papier opleggen als het te zere bruinde, maar 'tmoest rap en abiel gaan Als 'tmeesloeg kost moeder dan preuts haar bakte keuren ‘Maar kijkt 'n keer jongers wat voor een schoon brood! en Biekorf Jaargang 70 142 weegt dat een keer op d'hand, hoe lichte dat het opgegaan is; 'tis een pluime, 'tis watte, we gaan 'tmaar moeilijk kunnen oversnijden met 'tbroodmes!’ Koekebrood is best als het vernacht is Er wierd ook altijd een brood over gehouden voor Koekezondag, maar koekebrood kan daar tegen en bleef lange nes ‘Zeg tante Lies, 'tkan zo goed niet gelukt zijn, 'tis brood zonder boter!’ lachen d'ander boerinnen W el Here toch en 'k wete pertanks heel goed dat Latte Callewaert van Oostkerke 'n keer tegen moeder zei: ‘Ge doet er boter in, maar probeer een keer met hespesmout je koekebrood is nóg zo licht en dat geeft zacht mulzig brood’ Vader moest niet meer horen, 'tviel profijtiger en 'twas algelijk goed Zelfs wilde hij dat er op 'teffen brood gesmeerd wierd ‘T oe moeder spreed zere hespesmout, dat smaakt even goed en zet de boterpot in de kelder ’De laatste koekestuiten wierden geteld en 'tsmaakte naar de trog om nog 'tW as niet van smeerop lijk nu, en daarbij al die arbeid voor een bakte 'k Zeg je maar dadde, verzucht Irma en we moesten dan nog een taart of twee bakken en de blomme moest nog fijnder gezicht zijn 'tW as de deeg over end'weer rollen, boter smeren, plooien, herplooien en were platrollen, totdat ze rekte en in het taarteblek met veel voorzichtigheid afrollen 'tW as vroeger altijd appelmoestaarte, en dan met evenveel patientie de gebekte deeglintjes afwielen met een stekertje om het appelmoes te overkruisen Allee toe, toe, besluit de boer ,ge zit daar alzo te jammeren over gedane werken en gijnder weet best hoe heel die kermesbakte smaakte naar de trog om nog en naar de kele om vele Er ging geen kruimel verloren; ik zelve dopte met de vinger de laatste schelfertjes uit het taarteblek, zo goed dat het was Ge wist te minste wat dat ge aat, dat was geen opgejaagde bucht gelijk veel patieserie van nu om er van verbuft te zijn M Cafmeyer Zwart boekje Op de vraag in Biekorf 1969, 127 Zwart is de kleur van de duisternis en het slechte Iemand die ongunstig wordt beoordeeld, zal weldra ‘in het zwart boekje staan’ Hij wordt zo zwart gemaakt Die als goed bekend is, staat op een goed boekje of blaadje ‘Etre (marqué) au livre rouge’ wordt in het Ndl wel eens ten onrechte vertaald als ‘met rode letter in de almanak staan’ In de kalender en almanak werden oudtijds bepaalde feest en heiligdagen rood geschreven of gedrukt (gerubriceerd) Men denke aan eng Redletter Day (heiligendag) KM de L Biekorf Jaargang 70 143 Toponymica uit de kuststr eek Zuienkerke Een algeheel bevredigende verklaring van die dorpsnaam uit het polderland werd tot nu toe niet gegeven De enen denken aan een persoonsnaam Suwe of Siwe Volgens Gysseling (T op Wdb, 1960, II, blz 1105) kan het zijn Germ Siwan kirika =kerk van Siwo, op grond van een vorm Siuuancherka uit 1110 Dit Suwe of Siwe moet dat de samentrekking, koseform van een Germaanse Signaam (bv Sigwald) zijn Volgens andere auteurs (bv Carnoy in Orig des noms des communes de Belg, 1949, II, blz 778) is het eerste lid niets anders dan het Mnl souw ,souwe =goot, greppel, sloot De verklaring zou dan luiden: ‘kerk bij een poldersloot’ Dat is allemaal zeer mooi en taalkundig niet onmogelijk Toch denk ik aan een andere mogelijkheid, mij door dit ‘souw’ gesuggereerd Het Mnl sidewende, sidewinde, sidewen ed is een binnendijk of weg terzijde van een landstreek lopende (zie Verdam: Middelned W oord) Dit woord werd vaak samengetrokken tot souwe, suwe, siwe en zelfs ziende Het komt voor ,al dan niet samengetrokken, in diverse Noordnederl toponiemen (zie oa Moerman: Nederl plaatsnamen, 1956, blz 228) Het kan ook de naam van een water zijn Dat is volgens mij ook het toponymisch element dat, samengetrokken tot siwe of suwe, steekt in ons Zuienkerke (voor de oude vormen, zie De Flou: Wdb Top, 18, kol 753 en Gysseling: op cit) De naam Zuienkerke betekent dan ‘kerk op de binnendijk: kerk op de sidewende’ Men dient voorzichtig te zijn met de afleiding van dit oude sidewende Het tweede lid staat natuurlijk in verband met het ww wenden (keren, lopen langs ed) Het eerste lid wordt gewoonlijk in verband gebracht met zijde (côté) Dat is echter alles behalve zeker Sidewende kan een hyperkorrekte vorm zijn van siwende, evenals Sidelinge een der gelijke vorm van silinge is Is dat het geval, dan staat het eerste lid in verband met het Mnl sien (‘zijen’) =lozen, afwateren Siwende is dan oorspronkelijk een waternaam Is deze veronderstelling juist ik ben geneigd om er de voorkeur aan te geven dan is Zuienkerke de ‘kerk aan de siwende’ (Siwendekerke, Siwe of Siwenkerke, waaruit Suwe of Suwenkerke) Laat ik er eveneens op wijzen dat de geschreven naam Zuienkerke alleen een papieren leven leidt De plaatselijke uitspraak luidt Zoengkerke uit Zoewenkerke (met korte oe) Het is nu de taak van de plaatselijke topografie te speuren naar die oude siwende of sidewende te Zuienkerke W ie belast zich ermee? Biekorf Jaargang 70 144 Vertinge Kreekgeul in de schorrevlakte te Uitkerke, het latere Grote Zwin van de Blankenber gse W atering na de indijking (zie Coornaert: Uitkerke, blz 145) Omstreeks 1200: ‘aqueductus qui dicitur Uertinga’ (zie Gysseling: Top Wdb, II, blz 1006) Dit Uertinga kan ook Wertinge of Weertinge zijn Coornaert schrijft: ‘De naam kan ontleend zijn aan een vroege nederzetting met een ingenaam langs de kreekader ’ Dat is niet onmogelijk W ijhebben hier nochtans waarschijnlijker met een van de talrijke collectiva op inge uit het kustland te maken Het grondwoord is evenwel duister Ik denk aan weer d, wer d, waar d: in of aan het water gelegen land, ook eiland en buitendijks land dat gemakkelijk onderloopt Is de oudste vorm dan W eerdinge of W eertinge (die tin plaats van dis vervelend!)? Het is een lastig geval W ie ziet er klaar in? Messinge Hofstede in het 29e begin der Blankenber gse W atering ‘'t goet te messinghe’ (15e en 16e eeuw) ‘in loco qui dicitur messine’ in 1396 (zie Coornaert: Uitkerke, blz 123; De Flou: Wdb Top, X, kol 494) Jongere naam: Messem (geleerde schrijfwijze of volksetymologie) Ook ‘T er Meerschen’ Het is een zeer oud toponiem uit de tijd dat de schorren aldaar nog niet waren ingepolderd Het is geen nederzettingsnaam, maar een collectivum op inge afgeleid van Germ masu =modder ,slijk Dus: modderige of slijkerige streek, slijkland Een leengoed, thans kasteel en hofstede, te SintAndries heet Messem: Meshem in de 11e eeuw (De Flou, X, kol 486; Gysseling, I,blz 693), dat volgens Gysseling eveneens afgeleid is van dat Germ masu (het tweede lid is natuurlijk heem, woning) J De Langhe Paptaart Op de vraag in Biekorf 1969, 127 In W estelijk ZeeuwsVlaanderen is de paptaart nog goed bekend als een ‘rond gebak van Zeeuwse bloem met opstaande rand en vulling van ‘gele room’ (dikke vanillevla) W ordt speciaal te Groede gegeten met de kermis, di de Baomessekermesse, beginnend de eerste woensdag in oktober Zie Dr Ghijsen, Wdb der Zeeuwse Dialecten 697 (Den Haag 1964) Een vertaling van paptaart bij Vercoullie (1927): tarte àla crème LB Biekorf Jaargang 70 145 Sint Marie Magdalene ter Spelunken Een bedevaart uit het oude Vlaamse strafr echt Het heiligdom van Maria Magdalena in de hoge eenzame krocht van de SainteBaume in Provence (dép Var) heeft gedurende de middeleeuwen talrijke pelgrimsuitdevotie aangetrokken en het bezoek van veel Vlaamse ‘strafbedevaarders’ ontvangen De plaats stond bekend in de schepenregisters van Aalst, Brugge, Dendermonde, Dowaai, Gent, Geraardsber gen, Oudenaarde, Rijsel (Ook in Brabant: Antwerpen, Lier) (1) De tarieflijst van de stad Oudenaarde, gedateerd op 1338 en verreweg de oudste van onze Vlaamse tarieflijsten, staat heel alleen met de benaming: ‘T eSente Marien Magdaleenen ter Balme ’(2)In de toponymie van de Alpen komt balme, baume veel voor met bet grot, krocht, spelonk, in het provençaals: balmo, baumo (3)Ook de afkoopsom van Oudenaarde staat apart: ze ligt een derde hoger dan in de andere steden Deze bijzonderheden bevestigen nogmaals het ‘primitieve’ kenmerk van de Oudenaardse redaktie De andere tarieflijsten, die een langere en veel jongere redaktie (van ca 1450) vertonen, bieden de volgende namen: Aalst: Tsente Marie Magdelenen ter Spelonken; Dendermonde: Tsente Marien Magdaleenen ter Spelunken; Gent: TeSente Marien Magdaleenen ter Spelunken (4); Geraar dsber gen: Ter Spelunken te sente marien magdaleenen (5) Dowaai: A le magdelainne des Desers; Rijsel: la Magdeleine du Desert Brugse teksten sluiten aan bij de Franse benaming en spreken van ‘Sente Marie Magdalene inde W oestine’ De redemptie van de bedevaart is algemeen gesteld op 6pond parisis, te Dowaai echter (dat een heel eind zuidelijker ligt) op 4pond (6)TeRijsel kon men de boeteweg afkopen met de bekostiging van zes roeden kassei (7) Vooraleer gestraften de weg te laten opgaan naar de krocht in het verre Zuiden, willen we een vroom Magdalenavereerder introduceren Geen kleine man was hij, die prelaat (1) E Van Cauwenber gh, Les pèlerinages expiatoires etjudiciaires dans ledroit communal de laBelgique, Leuven, 1922, p142 (2) Van Cauwenber gh aw 222 (3) A Vincent, Toponymie de laFrance, no486 (Brussel 1937) (4) Van Cauwenber gh aw 226 229 234 (5) A Viaene, De tarieflijst van gerechtelijke bedevaarten van Geraardsber gen en van Gent, in Hand Emulation dl 104 (1967) 207 (6) G Espinas, La vie urbaine àDouai IV 754 (Parijs 1913) (7) Messager sciences historiques 1858, 361 Biekorf Jaargang 70 146 Hautscilt, kmet zijn Limbur gse doopnaam Lubrecht, abt van de Eeckhoutabdij in Brugge (13941417) Met zijn eigen vorst, de hertog van Bour gondië, en met de hertog van Berry stond hij in persoonlijke betrekking Hij had een faam van geleerdheid in kerkelijke en profane wetenschappen, en als astroloog en (politiek) profeet is hij berucht gebleven Tot in de 17e eeuw zouden vreemde reizigers zijn beruchte literaire en grafische Gybidprofetie (Imago Flandriae) in de abdij komen bezien Hautscilt was ook een reiziger Hij reisde met een politiek mandaat naar het Hof te Parijs (1403), met een kerkelijk mandaat naar het Concilie van Konstanz (1414), waar hij gemijterd werd Een van zijn kompilaties draagt de titel Viator: de Reiziger (8) Op 29 augustus 1407 reed Hautscilt uit Brugge weg, ditmaal uit devotie Hij wilde het heiligdom van de vereerde Boetelinge gaan bezoeken Zijn tocht ging over Parijs en Avignon (in welke steden nog steeds besprekingen over de oplossing van het Schisma aan de gang waren) En dan verderop uit Avignon, richting Marseille, via Or gon, Lambesc, Aix, naar SaintMaximin en ‘La Spelunque’, naar SainteBaume (9) Abt Hautscilt was te Brugge terug op 10 november Tien volle weken had zijn bedevaart geduurd Van gerechtelijke bedevaarten naar de Spelonk van Provence bieden en Gent en Brugge nu allebei een paar voorbeelden 1405 Gent Gheenin Bekaert, Gilliszone had zich schuldig gemaakt aan brutaliteiten jegens Kateline vande W alle, ‘grootmeesterigghe’ van het Begijnhof ten Hooie Hij was over de hofmuur geklauterd en had Kateline en andere ‘joufvrauwen vanden hove’ uitgescholden en bedreigd Na een plechtig eerherstel, met een toorts van twaalf pond, in het koor van de begijnhofkerk, werd Gheenin opgelegd te doen ‘sine pelgrimage, ter eeren van joufvrauwe Kateline voorseid ende hare moghen ende vrienden, tsente Marien Magdeleene tspelunken’ (10) 1462 Gent Om een lieve bruid was een erge vete ontstaan Jan van Dasseghem had op brutale wijze de bruiloft van Jacop Mayens, zijn mededinger gestoord De feestvierenden had hij, met man en macht, overvallen en uiteengejaagd, de tafels met de spijzen omver geworpen, hetgeen ‘was een de meeste scoufieringhe (af front) die men eenen man doen mochte’ De verzoening die daarop tot stand kwam verplichtte Jan van Dasseghem tot een pelgrimage ‘te sente Marien Magdaleenen ter spelonken’ (11) (8) WH James Weale in La Flandre III, 1870, 281286 (9) Volgens de Brugse Wegwijzer van 1400 Over de reisroute Vlaanderen Parijs Avignon, zie Biekorf 1967, 1014 (10) JB Cannaert, Bijdragen oude strafrecht 97 (Gent 1835) (11) Cannaert aw 99 Biekorf Jaargang 70 147 1521 Brugge Loey de Clerck had zich herhaaldelijk schuldig gemaakt aan baldadigheden op straat Het schepenvonnis van 12 juni zendt hem op bedevaart naar OL Vrouw van Aardenbur g Een jaar later moet hij op strafbedevaart gaan naar ‘sente Marien Magdalenen in de woestine’ (12) 1530 Brugge Jaquemyne, de vrouw van de korendrager Adriaen Roos, had haar dochter in het ouderlijk huis laten ontucht bedrijven Het vonnis van 6augustus legt haar een bedevaart op naar ‘sente Marien Magdalenen in de woestine’ (13) Strafbedevaart van vrouwen werd gewoonlijk afgekocht De boete van Jaquemyne zou hier 6pond par bedragen De tarieflijsten van Aalst, Dendermonde en Gent kennen ook de goedkopere bedevaart naar de dichterbij gelegen Magdalenabasiliek van Vézelay in Bour gondië De afkoop van Vézelay is gesteld op 4pond parisis De plaats staat in de lijsten als ‘Sente Marie Magdaleenen te Verdelay (al Vierdolay)’ (14)De enige Vézelayvaart die we kennen is veel ouder dan de Gentse bedevaarten naar de Spelonk, ze werd toegewezen in een scheidsgerecht (zoendinc) vóór gravin Mar gareta in 1274 te Ieper , om de vete tussen de families Belle en Colemiers te beëindigen Twee mannen, W illaume de Tornai en Laurins Brichaem, werden uitgezonden ‘en pelerinage àle Magdelaine àVergelai’ (15) Zo we naar de devotie willen terugkeren, dan staat voor ons de Brabantse minderbroeder Bernardinus Surius (De Soer), die op zijn reis naar het Heilig Land, in 1644 de Spelonk van Magdalena heeft bezocht en beschreven In het eerste Boek van zijn uitvoerig werk ‘Den Godtvrugtigen Pelgrim oft Jerusalemsche Reyse’ (Brussel 1649) wijdt hij twee hoofdstukken aan ‘Sinte Maximinstadt’ en aan ‘de W ildernisse daer de H Magdalena penitentie heeft gedaen’ Hij besluit zijn beschrijving met een LofDicht van honderd verzen, onder de titel: ‘V an de H Maria Magdalena, ende van haer Speloncke in de W ildernisse’ Merkwaardig is echter zijn levendig relaas van de steile tocht, onder stikkende hitte, naar de Speloncke, die ‘seer heylighe plaetse, die seer besacht wordt van de Pelgrims, die van alle landen daer in Pelgrimagie komen’ (16) Broeder Surius heeft bij zijn bezoek aan de Spelonk in 1644 zeker niet vermoed dat, in vroegere tijden, scheidsgerecht en (12) Stadsarchief, Civile Sententien II(152028), f46 (13) Stadsarchief, Civile Sententien III (152834), f160 (14) Van Cauwenber gh aw 223 230 233 (15) PThomas, Textes historiques sur Lille etleNord de laFrance I51 (Rijsel 1931) (16) In de Brusselse uitgave, bij Jan Mommaert, 1661, p3239 Biekorf Jaargang 70 148 schepenbank in onze Lage Landen nu en dan een minder voorbeeldig onderdaan naar de Heilige Spelonk hadden gezonden De gerechtelijke bedevaart was in 1644 al lang uit de mode, en de tijd was nog niet aangebroken dat historici en archivarissen de neus gingen steken in de zoendinc en sententieboeken van vorige eeuwen A Viaene Ovencot Vergeleken met ovenbuer (Biekorf 1967, 170) schijnt mnl ovencot noordelijker te liggen en in het Brugse Vrije algemeen te zijn verspreid geweest Met dezelfde betekenis: klein vrijstaand gebouw met bakoven 1325 St Pieters (bij Brugge) Op de boerderij van de overleden Bouden de Rikelike staat een ‘ovencot’ dat op 12 pond geschat wordt, dezelfde prijs als voor het ‘swincot’ en voor de kleine stal (de grote stal gaat 46 pond) Het ‘waghencot’ doet niet meer dan 8pond Memoriaal de Rikelike 5; ed J De Smet 1402 Donck (Maldegem) Op het hof toebehorend aan het Brugse St Janshospitaal wordt een oven hersteld; de rekening boekt 14 sc ‘van leeme, ende van sande te haelne verbesicht anden voorseiden hoven’ alsook 16 sc ‘van costen biden voorseiden hovencotemakers’ SJH Rek 1402 f65 v 1446 Oostkamp ‘Item van costen ghedaen an tgoed ende hof ter Helst in Oorscamp daer Jooris Roos woont, daer ghedect es up beede te scueren, up tovencod ende up tuvecot’ SJH Rek 1446 f61 v 1512 Snellegem Bij pachter Jaspar Potshooft, op de hoeve van het Brugse StJanshospitaal werken strodekkers ‘upde schuere ende ovencot’ SJH Rek 151012, f177 v 1515 Bredene Afpaling op een hofstede ‘metten gheheelen woenhuuse ende camers met de poesten, voolcoten, cachtelcoten, calvercoten, zwynecoten ende met de gheheelen hovencote ende hoven al daer toebehorende’ RAB Proosdij nr 1295 f97 1524 Aardenbur g In de passegeulepolder wordt een nieuwe hofstede gebouwd Men begint met het timmeren van een ‘ovencodt’ en een kleine stal; het eikenhout daartoe wordt aangebracht uit de bossen van Aartrijke, toebehorend aan het StJanshospitaal te Brugge SJH Losse stukken nr18 1539 Brugge (St Pieters) Gillis de timmerman heeft acht ‘werckende daghen ghetemmert an thoofvecootkin van up ons hofstedeken anden dyck, te 8grsdaechs’ voor rekening van het Hospitaal SJH Rek 1539 f11 Ovenkot is ook bekend in OostVlaanderen en W estBrabant; zie Dr J W eyns, Bakhuis en Broodbakken, blz 10 AV Biekorf Jaargang 70 149 De Brugse tak van de familie Gr ossé en haar kunstatelier (vervolg van blz 104) V Het oeuvr evan Louis Gr ossé W ie het oeuvre van Louis Grossé in zijn geheel overziet en, aan de hand van enkele karakteristieke stukken uit verschillende jaren, ook in bijzonderheden nagaat, doet alvast een drietal indrukken op In de loop van de nagenoeg vijftig jaar waarin hij metterdaad aan het hoofd staat van zijn firma, heerst bij Louis Grossé een bestendige zor gom het ambachtelijk vermogen van het atelier op te voeren tot een zo hoog mogelijke graad van vaardigheid en volmaakte afwerking Vrijwel zijn ganse leven gaat daarmee een nadrukkelijke belangstelling gepaard voor de oudheidkunde, althans voor de kristelijke en middeleeuwse bronnen Volgens de vingerwijzingen van Pugin speurt hij daarin naar authentieke motieven om de litur gische vernieuwingsdrang te helpen stof feren Hij deelt deze belangstelling trouwens met zijn Brugse tijdgenoten en vrienden, James W eale aan de spits Uiteindelijk dragen zowel zijn ambachtelijk eer gevoel als zijn archeologische kennis samen bij tot een kentering in zijn vak Tegen het eind van de 19e eeuw zal deze een vernieuwer als de latere monseigneur Callewaert helpen inspireren Het renouveau uit de jaren 1850 ontwikkelt zich bij Louis Grossé namelijk van een oudheidkundige naar een uitgesproken artistieke visie De relatie tussen een ambachtelijke erecode en de kennis van de bronnen moet Louis Grossé al in Pugin's tijd door het hoofd hebben gespeeld Koesterde ook hij het romantisch heimwee naar de glorietijd der middeleeuwen met haar onverbiddelijke opleidingsfazen die langs duidelijk omschreven wegen voerden naar het meesterschap in het vak? Feit is dat er bij deze nazaat van verbeten Savoyards niet alleen een grote aanhankelijkheid aan het voorvaderlijk geloof werkzaam bleef, zoals wij verder nog zullen vaststellen, maar ook een vorm van zelfrespect dat vele goede ambachtslieden gemeen hebben: de trots over het werk van hun eigen handen en een rusteloos perfectionisme dat, alvast bij het goudborduren, geen ijdel woord bleek te zijn Dit gedachtenpatroon is bewaard gebleven in een versleten familiedokument dat 20 november 1853 als datum draagt on Biekorf Jaargang 70 150 der de titel: Instructions pour la Fabrique & la Maison Pr ojets d'amélioration (40) Het bevat ook reeds gegevens van vroegere datum, nl van 17 november 1851 en 3 september 1852, en schijnt te reiken tot 5augustus 1857 De auteur van deze bladzijden, die onmiskenbaar de hand van Louis verraden, beschrijft nauwkeurig de werkwijze die bij het borduren van een aantal figuren dient gevolgd, en hij verduidelijkt zijn exposé met enkele tekeningen Eerst behandelt hij het vervaardigen van sierbanden en hij detailleert ondermeer hoe men komt tot een keurige weer gave van de vleeskleur en van haarlokken Dan volgt, op een ingekleefd vel papier ,een nota over damast en op een ander dito een opsomming van technische termen en benamingen van werkwijzen Het komt ons voor dat deze basislijst in later jaren werd geraadpleegd door de Farcy (41),want wij weten dat Louis Grossé de auteur van het standaardwerk tot in bijzonderheden heeft bijgestaan Het dokument telt nog enkele andere losse teksten, en de veralgemenende titel Instructions misleidt de lezer die zich aan een gestruktureerde handleiding zou hebben verwacht Het bundeltje doet veeleer denken aan een receptenboekje waarin iemand aantekeningen maakt naar gelang ze hem bereiken hetzij door studie hetzij door persoonlijke ervaring Na enkele bladzijden houdt het geschrift trouwens op Het laatste tekstje schijnt betrekking te hebben gehad op beplantingen aan de Singel Indien wij het jaartal, bovenaan hetzelfde blad en van dezelfde inktkleur ,tw 1857, op deze aantekening mogen betrekken, zouden wij de boven gesignaleerde kweek van witte moerbeziebomen met het oog op de teelt van de zijdeworm aanzienlijk vroeger kunnen stellen dan de kwijting van de cijnspacht aan de Stad Brugge ons toelaat (42) De eerste zinsnede van het geschrift kenmerkt inmiddels de bronnenstudie die Louis Grossé meermaals heeft bedreven Handelend over het borduren van figuren, vermeldt hij zonder aarzelen zijn bron: ‘Imitation des orfrois brodés de la belle chasuble de () Cologne appartenant au Châpitre (40) Manuskript in los folio, recto en verso Familiearchief Grossé, Brugge Omgekeerd bevat het schrift een aantal medische remedies Op een inliggend los blad een ontwerp van vaandel voor de ‘Maetschappij de Groeningsvrienden’ met tekening (knots, bijl en spoor omkranst met een lauwerkroon) en de vermelding ‘Guldensporenslag 1302’ Links van het ontwerp een beschrijving in de Franse taal met onderaan de vermelding: Gd Devreese fils () dessinateur () du canal 23, Courtrai (41) Louis de Farcy ,oc Vgl hoofdstuk II: Technique de labroderie evenals de afbeeldingen tegenover blz 1en 12: Spécimens de dif férents points de broderie par L Grossé, Bruges (42) Vgl voetnoot 28 Biekorf Jaargang 70 151 de la Cathédrale de Liège ()’ (43)Zulke ontleningen liggen helemaal in de lijn van de leer van Pugin en van de neogothiek Net zoals Baron de Bethune in zijn specialiteit bestudeert Louis Grossé de kristelijke middeleeuwen om zich te laten inspireren voor zijn werk Het woord ‘archeologie’ dat de tijdgenoten te pas en te onpas in de mond nemen, schijnt voor hem vooral zoniet uitsluitend die betekenis te hebben gehad Hij wordt overigens betrokken bij de Brugse Société Ar chéologique (44),eerst als donateur ,later als opvolger van James W eale en vanaf 1885 zelfs als tweede ondervoorzitter ,wat erop wijst dat hij zijn studiebronnen ook in een breder verband kan zien, en zijn door ingewijden gekende eruditie, vooral in de herfst van zijn leven, erkend en gewaardeerd wordt Terug aanknopen bij de contrareformatorische barok zou Louis Grossé ten andere zinloos en voor zijn vak volkomen onbruikbaar hebben geleken omdat deze naar zijn overtuiging bevolkt was met heidense motieven en onkristelijke geest! Zulke stijl was niet overeen te brengen met zijn hunker naar zuiverheid van inzicht en gevoelens Hoe stond hij daarentegen in eerbiedige bewondering voor de fresken van Fra Angelico die hij terloops ook in de H Beeldekens Gilde ter sprake bracht en model liet staan Bewondering leidt tot nabootsing De Brugse goudborduurder richt daarom zijn stift naar de monumentale modellen van Fiesole en andere kunsthistorische hoogtepunten Hij aarzelt niet hun lijnen en vormen te transponeren bij het ontwerpen van rijkelijk geborduurde kerkgewaden en andere ornamenten De Madonnafiguren en sommige engelentypes blijken rechtstreeks op der gelijke voorbeelden terug te gaan De tekenbladen van zijn hand laten daarover geen twijfel bestaan Een zijdelingse blik op de evolutie van de schilderkunst in W estEuropa moge volstaan om aan te stippen dat de Ecce Ancilla Domini van Dante Gabriele Rossetti uit 1850, de Genovevacyclus uit het Parijse Pantheon van Pierre Puvis de Chavannes uit 187478 en Koning Kophetua en het bedelar esje van E BurneJones uit 1884, die het jaar daarop zijn Floragobelins van Manchester voorziet van opschriften in gothische letters, allen thuishoren in dezelfde gedachtenstroming De oprichting, in 1848, van The PraeRaphaelite Br other hood, (43) oc Familiearchief Grossé, Brugge (44) A Duclos: Rapport sur lasituat;on etles progrès de laSociété Archéologique de Bruges et de son Musée 18651875, Brugge, druk A De Zuttere, 1877, en Edw Gailliard: Rapport enz 18751885, Brugge, druk Ch Van de Vyvere, 1885 Op welke museumstukken de gift van Louis Grossé betrekking had, wordt niet vermeld Het Gruuthusemusevm telt verscheidene merkwaardige specimens Biekorf Jaargang 70 152 spreekt verder voor zichzelf (45)Zo te zien staat het kunsten geestesleven te Brugge in die jaren hoegenaamd niet buiten de aktualiteit, hoe het waardeoordeel ook moge luiden dat vandaag dient uitgesproken over zijn artistieke scheppingskracht Maar dood is de stad in geen geval Een volledige inventaris opstellen van het oeuvre van Louis Grossé zou betekenen dat alle kasboeken over een looptijd van ongeveer zestig jaar ,dag na dag en post per post, worden uitgeplozen Zoveel geduld hebben wij niet opgebracht Een kleine bloemlezing biedt niettemin een vrij betrouwbaar beeld Op 15 december 1866 vertrekt naar de SintPauluskathedraal te Luik een groot stel zwarte gewaden die bekleed zijn met geborduurde figuren Zulke ‘broderie historiée’ kenmerkt de jarenlange inspanningen van het huis en de specialiteit waarop het terecht fier gaat Dank zij proefnemingen en grondige studies op het bronnenmateriaal is Louis Grossé er omstreeks de helft van de 19e eeuw in geslaagd het aloude ‘schilderen met de naald’ in eer te herstellen Misschien onbewust van de latere evolutie en van de noden van de tijd, geeft hij hierdoor aan zijn atelier technisch zowel als kunsthistorisch ook een definitieve plooi voor vakbekwaam restauratiewerk W at het huis Grossé nog op onze dagen presteert voor het behoud van het kunstpatrimonium, krijgt op dat tijdstip zijn stevige grondslag De term ‘broderie historiée’ dekt inmiddels een gewaardeerd produktietype en wordt in de vaktaal van die jaren mondgemeen zoals blijkt uit de studies van de Farcy en uit de bijdrage van Valentin Dumesnil in de Encyclopédie Contemporaine Illustrée (46)Deze laatste stipt terloops aan dat het atelier aan de Sirnon Stevinplaats meer dan een bedreven borduurder heeft opgeleid; wij kunnen hier onmidellijk de naam noteren van vader English W ant de inwijding in de geheimen van het vak gebeurt niet op school of in de akademie; daar moet het huis zelf voor zor gen Eveneens in 1886, en twee jaar later opnieuw ,mag Louis Grossé vijf kazuifels leveren van het wijde manteltype naar gothische vorm aan Mgr Grant, bisschop van Southwark (47)Deze autoritaire man, die erop stond dat zijn clerus gehoor (45) Zie oa DrJB Knipping, inInleiding tot de Engelse Kunst, Uitg HJW Brecht, Amsterdam, zj blz 133134, met oa een beknopte samenvatting van de theorie van William Rossetti die bijna tekstueel deze van L Grossé zou kunnen zijn (46) L'Encyclopédie Contemporaine Illustrée, VIIIe jaar gang, 181 11894, nr269, Uitg rue du VieuxColombier 13, Parijs: Exposition internationale d'Anvers, XCVII: l'Art Religieux La broderie historiée etlamaison Louis Grossé àBruges, Belgique, par Valentin Dumesnil, blz 261 (47) Kathleen O'Meara: ‘Thomas Grant, First Bishop of Southwark, Londen, WH Allen & Co, 1886 Biekorf Jaargang 70 153 zaam en onderdanig bleef, staat in de gekende wederopleving van het katholicisme in Engeland ondermeer bekend als een nogal streng rubricist De aard van zijn voorkeur is daarom het vermelden waard Samen met Mgr Faict zou hij een tijd nadien voor Louis Grossé bemiddelen bij de paus in een aangelegenheid die verder een aparte alinea verdient De glorietijd van het huis onder leiding van Louis tekent zich vooral af vanaf de jaren zeventig Een toonaangevend pronkstuk is ongetwijfeld de preciosamijter met uiterst bedreven naaldborduurwerk welke de Franse katholieken, op Allerheiligendag 1874, aanbieden aan Mgr Freppel, bisschop van Angers Zijn bewonderaars willen hem hiermede huldigen wegens zijn tussenkomsten in het parlement, want Mgr Freppel is teven député voor Brest! Met het oog op het uitvoeren van de opdracht heeft Louis Grossé omstandig overleg gepleegd met de reeds genoemde Franse specialist, zijn vriend en naamgenoot Louis de Farcy (48),van wie wij kunnen vermoeden dat hij in de vererende bestelling de hand heeft gehad Deze zal hem ook getrouw de aard van de gewenste voorstellingen hebben bezor gd: op de voorzijde van de mijter de H Maagd, eerste patrones van de kathedraal van Angers, omringd door de heilige bisschoppen van die stad, op de keerzijde de H Mauritius geflankeerd door de HH Maurillus en Aubinus, en op de linten de eigen patroonheiligen van de gehuldigde: Carolus en Emilius De aantekeningen nopens het vervaardigen van de mijter liegen er niet om: hij vertegenwoordigt niet minder dan 465 werkdagen van elk tien uren nauwgezette vingeroefeningen, zodat zijn waarde momenteel klimt tot boven het half miljoen Belgische frank Zulk staal van schitterende vakbekwaamheid vindt vanzelfsprekend weerklank tot ver buiten de muren van Angers dat als bezitter van vermaarde tapisseries kritisch mocht staan tegenover elk specimen van bedreven naaldwerk De preciosamijter van Mgr Freppel spreekt trouwens tot de verbeelding van de bisschoppen uit de buurt Nog hetzelfde jaar komt er een bestelling van Mgr Gay ,bisschop van Poitiers, en zijn voorbeeld wordt gevolgd in 1887 door Mgr Maréchal, bis (48) L'Encyclopédie oc Supplément 1900, blz 146, onder nr179, met afbeeldingen De preciosamijter van Mgr Freppel ea kenmerken niet alleen de artistieke weder geboorte van het kunstborduurwerk, doch ook dé terugkeer naar de verantwoorde vorm Zie hierover het indringend artikel van Jos Van Hauwermeiren: De mijter ,in het Litur gisch Parochieblad, Uitg Abdij Steenbrugge, jaar gang 21 (1939), blz 90 en volg De auteur toont duidelijk de relatie aan tussen functie en vorm, evenals het gebruik dat kon worden gemaakt van de vrije vlakken om, door vorm en functie gepostuleerde, borduurverluchting op verantwoorde wijze teintegreren De archeologische speurzin van Louis Grossé bracht hem ook voor dit sierhoofddeksel tot verantwoord inzicht Biekorf Jaargang 70 154 schop van Laval, die meteen een pontifikaal ornaat in goudbrokaat laat leveren, weer met ‘broderie historiée’, en in 1891 door Mgr Bécel, bisschop van Vannes Bij het zilveren bisschopsjubileum van laatstgenoemde bestelt zijn diocees bij Grossé bovendien een komplete staatsiekledij met kazuifel, stool en koormantel waarover de Farcy geestdriftig en met de gebruikelijke historische verwijzingen heeft geschreven (49) De faam van het atelier van Louis Grossé is ondertussen door gedrongen tot Agen, LotetGaronne, waar Mgr CoeuretV arin zich laat inpalmen, waarna nog twee abdijen, deze van Glanfeuille, MaineetLoire, en van SaintMaur voor de glinsterende verzoeking bezwijken Angers zelf heeft de weg naar het Brugse huis goed onthouden want in 1877 bestelt men er een kazuifel in de oudItaliaanse stijl, type vioolkast dus, maar met versiering naar 12e eeuwse motieven om ter gelegenheid van de diocesane Romebedevaart te worden aangeboden aan de paus, alsdan Pius IX In 1884 is het nogmaals Grossé die aan de SintJozefskerk te Angers een volledig stel gehistorieerde witte gewaden mag leveren Naar het eind van de eeuw verschijnen op de bestellijsten nog namen als deze van de Amerikaanse bisschop Choke en van Mgr Longin, van Zavenowski, een Russisch prelaat Al deze kerkelijke personaliteiten en landstreken spreken uiteraard tot de verbeelding Vooral in het laatste kwart van de 19e eeuw verlenen zij aan het oeuvre van Louis Grossé en aan de vakbekwaamheid van het Brugse kunstatelier onmiskenbaar een internationaal renommee Niet altijd echter zijn de bestellingen van ornamenten of van ander borduurwerk afkomstig uit kerkelijke kringen Geregeld staan zij ook op naam van leden van adellijke families of van instellingen of verenigingen, bijvoorbeeld in het vooruitzicht van een pauselijke audiëntie, een stoet of een processie Een hertogin de Luigne bestelt aldus in 1877 een satijnen romeinse kazuifel met sierbanden waarop de Moeder Gods staat afgebeeld, om als geschenk te dienen voor de paus, en in 1887 reist ook het Brugs jubileumkomitee Leo XIII naar Rome met een vaandel van het H Bloed, een wit solideo en een geborduurd huldeadres die door Louis Grossé zijn geleverd Soms zijn het ook gewoon handelaars uit eigen land of van over de grenzen: Frankrijk, Engeland, Duitsland en Nederland, die zelf over geen atelier beschikken en bij Grossé kerkgewa (49) L de Farcy: Description des ornements offerts àsa Grandeur Mgr Bécel enz getypte tekst in 4o,14 blz Familiearchief Grossé, Brugge, met om op blz 7een bijzondere geslaagde beschrijving van de zogenaamde or nuétechniek Biekorf Jaargang 70 155 den en ander borduurwerk bestellen om voort te verkopen De firma levert tussendoor ook duidelijk profaan werk af of stukken van minder artistieke pretentie zoals de vijf geborduurde panelen waarmee het Antwerps transportbedrijf Debuck in 1874 denkelijk een salon heeft laten stof feren Naam en faam van Louis Grossé waren ten andere in eigen stad en streek sinds jaren stevig gevestigd W ijvernemen zulks uit de hooggestemde bijdragen die uiteraard rond of na zijn afsterven in 1899 verschenen zijn in de kranten van die tijd en in de gespecialiseerde tijdschriften (50),nog geruime tijd nadien zelfs, zoals blijkt uit de lieve dankbrief die juf frouw Antoinette Em Grossé op 22 april 1905 stuurt naar de oude huisvriend Kanunnik Duclos, voor zijn artikel in La Patrie (51) Maar het Brugse en de eigen streek hebben niet op zulke In Memoriam's gewacht om hun waardering te betuigen Reeds in 1866 raadpleegt deken Dumoulin uit Gistel Louis Grossé voor het ontwerpen van kostumes voor de H Godelieveprocessie, en in 1870 bestelt de Familie Ronse voor de dekenale kerk een Codelievevaandel met goudborduurwerk Ook de Edele Confrerie van het H Bloed te Brugge kent de kwaliteiten van haar stadgenoot en schrijft hem na een bepaalde prestatie een heel lovende brief (52)Geen wonder dus dat de inrichters van tentoonstellingen geregeld beroep doen op het Huis Grossé, zoals gebeurt voor de omvangrijke Nijverheidstentoonstelling te Brugge in 1880 (53)Dat de naam Grossé al daarvóór een nationale klank heeft verworven lezen wij af van het sukses dat Louis in 1877 mag oogsten met een H Sakramentsbanier te Gent, en vernemen wij opnieuw in 1894 van (50) Zie om La Patrie, Brugge, uitgave van 21 augustus 1899, blz 2,met, infine, een zinspeling op de naastenliefde van de afgestorvene en zijn armenzor g,die hij in de huiskring met nauwgezetheid voorbereidde (51) Prov Bibl en Cultureel Archief, Brugge Mij vriendelijk gesignaleerd door L Schepens De brief van 22 april 1905 isgeschreven op briefpapier met de twee ledige hoofding Louis Grossé, (), Bruges, Flandre Maritime (!) en () London WEen toegevoegd rood huisstempel draagt dan reeds de melding: Ancienne Maison Louis Grossé, waarna in groter letter: AE Grossé, boven het Brugs adres Een nieuw tijdvak begint (52) Brief dd 29 juni 1869, Familiearchief Grossé, Brugge De Edele Confrerie dankt L Grossé voor de historische en godsdienstige kledij die het huis geleverd heeft voor de jubileumprocessie op 3mei 1869 Verder wordt ook met lof geschreven over de geborduurde omslag waarin de confrerie een huldeadres aan de Paus heeft kunnen opsturen De brief, ondertekend door Alfred de Man, als proost, en () Van Huele, als secretaris, isgeadresseerd aan L Grossé ‘négociant etartiste’ (53) Gedenkboek der NijverheidT entoonstelling van WestVlaanderen teBrugge ingericht ter gelegenheid van Belgenlands Vijftigjarige Onafhankelijkheid Brugge, druk Edw Gailliard, 1881, blz 94 Biekorf Jaargang 70 156 Dumesnil (54) na een gelijkaardige prestatie voor de internationale expositie te Antwerpen Deze opsomming moge volstaan om de indruk af te ronden die wij van het oeuvre van Louis Grossé kunnen opdoen Op gevaar af in herhaling te vallen, moeten wij erop wijzen dat de betekenis van Louis Grossé voor de ontwikkeling van zijn kunstambacht in de 19e eeuw vooral dient gezocht in de artistieke ontvoogding die het langzaam maar zeker door zijn beleid heeft door gemaakt Vóór Louis kon een borduurder ongetwijfeld een goed en zelfs een zeer goed vakman zijn, maar er ontbraken kunstenaars in het vak die in staat waren nieuwe vormen niet alleen te bedenken maar ook uit te voeren Er waren geen werkplaatsen waar de kreativiteit aan bod kon komen, en vermits niemand het had kunnen aanleren ontbraken ook de vaklui die de oude, ver geten technieken opnieuw zouden kunnen toepassen De specifieke verdienste van Louis Grossé ligt in de vernieuwde zelfontdekking van het kunstambacht en in zijn moeizame ontsluiting dank zij jarenlange studies en proefnemingen Grossé heeft de ambachtelijke mogelijkheden teruggevonden welke zijn voor gangers in de loop der tijden waren kwijt geraakt Hij bestudeerde de ontzaglijk rijke en moeilijke waaier van de ‘armures’ die men indertijd zo vloeiend had uitgevoerd, zoals wij ze kennen op de ornaten van het Gulden Vlies of op de stralende koormantel van SintDonaas in het van der Paelenportret van Jan van Eyck Geleidelijk heeft hij de oude technieken gereconstrueerd, en om ze goed te kunnen uitvoeren heeft hij ze in al hun details getekend en aangewezen hoe en met welke steken het opnieuw zo kon Daar ligt de eigenlijke verdienste van zijn ‘broderie historiée’ en de diepere zin van het dokument van 1853, de Instructions, die de sporen dragen van zijn verbeten werkkracht Hier verder uitweiden over de vakeigen technieken en over de types van borduursteek, of proberen uit te leggen waarin kamsteek, satijnsteek of oplegsteek precies van elkaar verschillen, zou het opzet van ons opstel ver te buiten gaan Maar men zou aan de kern van vijftig jaar kunstambachtelijke evolutie voorbijzien, indien men de relatie zou ver geten welke steeds blijft meespelen tussen materie en geest, tussen techniek en vormgeving, op zoek naar een harmonie die wij kunst plegen te noemen De neogothiek heeft de verbeelding van Louis Grossé gericht naar een vormentaal die in wezen op bruikleen steunde Noch hij noch zijn geestesgenoten hebben zich daarover de wenkbrauwen gefronst; in de lijn van hun levensbeschouwing lag daar voor hen de enig bruikbare weg, althans zo hebben zij het gezien (54) cfr voetnoot 7 Biekorf Jaargang 70 157 VI Voortzetting van het huis: Brugge en Londen Omstreeks 186668, het tijdstip van de kontakten met Mgr Grant, ziet Louis Grossé zich geplaatst voor een gewetenskonflikt dat overigens kenmerkend is voor deze overtuigd katholieke man Hij wordt namelijk vanuit Engeland, misschien door bemiddeling van zijn Engelse vrienden te Brugge: W eale, Pugin junior ,Sutton of King, benaderd door ritualisten van de High Church, volgens De Jong (55) bakermat van de Oxfordbeweging Zij vragen hem naar kerkgewaden! Hun wens ligt volkomen in de lijn van deze protestantse groep Deze benadrukt immers ‘het historisch karakter van de Kerk evenals haar samenhang met de Oudheid en de Middeleeuwen, en houdt derhalve ondermeer vast aan de litur gie’ (56)De AngloKatholieken voeren bijgevolg allerlei katholieke gebruiken in waaronder ook paramenten in katholieke trant Zo komen zij terecht bij Louis Grossé Hoewel hun verlangen en bovendien hun neogothieke smaak duidelijk inhaken op het gedachtenpatroon van de Brugse goudborduurder ,is deze niet erghappig naar zulk ‘verdacht’ kliënteel Hij vraagt zich weldra af of het wel mag, of het overeen te brengen is met zijn geloofsovertuiging enz Zijn twijfels en gewetensbezwaar leiden hem naar de bisschop van Brugge, Mgr Faict Deze acht het probleem evenwel te delikaat, durft althans niet zelf de knoop door te hakken en refereert aan Rome W elke achter grond van gedachten en informaties in deze zaak verder heeft meegespeeld kan bestudeerd worden en laten wij onbesproken Voor ons relaas is van belang dat Louis Grossé, op 18 november 1868, een bevrijdende brief ontvangt, eigenhandig van Mgr Faict, waarin deze in vriendelijke bewoordingen de afloop van zijn tussenkomst mededeelt en de discussie positief besluit Louis leest de twee kleine bladzijden ongetwijfeld met trillende hand; beurtelings met schrik en lichte ergernis die nogal sibillijnse tweede alinea; stel je voor ,hij, Louis Grossé van Brugge een ketter!; maar kan meteen verlicht adem halen Het probleem krijgt voor hem zijn voordelig beslag (57) (55) Kard De Jong: Handboek der Kerkgeschiedenis, deel IV,Uitg StandaardBoekhandel, Antwerpen, 1949, blz 198 (56) ibid (57) De tekst van de brief luidt als volgt: † Bruges, 18 Nov 1868 Mon cher Monsieur! J'ai leplaisir de Vous informer que SE Le Card Patrizi, Préfet de lasuprême Congrégation du St Office, par sa lettre du 9de ce mois, vient de me faire connaître que, en vertu d'une Déclaration de Notre Saint Père lePape luimême, àqui laS Congrégation susdite acru devoir en référer ,ilne Vous est pas défendu de continuer ,dans les conditions où Vous l'avez fait par lepassé, àconfectionner &àvendre, àl'usage des Ritualistes, des ornements d'église catholiques L'Eminent Cardinal me char ge du reste de Vous avertir dans leSeigneur ,afin que Vous éloigniez de votre esprit toute intention de favoriser par vos ouvrages lapropagation de l'erreur Moi qui sait que tous vos désirs ettout vos efforts ont tendu constamment &tendront de plus en plus au développement de lavérité &de l'unité catholiques, jen'insiste pas davantage sur cette recommandation; eten formant des voeux pour laprospérité de votre maison, jeVous réitère l'assurance de mon affectueux dévouement Biekorf Jaargang 70 158 De overlevering in de familie zegt dat ook de boven genoemde bisschop Grant in de zaak van de ritualisten werd betrokken W ijbeschikken inderdaad over het vrij formeel getuigenis van Grant's biografe Kathleen O'Meara (58) die gewaagt van de uitgebreide briefwisseling welke de bisschop van Southwark met Louis Grossé over het onderwerp heeft gevoerd, en waaruit zij overigens een paar passages citeert De brief of brieven van Grant worden echter te Brugge niet teruggevonden Betekenen de handelsrelaties met de ritualisten een interessante marktopening voor de Brugse firma, toch mogen wij daarin niet de doorslaggevende reden zien voor de beslissing van Louis te Londen een bijhuis te gaan openen, een gebeurtenis die te situeren valt omstreeks 188081 Onderstellen dat het Engels seminarie en de Engelse vrienden te Brugge de onderneming hebben aanbevolen, lijkt aantrekkelijk, doch de oorzaak dient op de eerste plaats gezocht in de krisisverschijnselen welke de schoolstrijd voor het kunstambacht teweeg brengt! De spanningen tussen katholieken en liberalen en de beruchte ongelukswet van 1879 verplichten namelijk de kerkelijke middens alle beschikbare financies aan te wenden voor hun vrije scholen en gebroodroofde leerkrachten Dit inbinden laat zich ernstig gevoelen in de bestellingen van paramenten en het plaatst Louis Grossé, vader van een zeer groot gezin en hoofd van een uitgebreid atelier ,voor zware moeilijkheden De ener gieke man geeft zich echter niet gewonnen: hij zal in het buitenland zoeken wat hij voorlopig in het eigen land moet ontberen De eerste sporen van Grossé's aanwezigheid te Londen lei (get) †Jean Jos Evêq de Bruges Mons rGrossé, Place Sirnon Stevin, E/V e (58) Kathleen O'Meara, oc blz 347, waar schr het heeft over de uitgebreide correspondentie van bisschop Grant De briefwisseling met L Grossé wordt uitdrukkelijk vermeld; het commercieel belang van de omzet van kerkgewaden aan de ritualisten blijkt uit de bedragen: 800 à1000 £per jaar! Biekorf Jaargang 70 159 den naar een winkel in New Bond street 53, waar een zekere Thomas Booker als vertegenwoordiger werkzaam is Dit lezen wij in een niet gedateerde aankondiging op een vermoedelijk Londens krantenknipsel (59)Louis Grossé ziet de uitstraling op Engels grondgebied echter liever met eigen volk gebeuren Drie van zijn kinderen: Joseph, Elisa en AntoinetteEmilienne vertrekken daarom naar Londen en openen er in Baker Street 83, Portman Square, een ‘Ecclesiastical and General Art Repository of Bruges W orks’ Op datum van 14 april 1882 is een fragment bewaard van een brief die de Grossékolonie naar Brugge stuurt Zij is blijkbaar nog steeds in de weer om de jonge nederzetting huiselijk in te richten want zij vleit om vloerkleden voor de eetkamer Het bijhuis moet op dat tijdstip nochtans al ingewerkt zijn want samen met de brief worden er twee tekeningen verzonden, een H Philippus en een H Peregrinus voorstellend, duidelijk voor uitvoering door het atelier te Brugge Luidens hetzelfde brief fragment zijn de tekeningen van de hand van Appoloni Volgens een andere bron (60) heeft het Londens bijhuis ook beroep gedaan op andere ontwerpers Een JW Street bezor gde bijvoorbeeld een tekening voor een medaillon met Christusfiguur dat bestemd was voor een Anglikaanse kerk De winkel in Baker Street blijft nu voor vele jaren de levendige filiale van het Brugse huis Engelse ritualisten en katholieken compenseren voorlopig de malaise in de opdrachten vanwege Belgische kliënten Kardinaal Manning is een trouwe vriend des huizes geworden De produkten vertrekken ook naar de dominions, maar de belangrijkste schijnen toch hun bestemming te vinden in Engeland zelf: ludlow Parish Church, Hereford Cathedra!, Linton Church bij Maidstone en de ka (59) De tekst van deze aankondiging luidt, na opgave van naam en adres van het ‘general ecclesiastical warehouse’, verder als volgt: ‘Manufacturer of damask, laces, embroidery ,and church decorations, vestments, banners, altar frontals, hangings, and linen of every description, in accordance with the architectural style of the churches’ (invloed van AW Pugin!) en verder: ‘L(ouis) G(rossé) begs to call especial attention to his rich gold and silver brocades of Flanders; also to the great perfection to which he has arrived in executing historical work (= broderie historiée!), centre pieces, orphreys, embroidery on imagery ,pictures and armory’ Belangrijk ook de bijzonderheid dat L Grossé via Londen niet alleen (Brugse) kant zoekt te verhandelen maar ook een afzetgebied opent voor het aanverwant huis van de glazenier Coucke, vermits hij ook annonceert: ‘manufactory for stained glass, according tothe ancient principle, by Samuel Coucke and Co, under the direction of Louis Grossé’! De bedrijvigheid van deze Samuel Coucke evenals van zijn zoon Eloi iseen aparte studie waard Hun atelier in de Korte Vulderstraat teBrugge had in WestEuropa een goede faam en leverde tot in Jerusalem Coucke leverde oa brandglas voor de studeerkamer van Kan Duclos (60) The Churchwoman, weekblad afl 2december 1898, blz 147 Biekorf Jaargang 70 160 thedraal van St Albans gaan prat op wat zij aan kostbaarheden van Grossé bezitten Dat de onderneming gedijt kan ook afgeleid worden uit de pogingen van de familie om het huis in eigendom te verwerven Zoals echter veel woningen in de Londense city staat het pand in Baker Street op cijnsgrond, en het wordt pas veilbaar gesteld in 1896 Maar dan vertrekt er ook spoedig een telegrafisch bericht naar Brugge om aan de oude vader en de thuisblijvers te melden dat de woonst gekocht is De Brugse nederzetting te Londen heeft voet bij stuk gehouden hoewel Joseph en zijn jongere zuster AntoinetteEmilienne naar de eigen stad zijn teruggekeerd Het ander meisje, Elisa, later mevrouw Van de Casteele, is nog jaren in de Engelse hoofdstad gebleven totdat zij de leiding van het bijhuis heeft kunnen overdragen aan nakomelingen van een andere tak De firma heeft later Baker Street verlaten om zich te vestigen in Manchester Street 36 Haar verdere evolutie laten wij, wegens het bestek van deze bijdrage, buiten beschouwing De eeuwenoude traditie van het Engels borduurwerk (61) heeft in ieder geval aan het initiatief van Louis Grossé een interessante partner gehad Kritische ‘connoisseurs’ uit de Londense en Britse gewoontenwereld van de staatsiekledij hebben de produkten van de Brugse goudbarduurders blijkbaar niet te min geacht De terugkeer van twee kinderen Grossé uit Londen naar Brugge is duidelijk te zien als een tijdige maatregel in het vooruitzicht van de opvolging Vader Louis, de ‘grote Grossé’ gelijk men hem is gaan noemen, overlijdt in zijn geboortestad op 14 augustus 1899 Nu het huis aan het Simon Stevinplein achterblijft in goede handen, kan hij heengaan met gerust gemoed In ‘De gouden leeuw’ zal vooral AntoinetteEmilienne in de komende tijd uitgroeien tot een figuur van betekenis Het gezin van Louis Grossé is trouwens opengebloeid zoals mocht worden verwacht De drie zonen: Louis jr,Joseph en Godefroid, leveren weldra de bewijzen van hun artistiek ambachtelijke aanleg Van de meisjes zijn er drie heel jong gestorven Drie andere treden in bij de Zusters van Liefde te Gent; de oudste, Horlense, zal als zuster Coletta algemeen overste worden te SintT ruiden De huiselijke relaties met deze congregatie spelen een essentiële rol bij de oprichting van het sanatorium te SijseleDonk, doch laten wij niet op dit feit vooruitlopen Van de overige dochters zijn er voornamelijk twee die, voor het Brugse huis, rechtstreeks van belang zijn: (61) Vgl JDuver ger ,JVersyp ea: Engels borduurwerk inde Nederlanden, ints Artes ‘Textiles II, 1955, blz 18 en volg Biekorf Jaargang 70 161 Michelle, de latere mevrouw Désiré Monthay ,en de ons reeds bekente Antoinelte Louis Grossé junior kiest als richting de glasschilderkunst Deze branche schijnt in onze gewesten bepaald door toedoen van Baron de Béthune nieuw leven te zijn ingeblazen, merkwaardig genoeg eens te meer onder Engelse invloed, ondermeer van Hardman en John Birmingham (62)Vanaf omstreeks 1870 komen er te Brugge verscheidene nieuwe ateliers tot stand, waaronder dat van Louis Hij vestigt zich in de Steenstraat, en op de reeds aangehaalde tentoonstelling van 1880 (63) toont hij oa brandglas in bestelling voor de kerk van Vitré, Ille & Vilaine (Fr )en voor de Karmelkerk van Laval Onnodig te zeggen dat vader Grossé zijn oudste jongen bijstaat waar hij kan en hem, ook voor de vormgeving, aan kostbare wenken helpt en zijn neogothieke zienswijze overdraagt Eveneens op vaders zeggen, heeft Godefroid Grossé de mozaiekkunst gekozen Op dezelfde tentoonstelling van 1880 zou zijn werk het eerste geweest zijn van die aard dat buiten Italië tot stand is gebracht door andere dan Italiaanse vaklui Joseph Grossé tenslotte, de man met de Londense ervaring achter de rug, is het dichtst blijven staan bij de oorspronkelijke discipline van het huis: het kunstborduurwerk Ook hij wil het echter niet houden bij één specialiteit Hij bekwaamt zich daarom in de studie van het email en maakt mooie brandkopers Bijzonder goed tekenaar en innig vertrouwd met de eigenschappen van allerlei weefsels, geniet hij bekendheid wegens de fraaie vlaggen die hij vervaardigt Voor het intenser verenigingsleven naar het eind van de 19e eeuw toe, zijn deze sieraden onontbeerlijk geworden! De naam van Joseph Grossé, die op zijn beurt een dicht bezet atelier leidt in de Kuipersstraat, is ook verbonden aan vier monumentale broderies voor het Shakespeare Memorial Theatre te StratforduponA von Elk paneel meet 2,5 m op 1,8 m en stelt taferelen voor uit bekende werken van de grote W illiam: Hamiet, Midzomernachtsdroom, Elck wat wils en W intersprookje, ergromantische composities maar van een verbijsterende virtuositeit De borduurkunst is duidelijk niet in de neogothiek vastgelopen, zij is er alleen maar soepeler op geworden Hoe jammer dat deze werken van Joseph Grossé bij de brand van het theater in 1926 verloren zijn gegaan Een tijdlang heeft de familie Grossé een deel van haar hoop gesteld in de zoon van Michelle, Louis Monthay Deze begaafde jongen studeerde aan het SintLodewijkscollege te Brugge en daarna te Namen, maar werd in 1914 gemobilizeerd Op een van zijn missies als officier van de inlichtingsdiensten, (62) Helbig, oc blz 89 ss (63) cfr voetnoot 13 Biekorf Jaargang 70 162 kwam hij terecht in een giftgasaanval en herstelde nooit meer helemaal van de opgedane infectie Terug te Brugge heeft hij nog ijverig samengewerkt met zijn tante, juf frouw AE Grossé, maar is dan gestorven op 7februari 1921 Het is te zijner nagedachtenis dat zijn ouders het sana te Sijsele hebben gesticht Hij ligt er met hen begraven, en ook AntoinetteEmilienne heeft er,vele jaren later ,haar laatste rustplaats gevonden Tussen 1899 en 1954, maar vooral in de periode van haar jarenlange samenwerking met Mgr Callewaert, mag zij als de ‘mulier fortis’ van het Huis Grossé onze belangstelling genieten G Gyselen Lessing en Shakespear ein de Brugse schouwburg 1793 De Nederduitse Toaneelisten van Rotterdam, onder Direktie van Andries en Helena Snoek, speelden in 1793 een heel seizoen te Brugge, waar ze onder de naam ‘De Hollandsche Acteurs en Actrices van Rotterdam’ optraden Zie daarover Biekorf 1965, 125 Een prospectus had voor maandag 5augustus 1793 de opvoering aangekondigd van Emilia Galotti van Lessing, in de overzetting van de Schrijvers van de Spectatoriale Schouwbur g Deze première te Brugge werd echter acht dagen uitgesteld ‘wegens ziekte van een der Actrices’ en vervangen door het stuk ‘De Bur gemeester ’ van de Duitse auteur AF von Brühl De opvoering van Emilia Galotti is dan wel door gegaan op 12 augustus, aanvang 6uur ,in 5bedrijven Op donderdag 7november kwam de ‘Eerste Representatie van Hamlet Koning van Denemarken, Treurspel in 5bedrijven in Verse’ naar het Engels van Shakespeare door Mevrouw MG de Cambon ‘gebooren van der W erken’ Deze vertaling wordt door JA W orp, Gesch van het Drama en het Toneel in Nederland (Groningen 1908) niet geciteerd De opvoering van Hamlet begon te 530 uur; ze was gevolgd door een kort stuk: ‘De Comedie by geval, of de Gefopte’ (V olgens oorspronkelijk prospectus) Op 17 november kwam de première van Romeo en Julia op het toneel Niet in de tekst van Shakespeare, doch naar een Duitse prozabewerking van de auteur CF W eisse Een suksesvolle eerste representatie (op 20 september) was deze van De Barbier van Sivilien of de Onnutte Voorzor g, Blyspel in 4bedryven Naar het Fransch van de Beaumarehais’ Het stuk werd een tweede maal opgevoerd op 20 oktober De vertaler wordt in het prospectus niet genoemd AV Biekorf Jaargang 70 163 Hoedenvlechters uit Gelderland werkzaam in Brugge omstr eeks 1440 Chaucer plaatst in 1386 een Vlaamse beverhoed (a Flaundrish bever hat) op het hoofd van de koopman die de bedevaart naar Kantelber gmeemaakt (1)En Antonio de Beatis, sekretaris van de kardinaal van Aragon, die op 2augustus 1517 met zijn meester de stad Brugge bezoekt, prijst de harige kastoren en de glanzende vilten hoeden die er gemaakt worden, naar zijn oordeel de fraaiste die ter wereld te vinden zijn (2) De Vrije Hoedenmakers, met de hl Barbara als patrones, waren alsdan een belangrijk ambacht Het ‘treeken’ en verven van de hoeden gaf meermaals aanleiding tot betwistingen Ook na de beroerde zestiende eeuw was de hoedenmakerij te Brugge nog belangrijk, ondanks de konkurrentie van andere steden als Brussel, Mechelen, Lokeren, Doornik (en zelfs Menen in de jaren 1770) De Hoedenmakersstraten van Brugge mogen we niet direkt aanhalen om de bloei van het ambacht te illustreren: men weet dat die straten genoemd zijn naar de familienaam Hoedmakere die reeds ca 1300 door een patricische familie gedragen werd De dure kastoren en vilten hoeden van de hoedenmakers waren het hoofddeksel van adel en bur gerij Het platteland kwam op de Brugse markt vragen naar goedkope mutsen en naar ‘werkhoeden’ De vlechters zor gden daarvoor en brachten basten (uit eikenschors vervaardigde) en strooien hoeden in de handel De breedgerande hoeden die de ploegende, zaaiende en maaiende boer ,en de meiden in het hooiveld dragen zijn strooien hoeden Ofwel ook schenen hoeden Verdam in Mnl Wdb (VII 433; verschenen in 1912) kent schenehoet met bet ‘hoed met brede rand’, de betekenis van schene, scene, en van scheenhoet (Piantijn) en schijnhoet (Kiliaan) heeft hij, bij gebrek aan vindplaatsen, niet kunnen ophelderen Opmerkelijk is dat Verdam geen mnl adj scenin, schenen, heeft ontmoet, terwijl hij znw scene opneemt met bet teen, vlechtwerk, mand, korf Scheen is: Gespleten wijm of wis, die met het scheenmes of de scheenschaaf platgestreken wordt De schenen worden gebruikt voor fijn vlechtwerk Het scheenmes van de Bornemse mandenmaker is een lemmer waardoor de wijmen, nadat ze met het splijtmes gekloven zijn, getrokken worden om (1) Canterbury Tales, General Prologue, v272 Zie Biekorf 1968, 122 (2) Voyage du Cardinal d'Aragon, ed M Havard de laMontagne, p110 (Parijs 1913) Biekorf Jaargang 70 164 ze plat te maken voor fijn werk De scheenschaaf is een vaststaande schaaf om de gekloven wijmen plat te schaven (3) Hierdoor wordt de betekenis van mnl adj scenin duidelijk Scenin =gevlochten uit schenen (di uit gespleten en platgeschaafde wijmen) Hier volgen nu eerst enkele bewijsplaatsen De oudste dragers van scenin hoeden die ons uit oude teksten tegemoet treden zijn de dragers van de officiële toortsen en gildekaarsen in de stadsprocessie De scenin hoet werd blijkbaar gedragen als scherm tegen het afdruipende kaarsvet van de processietoorts 1398 Geraardsber gen De stadsrekening heeft de volgende uitgaafpost: ‘Item van antscoen, riemen, scenen hoeden omme clercken, cnapen, garsoenen die tortijtschen droeghen met den heyleghen sacramentc, 26 sc’ (4)Heilig sacrament: gedragen in de jaarlijkse processie (Corpus Christi) 1450 Gent De Keure van de Houtbrekers bevat het volgende artikel betr de Sakramentsprocessie: ‘Item zullen de vier keersdraghers, de vier bistanders, de twee napdragers, de trompers ende ooc die cnape vanden ambachte hebben elc een sceenin hoed, 1roozenen hoed ende een paar hantscoen, al sambachts coste (5a) 1450 Gent Het Gildeboek van de Handboogschutters noteert onder de uitgaven gedaan op Sakramentsdag: ‘Item die de keersen dragen, elken 4grDie de keersen vellen, elken 2grDie de vane draecht, eenen hoet ende 2grItem noch tween keersdraghers ende den velders, elken eenen schenen hoet ende elken een paer hantscoens’ (5b) Omstreeks dezelfde tijd verschijnt de scenin hoet in het Poorterboek van Brugge In maart 1441 worden twee, in meiaugustus 1444 vier vlechters van schenen hoeden als poorter ingeschreven Een van die vlechters is herkomstig van 'sHertogenbosch, de vijf andere komen uit Maasdriel in Bommelerwaard, Gelderland Hier volgt hun inschrijving in chronologische volgorde (6) 1441, maart 4 Gaassin van Helou, fJans, van sHertoghen (3) JCornelissen, Idioticon van het Antwerpsch dialect, Bijvoegsel II1112 (Turnhout 1938) Vgl schenen: dunne smalle repen hout voor een zeefbodem, in WNT XIV 337 (4) VFris, De oudstbewaarde stadsrekening van Geraardsber gen, in Bull GOK van Gent, XX, 1912, 373 (5a) De Potter ,Gent V644 (5b) De Potter ,Gent IV 392 Een velder ewas een begeleider van de toortsdrager ,aangesteld om de processietoorts op terichten en neer telaten: zie Biekorf 1965, 63 Een syn van veldere isbistander e(zie vorige tekst) (6) RA Parmentier ,Indices op de Brugsche poorterboeken I319 347 363 397 431 433 (Brugge 1938) Biekorf Jaargang 70 165 bossche, omme metter hand te makene scenine ende stroyene hoeden ende dat daran cleift 1441, maart 4 Jan Scim, fDierix, van Driel bi sHertoghenbossche, omme metter hand te makene scenine ende stroyene hoeden ende dat daran cleift 1444, mei 9 Jan W emmer ,fJans, vanden Driele in Ghelreland, omme scenen hoeden te makene 1444, mei 11 W illem fFloreins, van Bommele, omme schenen hoeden te makene ende andere cleene poortersneeringhe te doene 1444, mei 14 Godevaart Moric, fRutgheers, van Driele int lant van Ghelre, omme sceenene hoeden te makene Herder met schenen hoed (Houtsnede, Augsbur g1479) 1444, aug 5 Martin De Loos, fLambrechts, van Driel int land van Ghelre, omme scenene hoeden te makene Driel, tegenwoordig Maasdriel, in Bommelerwaard, het Benedendistrikt van de provincie Gelderland, stond oudtijds bekend door zijn hoedenvlechterij Vander Aa getuigt nog in 1841 dat de inwoners van Drie! ‘eertijds een goed bestaan hadden van het vlechten der schenen, waarvan de vrouwenhoeden worden gemaakt, doch dit handwerk is daarna zeer verminderd’ (7) Zijn die Gelderse vlechters in de jaren 1440 alle zes naar Brugge over gekomen om er hun handwerk uit te oefenen, ‘omme metter hand te makene scenine ende stroyene hoe (7) AJ Van der Aa, Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden III 517 (Gorinchem 1841) Biekorf Jaargang 70 166 den’, zoals de eerste aankomer in het poorterboek liet neerschrijven, of was het ook om zaken te doen in gevlochten hoeden van Gelderse import? Dit laatste moet niet uitgesloten worden, W illem Floreins (1444) wordt poorter niet alleen om vrij hoeden te mogen vlechten doch ook om ‘andere cleene poortersneringhe te doene’ De hoedenvlechterij was niets meer dan een ‘poortersneringhe’, een naam die veel kleine (buiten de ambachten staande) bedrijven dekte De hoedenmakerij daarentegen was een ambacht In Dendermonde schijnen de ‘schenen hoeymakers’ in één ambacht met de vilten hoedenmakers verenigd te zijn Een reglement van 1573 voor de markt van Dendermonde luidt: ‘De hoeymakers, te wetene de vilten ende schenen hoeymakers, zullen staen ende voort doene (desen jaermerct gheduerende) lancx ende binnen de greppen vande zelve merct, d'insetene vooren ende vremde daernaervolghende’ (8) De schenen hoed, zwart geverfd, werd ook in de stad door vrouwen gedragen Dit blijkt uit de volgende anekdote uit het beroerde jaar 1490 te Brugge Jacop van Ghuleken, schepen van Brugge, poogt in verkleding de stad te ontvluchten langs de Katelijnepoort en wordt er aangehouden Zijn vermomming zag er uit als volgt: ‘Hy hadde an een vrauwencuers zward ende een vrouwen keerle zward, ende hy hadde voor hem gheschort een wit vrauwe schortcleed, ende een linen ooftdeed up zyn hooft, ende dat onder den kin toegehect, ende een zwarten schenen hoed up zyn hooft, ende eenen viercanten paender an zyn harem’ (9)(De gevlochten hoed werd door de vrouwen gedragen op een linnen hoofddoek) De schenen hoed was echter ,zoals de strohoed, vooral een zonnehoed, een hoed ‘die groot es tseghen de sonne’, zegt Joos Lambrecht in het Naembouck van 1562 (10) Op sommige oude prenten (11)is de techniek (weefsel of banen) van het vlechten zichtbaar ,het verschil tussen schenen hoed en strohoed is er echter niet met zekerheid uit te maken A Viaene (8) Stadsarchief, Voor geboden, 2e Reg f19 (9) Boeck van Brugghe, ed C Carton, 349 (10) Het Naembouck van 1562, ed R Verdeyen, 171 (Luik 1945) (11) De houtsnede blz 165 isontleend aan de Duitse inkunabeldruk van ‘Das buch genandt der spiegel menschlichs lebens’ (een vert van het ‘Speculum vitae humanae’ van Rodericus, bisschop van Zamora) gedrukt teAugsbur gdoor Hans Bämler in 1479 De Zaaier in de houtsnede van HL Schäufelein, anno 1517, Augsbur g,draagt een mooie schenen hoed De prachtige figuur links op de oogstprent van Pieter Bruegel (R van Bastelaer ,Les estampes de PBruegel l'ancien, pl 202; Brussel 1908) draagt een typische schenen (of strooien?) hoed Biekorf Jaargang 70 167 's Gravenbrakel Iswaer ,‘tis better to be much abused Than but to know 'talittle Othello III, 3 Op een heten zomerdag, zes jaar geleden, kwam ik bij toeval en per abuis te 's Gravenbrakel aan TeLanden stap ik op de trein van Luik over Brussel naar Oostende Sichten het bestaan van de NoordZuidverbinding reden alle treins van Luik om het uur door tot aan de zee, zonder overstappen, maar nu vijfzes jaar geleden waren ze de VlaamsW aalse verhoudingen aan 'tuitvinden, zodat de W alen kloegen dat alle grote expresstreins 'tVlaamse land bedienden en er te weinig reden van Luik naar 't wester gat in de W alen tot Ber gen en Doornik Zo ik zit op de trein om naar Brugge te rijden Na 'tbekijken van de landouwen in het Demerland, neem ik een boekje en lees wat tot verpozing W ijstoppen in Leuven en drie keers in Brussel: Noord Centraal en Zuid en we rijden verder 't W esten in Na een letje zie ik fabriekschouwen, cementfabrieken en gasketels die 'k vroeger nooit 'n zag van Brussel naar de Vlaanders, en 'k zeg, ik zit op een verkeerde trein ofwel doet hij een ommeweg bij een spoorongeval, en 'k leze voort in mijn boekje Het boeide mij maar ik 'n kon niet laten van door 'tvenster te kijken en wat zie ik, links van de baan? De toren van de Onze Lieve Vrouwbaziliek van Halle en wij bolden daar voorbij zonder stoppen 'k Verschoot mij bijkans dood Toen wist ik dat ik op een verkeerde karre zat en 'k zeg tot mijn troost: laat bollen dat bolt en op Gods genade De trein stopt en 'k zie waar we zijn: BraineleComte in witte letters op blauw veld Ik stap uit met een toeveel andere mensen uit andere wagens en 'k vraag mij af: hoe trek ik hier mijn plan? Aan de uitgang stond veel volk waarvan sommigte beteuterd keken en mij zeiden dat ze misreden waren 'k Vraag bescheed aan een ijzerenweggast maar hij 'n verstond geen Vlaams en hij verwees mij naar een andere statieman: die is van Edingen, zegt hij, en hij zal U verstaan De statieoverste komt af met een boekje ter hand Ik vraag hem hoelang ik moet wachten om weer te keren ‘T wee uren’, zegt hij en hij scheurt een bladje uit zijn boek met opschrift in 'tFrans: ‘verdwaalde reiziger ’ Gratisterugreis Brussel Het uurrooster is al drie dagen veranderd, zei hij nog en, ge zijt niet alleen want er staan hier nog een dozijn andere verdoolden Ik mag uit het statiegebouw en kom op een groot plein Biekorf Jaargang 70 168 'tIs warm en ik zoek een plek in de schaduw W at zou je zeggen van een pot zwarte koffie? Dat scherpt de zinnen en verkwikt het herte Het groot plezier van 'treizen is 'tontdekken van het onbekende en 'tis beter geheel misleid te worden dan iets er van te weten Ik kijk rond en vlak vóór de statie een hele reke herber gen en eethuizen 'k Peinze, 'k ga mij daar het beste uitstekken en stap binnen in de Taverne Royale de Charleroi 'k Peinze 'tzijn wel W alen maar 'tis koninklijk en dat 'n kan daar zo slecht niet zijn En inderdaad, een trap in marmer en de muren bezet in eikenhout Twee vrouwen zitten op de muurbank met lederen kussens vlak tegenover mij D' een is de bazin en d'andere vriendin en klant Ze slurpen een koffie en de klant heeft naast haar tasje een glaasje cognac staan, een ‘biechtstoel’ zeggen de boeren in Normandië (1) De bazin duwt op een knop en belt de kellner in d'eetzale die zijn rekeninge zat te maken in de kamer daarnef fens Hij geeft zijn ontvangen geld af en komt bij mij 'k Zeg in mijn eigen dat zijn hier ingeweken Vlamingen en ze steken uit in de Koninklijke Taveern van Charleroi voor de klandizie En 'k bestel een koffie De baas komt uit de keuken met zijn koksmuts op en zegt iets tegen zijn vrouw in 'tVlaams Ze zijn uit de Vlaanders niet want ze spreken een soort Brabants, gelijk te Brussel en te Halle De kellner zet mij de koffie voor: asjebelieft, mijnheer 'k Spreek hem aan en zeg: jonkman waar zit ik hier? In BraineleComte of in 's Gravenbrakel? In alle twee, mijnheer ,in BraineleComte en in Brakel 'tIs 'tzelfde 'k Zeg hem 'tis hier allemaal Vlaams en dat ligt in Henegouwen 'tIs waar ,mijnheer ,van buiten is alles Frans maar binnen den huize, ga maar effen op, 'tis Vlaams, bij de mensen van de streek wel te verstaan 'k Drink een slokje koffie en 'k begin te dubben Dat is hier gelijk te Moeskroen en te KomentenBrielen die ze ook bij Henegouwen hebben gesmeten en waar al de mensen die 'k daar kenne zo Vlaams zijn of hier in 'sGravenbrakel Ik 'n kon er in 'tbegin geen rechte kant aan krijgen maar 'k wierd het gauw gewaar: we zaten op een verschoven taalgrens W ie zou dat nu kunnen geloven? 'k W as blij dat 'k mij misreden had en hier in Brakel verzeild 'k W as bezig met entwat te leren (1) Biechtstoel, naar fra bistouille: koffie met een glaasje cognac ingegoten, alzo bekend bij onze boeren en seizoenarbeiders Zie Biekorf 1963, 157 (J Feys) Biekorf Jaargang 70 169 De koffie was eerste klasse en de mensen vriendelijk en ik had nieuwe aardrijkskunde geleerd W at hebben ze ons op schole toch allemaal wijs gemaakt? 'k Betale, stappe tewege op en daar komt een jong koppel op 'tplankier De vrouw stoot een kinderwagentje Roept ze niet, zo waar of dat ik daar zat: 'tIs heet vandaag, en ze bleef staan vóór 'topenstaande venster van het terras en de bazin staat op en vraagt: Hoe is 'tmet 'tkindje? Het lag is de wagen te spartelen met zijn pikkeltjes omhooge 'tIs aan 'tgroeien, zei de baas, kijk zijn benen hangen al uit! 'k Zeg allemaal goendag, stap het af en zette mijn hoedje een beetje scheef om der wille van de brandende zonne W el, wel, in Brakel is alles Vlaams van binnen en Frans van buiten, zei de jonkman 'k W andelde naar de trein en keerde weer al over Klabbeek en Tubeke waar ze bij 'topkomen van de fabrieken begonnen te verfransen Ze herrebekken daarover genoeg Ze palmen in en 'tzijn de stoutste wezels die d' eiers zuipen GP Baert Geschr even doodbrief uit 1748 De volgende brief is door een geschoolde hand geschreven op een blad kleinpatria Hier medegedeeld (uit een partikuliere verzameling) als een briefmodel uit de tijd dat in sommige steden reeds gedrukte begrafenisbriefjes door de bidders werden rondgedragen Oostende den 24 maerte 1748 Beminden Cousijn Naer hertelijcke groetenisse met wensch van volkomen gesontheijt, soo dient desen om ui: te laten weten als dat Myn Moeder ende ui: Nichte op den 19 deser overleden is, naer dat sij geadministreert was met de rechten van onse moeder de heijlige kercken, Godt wilt haer ziele genaedig zijn, en ons ook al saemen als wij soo verre komen Ick versoeken oodtmoedelijck uwe godtvruchtige (sic) tot laevenisse haerder ziele, en als ul: belieft over te komen zult ons altijdt wel gekomen syn, hier mede Blijve met groetenisse van mijn beminde huijsvrauwe Beminden Cousijn UL Oodtmoedigen Dienaer Mathijns Pieters [Adres:] Joannes Pieters woonende op de ezelstraete in het oude man huijs tot Brugge DS Biekorf Jaargang 70 170 Taalaantekeningen Vervolg van 1968, 376 U UIL‘Gij'n uil, vies en vuil’: kwelwoord, verwijtsel Brugge, 1930 Merkwaardig is het bijgaande woord vies met betekenis: onzindelijk UITGAAN ‘Gaat de stove niet uitgaan?’ ‘Neen z': 'k zitte bij de deure, 'k ga ze tegenhouden’ Torhout, 1966 Eigenaardig die speelse reactie op de abnindringer uitgaan voor het Wvl doodgaan UITJONGEN UITGEJONGD ZIJN :alle kinderen hebben het ouderlijk dak verlaten, door huwelijk of anders Oostnieuwkerke, 1961 TePittem (1969) hoorde ik: uitgegroeid De Bo geeft uitjongen uitsluiteltd ibt vogels UITKOMEN 1 (z nw )de lente: ‘V oor mij zijn de bomen schoonst met den uitkom'n’ Roeselare, 1930 2 (wkw ): ‘'t Zal wel uitkomen als 'twel gezaaid is’: dikwijls woordspelmatig bij 'tzoeken naar iets dat moet uitkomen Roeselaarse, 1930 De Bo geeft de eerste betekenis niet; Loquela wèl, met hoorplaats Antwerpen UITKUWELEN :uitbraken, ‘al kauwende uit de mond drijven’ (De Bo) ‘Ze zeggen dat de katten het haar van muizen achterna moeten uitkuwelen’ Izegem, 1964 De Bo, sv UITSCHIETEN Uitschieten gelijk nen stekveugel: vlug en boos uit varen Torhout, 1954 De Bo geeft: gelijk een beurzesnijder; sv UITSTEEKSEL :zinledig verzonnen nieuwtje ‘Dat de Amerikaanders geland zijn 'tzijn zeker al uitsteeksels van de mensgen’, Ardooie, 1944 UITSTEKEN :een kind uitsluiten van de eerste H Communie (De Bo), vandaar UITSTEK :1 de daad van het uitsluiten; 2 de persoon die uitgesloten werd In verband hiermee kinderspotlied: Uitstek /vuilblek /merelaarei /vortekei ha'j 'tgedaan /g'ha meugen meegaan /tot 'tnaaste jare /als 'twel gaat Donk (OVl), 1910 UITVIEREN :uitwarmen: ‘Ge moe d'handdoeken een beetje uitvieren, ze zijn veel te koud’ Oostnieuwkerke, 1934 De Bo geeft het woord sub forma uitvuren, louter boekmatig, om te onderscheiden van uitvieren: uitfeesten UITVINDE (klemtoon op uit) in: Ten uitvinde komen: uitkomen, blijken ‘En als 'tal ten uitvinde kwam we kregen niemendolle van onze suikertante’ Ingelmunster , 1930 De Bo geeft uitfijn, uitvijn (uitvijl) en weet geen raad met de oorsprong W ie wel? UPPERSTE (opperste, ipperste): de zolder Roeselaarse, 1926 (Zie Bie korf, 1964, hl 342) UPPERKLUUT :slag, mep, een vage ‘Kom hier ,onnozelen tap, of 'k geve je nen upperkluut’ Roeselare, 1932 Vermoedelijk vervormd uit Eng uppercut UVOLLEGAARD :slimmerik ‘'t Is zuk en uvolligaard van ekindje’ Biekorf Jaargang 70 Proven, 1959 De Bo en Scheurmans geven het woord (h)uivallig met om ge Biekorf Jaargang 70 171 noemde betekenis Loquela bespreekt het woord uitvoerig sv uw' en jaw' UWEL :vlinder ,fliefotter Roeselare, 1926 V VAAR EN DE VROUWE ,DE : de Varende Vrouwe, draaiwind Oostveld, 1946 Dit splitsingsgeval is niet zomaar een spelverschijnsel zoals De Vlieg en het Peerd voor Het vliegende Peerd, maar wel degelijk een bestaande bijvorm, vermeld door De Bo onder de vorm: de vâre en de vrouwe, in een overigens uitzonderlijk lang artikel sv Varende Vrouwe Over de taal, verhaal en verbeeldingsvragen die hierdoor opgeroepen worden rept hij met geen woord VAAR TDat is me ne vaart: een loze kneep Passim, 1931 VADER 'tZijn wijze (= slimme) jongens die hun vader kennen Oostnieuwkerke, 1958 VADERLANDERS Naast, tijdens oorlog 1418, benaming voor zakjes aarde bij vestings en waterkeringswerk, eveneens benaming van de aardappels Roeselare, 1926 VAGEN :zuiveren, schoonvegen ‘Nu is 'tal één wolke en tegen vanavond is 't gevaagd’ Roeselare, 1965 VAGEVUREN :in het vagevuur vertoeven Nooit in levende spreektaal gehoord, wel eenmaal geboekt gevonden, in het rijmpje: Verkort de lijdeusuren /der zieltjes die nog vagevuren Volksalmanak De Druivelaar ,291946 VALHOED :bolvormige helm tegen het bezeren van het hoofd bij het vallen, gedragen door peuters die nauwelijks of nog niet lopen Donk, 1890 VALLEN Op iets vallen gelijk een kraaie op eterwestik Poperinge, 1958 Als de lucht valt zijn alle mussen dood SintNiklaas, 1959 Hij valt over een stro(ot) en versmoort in zijn spuige W aregem (?) Als ge iets maakt voor iemand en vóór de aflevering valt het, ge moogt zeggen dat 'tzal aanstaan Roeselare, 1931 Hij viel eruit gelijk W achten uit zijn broek Biekorf, 1897, bi 30 Het laatste wordt hier even opgenomen om de aandacht te vestigen op de vele (onbestudeerde) eigennamen die in spreekwijzen en dgl voorkomen VAN HER Gezelle meende hier en daar in W estvlaamse fonemen toch het hgeruis te horen, bv in thuis Staan we in van her niet voor eender geval? VANNELAPPER :1 beunhaas ‘'t Is maar evannelapper van etemmerman’ Krombeke, 1950 2 oudtijds rondtrekkende ambachtsman (uit Klerken, W oumen) die 'swinters op de hoeven de vannen of wannen ging herstellen Ibid De Bo sv van, wanmaker en van(ne)lapper) VASTEN (znw mv ,vermoedelijk zonder enkelv ): verstevigde onderdelen van damesjurken (bv viseline) ‘Dat kleed klokt ebeetje Ge moet verstaan: er zitten daar vasten in’ Diksmuide, 1965 VAT'tIs van den azijn dat 'tvat zuur is: wie mispeuterd heeft, verraadt wel zichzelf De Panne, 1968 VELO Een kleen velootje met een grote belle: een grote lanteerne met een kleen luchtje (= lichtje) Lombardsijde, 1951 Hoe met nieuw materiaal nieuwe spreekwijzen ontstaan! VEISEN :hielen van de voeten Passim Limbur g, 1958 Biekorf Jaargang 70 VER Buiten al Gods heiligen verre: onvoorstelbaar ver Passim, 1931 Biekorf Jaargang 70 172 VERARMOED Verarmoed lijk de panne op vastenavond Roeselare, 1935 VERBETERING Grote (kerk)dienst met verbetering: met stro (of tapijten) in de kerk Gentse, 1950 Hierover K Peeters, Het Vlaamse Volksleven, bi 50; zie boven sv stro VERBEU (R)SD :(?) verstierd, van koeien gezegd Veurne, 1968 Niets hiervan in De Bo VERBODEN De verboden brokken zijn de beste: verbieden maakt begeerte Oostnieuwkerke, 1954 VERBOLD ,VERBALD :vereelt ‘Mijn hielen zijn verbold van binst de vakanse kloefen dragen’ Roeselare, 1930 In De Bo, sv verballen VERBORSTELD ,verward, ruig, onbeschaafd ‘Een woord dat een beetje verborsteld is’ Roeselare, 1933 VERBRUINEN :slechter worden ‘Ze kwamen schone overeen maar als 'tkwestie wierd van erven, 'tverbruinde’ Vlamertinge (en ubique?) 1969 Het woord is een uitgebreid onderzoek waard Vermoedelijk is hier een verschuiving voorhanden Het ABN heeft verbruien, de brui geven; Loquela vernoemt verbloeien, verbroeien; De Bo kent de vorm verbluien voor verbloeien C Moeyaert meldt uit ZuidVlaanderen verbrooyen voor gaspiller (Ons Erfdeel, jrg 12, nr4, bl 182 b) Bij 'tverbloeien wordt iets bruin en is bedorven De klankverschijnselen 1r en uiooi (krooienkruiwagen) zijn vrij gewoon VERDIKBANK ,VERDIKMACHINE :vandiktebank (werktuig bij houtbewerking) Oostnieuwkerke, 1926 Onlogisch genoeg maar zo wordt de machine gewestelijk genoemd VERDRINKEN ‘Een vallinge, ge moet da versmoren en verdrinken’: bestrijden met pijp en drank Oostnieuwkerke, 1930 VERDWELMD :dof, duizelig, verward ‘Hij was verdwelmd in 'thoofd van de slag’ Torhout, 1941 VEREEND :vreselijk, eendelijk (verbuigbaar bijwoord) ‘'t Zijn toch vereende schone vikkens’ Pittem, 1966 Onze bijwoorden van graad zijn meestal verbuigbaar: stijve schone meubels, endelijke vuile mensgen, ferme grote zakken, ne vreselijken droeve jongen, nen hebbelijken lelijkaard VEREE (R)STEN :wegleggen, uitsparen ‘Me'n van de jare 2000 Fr kunnen vereesten’ Oedelem, 1900 Niet in De Bo; Loq vermeldt vereesschen, vereeselen en verin selen De kritische lezer kan sv vereeselen Gezelle betrappen op de meest vermakelijke ‘wetenschappelijke’ (denk: dichterlijke) vrijheid VEREINSELEN :vertureluten, verkijskassen ‘'t Is daer allemale vereinseld en verbommarsjeerd’ Passendale, 1935 In De Bo VER (H)EMMEN :verkloeken, krachten bijwinnen ‘Dat kiekentje gaat wel veremmen met groeien’ RoeselareStaden, 1945 De Bo ziet er afleiding in van vrom, vroom (firmus): sterk; Loq argumenteert voor hemmen; qv VEREUVEREN :verhogen, opklimmen in stand of graad ‘Hij is al vereuverd: hij is nu al ser geant’ Roeselare, 1930 Biekorf Jaargang 70 De Bo verwijst naar veroveren; over =hoger VERGOREN ,VERGOORD :overbelast, overlommerd van ‘W ezitten al met ne keer ver goord van 'twerk’ Pittem, 1969 De Bo sv ver goren; vgl verzonken, versmoord in 'twerk Ook bij ver goord bestaat weifeling inzake voorzetsel in of van VERHOOGSEL :uitneembare planken om de zijkanten (de kast) van Biekorf Jaargang 70 173 de wagen of van de driewielkarre te verhogen ten einde meer vracht op te kunnen laden Donk, 1890 VERHEERLIJKT :verbeterd (in gedrag) ‘Dat meiske is verheerlijkt sedert een jaar van hier 'tEn was nie puuk in zijn opkomen’ Po peringe, 1958 VERKARELD :bevrucht, van katten gezegd Oostnieuwkerke, 1930 De Bo geeft verkerelen: bederven W as bij mijn zegsman een ver gissing of gewoon een betekenisverschuiving in het spel? Karel is een vleinaam voor kater VERKERKEREREN VERKERKENEREN :vermageren, uitmer gelen Oostnieuwkerke, 1945 Zie De Bo VERKLADDEREN :toestollen ‘Den hals van den trachter voor de vernis is verkladderd’ Brugge, 1930 Niet in De Bo VERKNIPPEN :opfleuren, van gezondheidswege en uiterlijk verbeteren Roeselare, 1930 VERKRINKELEN :krullen ‘Hij verkrinkelke hem van de leute’?, 1933 VERLAAN :overbezet (van werk) Zo verlaan lijk de panne op vastenavond Torhout, 1948 Tever gelijken met verarmoed, zie boven VERLAAN (wkw): verladen ‘Die vent heeft van heel den dag geen schippe verlaan’ W erken, 1965 VERLIEZERSDAG :(bijgeloof) dag waarop men bij kaarten of anders veel verliest Vgl winnerkesdag Passim, 1931 VERLOPEN :van plaats veranderen Die verloopt, verliest W erken, 1963 De betekenissen bij De Bo wijken hiervan af VERLOREN 'tIs verloren: gebeure wat er wil ‘'t Is verloren, 'k ga 'tproberen! En ok verlieze, hondje bijt me!’ Roeselare, semper In het Rederijkersgedicht ‘Coppelt aen een, den nacht is lanck’, waarin de zangers zich (v15) van ‘Dixmuyden’ bekennen, luidt v21: W isullen noch smoren, dats verloren (Een schoon Liedekensboeck, Antwerpen, 1544) VERMAKEN :dichtdoen, sluiten, op slot doen Sijsele, 1967 In De Bo VERMEULEND :suf in het hoofd (vgl slag van de molen) Lendelede, In De Bo, die verwijst naar synoniem vermeuren VERMINDEREN :vermageren, ‘afvallen’ ‘Ge zijt elietje verminderd; en overjaar was je elietje bedegen’ Poperinge, 1959 VERMONDEN :zeggen, vernoemen tijdens een gesprek ‘W'hen dat al dikwijls e keer vermond van dat trouwen, maa hij is gelijk doof op die ore’ Lichtervelde, 1940 Zie De Bo VERNEUKEN :verhinderen, verbrodden, vermoosgen, doen mislukken W erken, 1961, waar ook de fig zin: krenken voorkomt Van Dale geeft neuken: geslachtsgemeenschap hebben Verband? VERNUKKEN :over tijd blijven zitten (bv in herber g) ‘'k Ben te late, 'k heb me vernukt in ‘De Zwane’, 'twas daar zo geestig!’ Oostnieuwkerke, 1930 Is blijkens De Bo hetzelfde als voor gaand woord verneuken VEROORLOGEN (wkw ): door oorlog verwoesten, verwoest worden ‘In de frontstreek zijn al de strooien daken veroorloogd’ Oostnieuwkerke, 1932 Biekorf Jaargang 70 VERROMPELD Verrompeld lijk èn oudewijfsbroek Poperinge, 1951 KDE BUSSCHERE Biekorf Jaargang 70 174 Duiventor ens in W estVlaander en De duiventor en van Zuienkerke Het gejaagde wegverkeer schiet achteloos voorbij het Oosthof te Zuienkerke Schuw weggedoken achter een lange haag mijmeren oude gebouwen in een stille doch grootse eenzaamheid Op een honderdtal meter van de aloud bekende herber g‘De Katterogghe’, links richting Blankenber ge, glijdt schuchter een aardeweg doorheen grasland naar het boerenerf Een grootse bakstenen poort wier silhouet in het water van een stuk walgracht weerspiegeld wordt, houdt de aarzelende voetstap tegen Doch een scheef hangend open hekkentje wenkt Dààr ligt een erf als een esplanade, gedeeltelijk omsloten door met steunberen versterkte langgerekte stallingen Tussen de gebouwen door gluurt een ijzeren hekken dat de toegang tot het erf vanaf de Dullemolenstraat afsluit Links, waar eens eenden op de walgracht ronddibberden, gluren vriendelijk gegordijnde vensters van het woonhuis Verrassend in zijn eenzaamheid heuvelt achter het woonhuis de omwalde mote En toch straalt nog fierheid uit de ruïnen van het middeleeuws herenhuis die uit de walgracht oprijzen Karel de Flou in zijn W oordenboek der Toponymie, memoreert de oude glorie van het Oosthof: ‘Sacellum castri nuncupati toosthof sub parochia de Zuwenkerke’ Een legende van een onderaardse gang naar Ter Doest waart rond de mote Midden het erf, met ver getelheid als gezel, torent een oud en ver grijsd duiventorentje Vanuit een vierkant grondvlak van 340 m bij 340 m schieten de hoeken van het bouwwerk schuin naar het zadeldak toe Het is opvallend hoe stoer de kleine duiventoren zich verheft: de bazis breed en gestuikt, de slanke romp versmallende naar boven toe: als een boer wijdbeens in de aarde geplant, weer en wind trotserend Opgebouwd uit bruinrode baksteen van het formaat 20 cm ×10 ×4,5 en 19,5 cm ×8,5 ×4, vertoont de romp nog sporen van vroegere bepleistering met kalkmortel De oost en westelijke zijgevels, 76 lagen baksteen hoog (ongeveer 4m h) schragen een simpel zadeldak, waarvan de zwarte ronde pannen los over de gevels hangen De zuidelijke en noordelijke topgevels reiken 33 lagen bak stenen hoger In het midden van de noordgevel verleent een deur van 0,82 m ×1,54 toegang tot het bakstenen gelijkvloers Het luikje in de deur wijst naar een kippenhok Op 50 cm van deze toegang doorbreekt een opening van 0,80 ×0,64 de gevel: de toegang tot de duivenzolder In het midden van de topgevel vormen 2×3boven elkaar Biekorf Jaargang 70 175 Zuienkerke De duiventoren van het Oosthof Onder: De nesten tegen de binnenmuren Biekorf Jaargang 70 176 uitgespaarde openingen van 1baksteen streks breed en 3bakstenen kops hoog de vlieggaten Alle openingen in de zuidgevel werden toegemetst: de vlieggaten en een vensterraam van 20 cm bij 40 op het gelijkvloers dat zich op 1,65 m hvan de vloer bevond In de oostgevel stak vroeger een opening van 23,5 cm bij 23,5 cm op 2,15 m van de grond, doch later toegemetst Alhoewel de eigenlijke duivenzolder op 1,80 m van de vloer gestoken werd vinden we reeds op 74 cm van de grond de eerste duivennesten Deze nesten van een eenvoudig type, werden tot op de hoogte van de vlieggaten tegen de opgaande binnenmuren aangemetst Het bovenvlak van de hoogste nesten vormt aan noord en zuidkant met een erneven liggende balk, die oost en westgevel verbindt, een soort platform, de binnenste pier Zie foto W etellen per muurvlak een 140tal nesten De broedplaatsen zijn vierkante holten: 31,5 cm diep, 17 cm breed en 17 cm hoog Deze duiventoren is van een veel voorkomend type in de Polderstreek De duiventor en van Damme Op de linkeroever van de Damse Vaart, ter hoogte van de draaibrug, door een lange en hoge witgekalkte en met pik afgezoomde omheiningsmuur verstopt, torent op de binnenkoer van de StKristof felhoeve een lieflijk gebouwtje Het eigenaardig duiventorentje met bazis van 2,40 m ×2,75 werd opgetrokken uit rode en ijzerbruine bakstenen van het formaat: 20 cm ×4,7 ×10 en 21 ×6×10 Dit duivenverblijf moet er reeds gestaan hebben vóór dat de erneven liggende loodsen kwamen: toren en wagenloods zijn net van elkaar gescheiden; er is geen enkele onderlinge verbinding tussen de afzonderlijke muren Het hoofdgebouw ,in de 16e eeuw reeds genoemd: StKristoffel, werd rond het midden van de 18e eeuw het woonhuis van de Proost van het Kapittel van de OLV rkerk te Brugge De loodsen dateren uit dezelfde tijd Het geheel werd tot ‘Casteelgoet de Proostdye’ gedoopt De 3,80 hoge zijgevels van het duivenverblijf schragen een eenvoudig zadeldak waarvan de ronde pannen los over de zijgevels hangen De 5,50 m hoge zuidelijke topgevel is niet doorbroken door openingen in tegenstelling tot de noordelijke topgevel Hier zijn de vensters symmetrisch ten opzichte van de in het midden van de gevel aangebrachte deuropeningen Een deur gat van 1,70 m ×0,71 verleent toegang tot het gelijkvloers Op 1,10 m hoogte werden weerszijden van deze Biekorf Jaargang 70 177 opening twee raampjes van 39 cm ×55 cm gestoken en afgesloten door een houten grillage Op 2,05 m hoogte klimt men over een houten deurdorpel van 0,91 ×0,03 door een deuropening van 1,52 m ×0,73 het eigenlijk duivenverblijf binnen Deze toegang is geflankeerd door twee als vlieggaten fungerende openingen van 39 cm bij 50 cm h Een soort houten konsolen werden hier aangebracht, dienend als valplank Een vreemd element vormt een driehoekig venstertje in de topgevel Damme De duiventoren op het StKristof felhof Het duivenverblijf bezit geen bakstenen nesten In de oostelijke zijgevel doorbrak een opening van 40 cm bij 30 het muurvlak doch deze werd later toegemetst Gracieus in zijn witte eenvoud, behoort dit duiventorentje tot een der best bewaarde in zijn soort uit de Polderstreek RCROIS Den duivel een keersken luchten Bij de Bo vind ik die spreuk met betekenis ‘een boosaardig of vijandig mens eerbied bewijzen’; met voorbeeld: ‘Men moet somwijlen den duivel een keersken luchten (of branden)’ De Bo voegt er een Franse versie bij: ‘Brûler une chandelle au diable’ Ik zeg versie, of is het alleen een vertaling door De Bo van die Bruegelse spreuk? DR Biekorf Jaargang 70 178 Gezelle aangevraagd als kasteelaalmoezenier 1888 Op 28 september 1880 overleed te Kortrijk, op 92jarige leeftijd, baron FélixAntoineJoseph Béthune, gewezen lid van het Nationaal Congres, oudsenator en gewezen bur gemeester van Kortrijk, vereerd met de titel van romeins graaf (1)Na de dood van de oude baron greep er een verdeling der familiegoederen plaats: de oudste zoon, baron JeanBaptistCharlesFrançois, de bekende bouwmeester (Jan Gothiek), erfde toen het buitengoed met kasteel gelegen te Marke, even buiten Kortrijk (2)Voorheen te Gent gevestigd, langs de Prinsengracht, nr25, vestigde de bouwmeester zich met zijn gezin in 1881 te Marke alwaar hij zou verblijven tot aan zijn dood: 18 juni 1894 (3)De bisschop van Brugge, Mgr Faict, die steeds een zeer goede vriend geweest is van de familie Béthune, schreef, op 30 mei 1881 (4)naar Marke dat hij voor de architect een meer invloedrijke positie te Kortrijk had gewenst ‘J'ai appris’ zo schrijft de bisschop ‘que la campagne de Marcke Vous est définitivement attribuée C'est beaucoup; mais, ainsi que j'ai eu l'honneur de m'en expliquer ,j'aurais voulu davantage pour conserver tout entière, àCourtrai, l'influence prépondérante et si salutaire de Papa’ (5)Het is in deze jaren, meer bepaald vanaf 1881, dat de vriendschappelijke relaties tussen de eminente kasteelheer van Marke en de volksgeliefde kapelaan van de Kortrijkse Onze Lieve Vrouwkerk, Guido Gezelle, aanzienlijk zouden toenemen Beiden waren immers voor elkaar geen onbekenden Toen Gezelle te Roeselare verbleef was de toenmaals te Brugge verblijvende architect daar vaak op bezoek geweest want zijn eigen broer , (1) Een uitzonderlijk invloedrijke persoonlijkheid Hij stond model voor Gezelle's gedicht hem gewijd: ‘Ik heb gekend dien ouden, grijsgedaagden, dien fellen, goeden, wel gezinden man’ Reeds in1854, nog diaken zijnde, leerde de jonge Gezelle baron Félix kennen teKortrijk en teMarke (2) Thans geklasseerd, dateert het kasteel teMarke van omstreeks 1800 Afkomstig uit het Rijselse werd de familie Béthune rijk door de lijnwaadhandel (3) De architect overleed nauwelijks één week na zijn echtgenote, jonkvrouw EmilieAnnaMariaClémence van Outryve d'Ydewalle († Marke 9juni 1894) Gezelle had beiden bijgestaan in hun laatste ogenblikken (4) Huisarchief Béthune (= HB): Mgr Faict aan JeanBaptist Béthune Wanneer de bisschop in het Kortrijkse op vormreis was dan ging hij vaak middagmalen op het kasteel teMarke (5) De jongste zoon van de oude baron Félix, baron PaulV aléryJules Béthune (oKortrijk 14 mei 1830 †Aalst 3januari 1901) volgde zijn vader op als senator voor het arrondissement Kortrijk Biekorf Jaargang 70 179 FélixAchilleLaurent Béthune, was er de ekonoom en de rechterhand van superior J Faict Sinds ongeveer nieuwjaar 1880 bewoonde kapelaan Gezelle een klein huis in de straat die thans Guido Gezellestraat genoemd wordt (6)Volgens een traditie, bewaard bij de familie Béthune, ging hij vrijwel elke week middagmalen op het kasteel te Marke Hij heeft er verder de zielzor gwaar genomen, niet enkel van de kasteelbewoners, doch ook van het dienstpersoneel (7)Op 30 mei 1881 had Mgr Faict, op aandringen van de zeer vrome en diepgelovige bouwmeester ,voor Marke de toestemming verleend ‘à avoir la Sainte Messe au château, avec la faculté de communier pendant la messe’ (8)Feitelijk was dit, vanwege de bisschop, een bekrachtiging van een romeins indult, reeds veel vroeger toegestaan aan de familie Bouwmeester Béthune, die sinds lang elke dag de Mis bijwoonde, had bovendien de gewoonte, meestal ver gezeld van zijn gezin, 'szondags de hoogmis en vaak de vespers en het lof bil te wonen in de Lieve Vrouwekerk Vanzelfsprekend was Gezelle ook de biechtvader en geestelijk raadsman van de architect (9)Uit diverse losse aantekeningen van deze laatste (10) mag men gerust aannemen dat de bouwmeester met intense belangstelling Gezelle's pogingen om de volkszang in te voeren heeft gevolgd, pogingen waarmede Mgr Faict, zoals men weet, niet in zijn schik was (11) Zoals dit destijds het gebruik was in adellijke families, werd de opvoeding der kinderen, althans deze der jongens, toevertrouwd aan préceptoren die meestal priesters waren JeanBaptist Béthune had, op dit punt, steeds zeer veel begrijpende medewerking ondervonden vanwege Mgr Faict die, spijt een tekort aan priesters en een tekort aan kandidaten geschikt voor deze taak (12),steeds jonge talentvolle préceptoren voor (6) JDe Cuyper ‘Guido Gezelle teKortrijk’ in ‘Vlaanderen’ nr85, (Gezellenummer) blz 3643 Cf zelfde auteur in ‘Gezellekroniek’ nr4,januari 1967, blz 826 (7) Daarover handelen wij in een volgende bijdrage (8) Architect Béthune had zelf deze toestemming, om temogen communiceren tijdens de Mis, aan Faict gevraagd Twee jaar later zou de hem goed bekende benediktijnermonnik Dom Gérard van Caloen, op het internationaai eucharistisch congres teLuik, daarvoor een vurig pleidooi houden, nl de uitreiking van de H Communie onder de Mis zelf Zie ‘Dagklapper ’ Parochieblad Brugge, nrvan 15 juni 1967 (9) ‘Nevens de rijkste heeren en vrouwen, die in groot getal hem als biechtvader hadden’ zo noteert pastoor Arthur De Coninck in zijn ‘Liber Memorialis’ Zie ‘Gezellekroniek’ nr4, januari 1967, blz 18 (10) Bewaard in het HB (11) Zie ‘Gezellekroniek’ nr4,januari 1967, blz 22, noot 31 (12) ‘Tout en étant résolu àne plus accorder de précepteur àpersonne, jem'appliquerai àVous en trouver un, dont Vous soyez content Vous savez que jene puis rien Vous refuser ’zo luidt de aanhef van een brief van Mgr Faict aan architect Béthune (HB) Biekorf Jaargang 70 180 Marke had bestemd Deze préceptoren, vaak ofwel pasgewijde priesters ofwel gewezen collegeleraars, waren eigenlijk, althans bij de familie Béthune te Marke, de aalmoezeniers van het kasteel Zij woonden in, celebreerden dagelijks de Mis voor de kasteelbewoners, gaven les aan de hun toevertrouwde privaatleerlingen met wie zij ook de ontspanning namen, kortom, zij waren de verantwoordelijken voor het godsdienstige op het kasteel Béthune bracht dan af en toe verslag uit bij de bisschop (13)In 1881 reeds had deze laatste enkele konkrete richtlijnen gegeven (14) betref fende de taakomschrijving van de préceptor te Marke: op zondag moest er na het evangelie ‘une courte instruction ou lecture’ zijn en de zor gvan de sakristij van het kasteel was eveneens het werk van de préceptor Begin augustus 1888 voltooide de jongste zoon van de architect, baron Emmanuel Béthune (o1869), op het kasteel te Marke zijn middelbare studiën en vertrok daarna naar de Leuvense universiteit Meteen vertrok de laatste préceptor ,priester Devos, die te Marke sinds 1885 verbleef Op 6augustus 1888 schreef architect Béthune een bijzonder ontroerend briefje aan Mgr Faict om hem te danken ‘pour la bonté avec laquelle Votre Grandeur abien voulu m'aider àprocurer àmes enfants le bienfait de l'enseignement sans devoir quitter le foyer domestique’ (15)TeMarke stond men voor het probleem van een nieuwe kasteelaalmoezenier Het is in deze omstandigheden dat de bouwmeester ,die dit probleem voorzien had, zijn begerig oog liet vallen kon het anders? op de bevriende kapelaan Gezelle die vaak te Marke op be zoek kwam Zoals blijkt uit de hier medegedeelde brief van baron Arthur Verhaegen aan bouwmeester Béthune (zie Bijlage) bestond dus bij deze laatste, in 1888, het vast plan en de wens Gezelle te doen benoemen als kasteelaalmoezenier te Marke De Gentse ingenieur baron Arthur Verhaegen (18471917), leerling en intieme vriend van Béthune (16),was reeds (13) Zoals blijkt uit een reaktie van de bisschop: ‘Je me réjouis beaucoup des heureux débuts de Mr l'abbé Van Campenhout’ (Mgr Faict aan architect Béthune, 30 mei 1881, HB) Om redenen van verschillende aard was de ambtsduur dezer préceptoren meestal niet van lange duur met het gevolg dat het kasteel teMarke er meerdere heeft gekend (14) Mgr Faict aan architect Béthune, 1juli 1881 (HB) Het romeins indult mocht breed geïnterpreteerd worden: ook de tuinman en zijn familie mochten de Mis bijwonen in de kasteelkapel (15) HB Architect Béthune aan Mgr Faict, 6augustus 1888 In deze brief brengt Béthune meteen verslag uit, zeer lovend, over de laatste préceptor ,Devos (16) Zie levensbericht in ‘Zij bouwden voor mor gen Figuren uit de Christelijke Arbeidersbeweging’ (DAP Reinaert Uitgaven/Brussel) 1966, blz 1936 In 1909 gaf baron Arthur Verhaegen teGent een biografie uit over zijn schoonvader: ‘Jules Lammens etles oeuvres catholiques Esquisse biographique’ Biekorf Jaargang 70 181 vroeger ,evenals zijn schoonvader Jules Lammens (18221908, in kontakt geweest met de Brugse bisschop (17)Ook Gezelle's Gentse vriend, bibliothekaris Ferdinand Vander Haeghen, was op de hoogte van dit plan TeBrugge zelf had de bouwmeester zijn eigen broer ,Mgr Félix Béthune (18),sinds jaren intieme vriend van de bisschop W anneer baron JeanBaptist Béthune in 1888 Gezelle, zijn goede vriend, als kasteelaalmoezenier heeft gewild dan was dit, zoals blijkt uit andere gegevens (19), in de eerste plaats bedoeld om voor de dichter een kans te scheppen meer vrije tijd te bekomen Zoals de Vercruysse's, een bevriende familie trouwens, was Béthune van oordeel dat er aan Gezelle een kerkelijke bediening moest gegeven worden die meer in overeenstemming zou zijn met de bur gerlijke eretekenen, hem de laatste jaren geschonken W ijweten dat de bouwmeester niet alleen stond met deze zienswijze die, reeds enkele maanden later ,enkele Kortrijkse vooraanstaanden ertoe aanzette (20) voetstappen in die zin aan te wenden bij Mgr Faict, met sukses trouwens Om welke redenen de wens en de droom van bouwmeester baron Béthune betref fende Gezelle in 1888 niet is door gegaan hebben wij niet verder onderzocht André Demeulemeester Bijlage Baron Arthur Verhaeghen aan Baron JeanBaptist Béthune Personelle Gand 1mai '88 Cher Monsieur , Mr Vander Haeghen, le bibliothécaire, est venu prier M Lammens d'appuyer la démarche que se propose de faire Mgr Béthune auprès de SG Mgr l'évèque de Bruges, aux fins d'obtenir que M l'abbé Gezelle soit nommé aumônier chez Vous Mon beau père est tout prêt àfaire cette démarche et se félicite hautement de l'heureux projet que vous avez formé C'est là l'idéal nécessaire àcet excellent prêtre, de l'avis de tous ceux qui le connaissent Mais ildésire savoir ,avant d'écrire àl'évêque, si réellement c'est bien avec votre assentiment que cela se fait Veuillez agréer ,bien cher Monsieur ,mes très affectueux hommages Arthur Verhaegen HB: Briefwisseling aan architect Béthune (17) Zie Jozef Geldhof ‘Gezelle de taaldemocraat’ in Biekorf, 1965, blz 205206 (18) Baron FélixAchilleLaurent Béthune was sinds 1873 geheim kamerheer van Pius IX In 1882 vereerde Leo XIII hem met de prelatuur (19) HB Uit sommige dagboeknotities van de architect blijkt zijn grote bezor gdheid voor zijn vriend Gezelle (20) Zie Jozef Geldhof ‘Guido Gezelle teKortrijk Zijn ontslag als onderpastoor in 1889’ in Biekorf, 1961, 6,blz 165 Biekorf Jaargang 70 182 Mengelmar en Galileen en ander ebijbelse plaatsnamen Op de vraag in Biekorf 1969, 128 De naam Galileen, Galilea, van het leen gelegen te TieltBuiten en vermeld in 16361729, is naar Tielt over gekomen uit Gent De Flou (IV 405) heeft zijn twee citaten gevonden in het Landboek van ThieltBuyten (1651; in kopie van 1729), dat in zijn tijd in partikulier bezit was te Tielt Een nota in dit Landboek verwijst naar ‘t'Clooster van Galileen in Gent’ Dit klooster heeft als houder van het leen zijn naam eraan medegedeeld (De Potter ,Gent VIII 415421) Het vrouwenklooster Beata Maria in Galilea (aangesloten bij W indesheim) was in 1433 tot stand gekomen in de Hoogstraat te Gent en bleef er bestaan tot in 1795 In Biekorf 1963, 196197 staat een lijst van stichtingen met bijbelse namen, die voor de verklaring van sommige plaatsnamen kan nuttig zijn Hier volgen nog een paar addenda bij die lijst Jerusalem Gent heeft eigenlijk twee Jerusalems gehad: 1 Het ‘Godshuis van sente Barbele in Jerusalem’ (1447), alias ‘Het huus van Sente Barbelen dat men heet Jerusalem up de veste buten W alpoorte’ (1462): een zusterklooster met Augustinusregel gesticht in 1420 In de vorige eeuw heeft het nieuwe Jezuietenkollege, gebouwd op dit oude klooster goed, de naam van SintBarbara over genomen 2 Bij de oude StBaafsabdij werd in 1360 een Jerusalemkapel gesticht In 1521 werden daar glasvensters geplaatst Nazar eth Het Begijnhof van Assenede, gesticht in de 14e eeuw ,hersteld in 1547 (met Augustinusregel), verschijnt in 1476 onder de titel ‘OL Vrouw van Nazareth’ (De Potter ,Assenede, 166172) Sinaï Het klooster van de Arme Klaren Colettijnen, in 1469 bij de Katelijnepoort (in het aldaar gelegen Gruuthof) gesticht door Lodewijk van Gruuthuse, droeg de naam ‘monasterium de Synay’: de stichtingakte van 29 november 1469 vermeldt dit uitdrukkelijk (Miraeus, Opera Diplom IV 445 626) Meyerus (Annales f347 v)en Despars (Cronycke IV 51) noteren ook die naam van het klooster ‘ten Colletten Zusterkins, ghezeit Sinai’ Zie ook Duclos, Bruges 503 Het Galileengoed te Tielt is geen alleenstaande geval Kloosters met een bijbelnaam hebben meer dan eens die naam gehecht aan sommige van hun bezittingen De Nazar ettebusch Biekorf Jaargang 70 183 te Oostvleteren was een eigendom van het Ieperse godshuis OLV rouw van Nazareth De Sar eptanamen te Moerkerke en te Middelbur gVl bewaren de herinnering van het vrouwenklooster Sarepta dat in 1486 te Moerkerke gesticht werd en in die streek veel bezittingen had Hetzelfde klooster heeft zijn naam later naar Brugge over gebracht In de Leiestreek en naar de Schelde toe liggen een aantal Sioennamen die samenhoren bij de vrouwenkloosters van Sion gesticht in Oudenaarde (vóór 1429) en in Kortrijk (1429) Het Sioengoed te Ingooigem behoorde toe aan de Augustinessen van Oudenaarde Het Sioenklooster te Kortrijk (waar de Sioenstraat nog de naam bewaart) was eigenaar van een Syoenbusch te Heule, een Syoenbusch te Meulebeke, een Sioenmeersch te Deerlijk, Sioenlandt te BeverenLeie De naam Sioen bleef hier onveranderd hoewel de Kortrijkse zusters hun klooster later officieel ‘Clooster van sente Katheline van Synay’ zullen noemen AV De Brugse beeldhouwer Pieter Pepers en het SintPieterskapittel te Rijsel Ontwerp van een nieuwe graftombe voor graaf Boudewijn 1763 In 1763 lieten de kapittelheren van StPieters te Rijsel heel hun koor herbevloeren met marmer Een moeilijkheid bood de graftombe van hun stichter ,graaf Boudewyn V van Vlaanderen, die midden in het koor begraven lag De oude tombe was zo vervallen dat restauratie onmogelijk bleek De konklusie lag voor de hand: men zou een nieuw grafmonument oprichten, in de stijl van het vernieuwde kerkinterieur Het gebeente van de graaf werd zor gvuldig in een loden kist gesloten die voorlopig gebor gen werd onder de altaartafel van het hoogkoor Voor dit alles hadden de kanunniken op 27 aug 1763 de toelating gekregen van de luitenantgouverneur Een week later werd de Brugse beeldhouwer Pieter Pepers naar Rijsel ontboden De kapittelheren vroegen hem een ontwerp voor een monumentaal mausoleum met een beeld van graaf Boudewijn Pepers heeft weldra een ontwerp voor gelegd, dat in principe werd goedgekeurd Het kapittel verzocht hem, vóór het sluiten van het akkoord, een maquette van zijn ontwerp te maken In afwachting werd de oude tombe met een plaat van zwart marmer toegedekt Toen schrokken de StPietersheren voor de rekeningen van hun verbouwing en voor de kosten van het grafprojekt Op Biekorf Jaargang 70 184 de kapittelver gadering van 13 januari 1764 werd definitief atgezien van de uitvoering van een nieuw monument Het ontworpen akkoord met Pepers ging niet door ,de Brugse beeldhouwer werd echter wel ver goed voor zijn voorbereidend werk Is de tekening van Pepers' ontwerp in het archief fonds van de StPieterskerk bewaard gebleven? Daarover vinden we geen aanwijzing bij onze zegsman: E Hautcoeur ,Histoire de l'église collégiale et du chapitre de SaintPierre de Lille III 222223 (Rijsel 1899) Dit ‘geval Rijsel’ bevestigt alleszins de faam van de jonge Brugse beeldhouwer: hij was alsdan 33 en stond in het begin van zijn carrière Over Pieter Pepers en zijn werk zie de bijdrage van Dr Luc Devliegher in Nationaal Biografisch W oordenboek II 677680 (Brussel 1966) W at waren de verdere lotgevallen van het graf in StPieters? Het gebeente van graaf Boudewijn werd in januari 1765 teruggeplaatst in het oude graf, midden in het vernieuwde koor ,onder de voorlopige zwartmarmeren grafplaat Bij deze gelegenheid werd een plechtige uitvaart gecelebreerd, in aanwezigheid van de kommissarissen van koning Lodewijk XV ,van de Ruwaard van Rijsel, van stads en kerkraad In de grafplaat was het wapen van OudVlaanderen gegraveerd en een in koper ingelegde inscriptie roemde graaf Boudewijn als regent van het Koninkrijk en stichter van het Rijselse kapittel De StPieterskerk te Rijsel is, zoals de StDonaaskerk te Brugge, gedurende de Revolutiejaren afgebroken ca 1800 Het oude graf van Boudewijn van Rijsel († 1067) was waarschijnlijk omstreeks 1350 opgericht door graaf Lodewijk van Male In de bekende verzameling de Succa (ca 1620) is een tekening ervan bewaard gebleven AV Zomerseizoen te Nieuwpoort in 1870 Het ‘Nieuportsch Kronijkje’ noteerde voor de zomer van 1870 de volgende bijzonderheden 26 juni Ter gelegenheid van stadskermis is de markt met barakken, kramen, wafel en speelhuizen, zelfs met een Café chantant voorzien De solemneele processie, prijsbolling, muziek en des avonds op de markt eene vuurvogelschieting maken het programma van dezen eersten dag uit: talrijk zijn de vreemdelingen en de nieuwsgierigen De tweede dag, ten Stadhuize inhuldiging van stads boekzaal, die Monnie's boekzaal genoemd zal blijven Het welgelijkend portret van den begiftiger M Monnie, die meer dan 8000 boekdeelen aan zijne geboortestad schonk, wordt door Biekorf Jaargang 70 185 de familie Meynne aangeboden en met plechtigheid in de boekzaal over gebracht Deze talrijke boeken, met diegene door vroegere begiftigers geschonken, zijn met smaak en in de beste orde in de kamers der bovenverdieping van het huis, voortijds de Gr effie genaamd, gerangschikt In den namiddag schieting, bolling, en bij de Koorzangmaatschappij De Havenzonen, concert en bal 4juli De gemeenteraad neemt het programma aan, dat door de feestcommissie is voor gesteld 17 juli Het philharmoniek genootschap neemt deel aan het festival van Dixmude 24 juli Grote vogelschieting bij het gilde van Sint Sebastiaan 31 juli Een pleziertrein komt ter statie uit Doornijk aan, meer dan 400 leden van een en dezelfde maatschappij nemen zeebaden, daarna vereenigden zij zich aan een noenmaal in het groot Hôtel des bains, en komen in den namiddag bij vroolijke groepen in stad 7oogst Groote paardenloop op het plein der voormalige kazernen alwaar het muziek gedurende den loopstrijd zijne beste stukken uitvoerde 14 oogst Groote prijsbolling op den zeeoever; meer dan 1100 vogels zijn opgesteld Liefhebbers bolders van alle gewesten zijn toegekomen Des avonds krielden stads straten met volk om op de markt het Vuurwerk te zien 15 oogst Eerste muzikale avond in de KursaalCasino, door Brusselsche liefhebbers Het dansfeest dat daarop volgde, was zeer levendig en aangenaam 16 oogst Bij ministerieel besluit wordt er een brevet verleend aan de heer Van AckerBogaert, voor de uitvinding van een broodbakoven 17 oogst Plechtige prijsuitreiking voor de leerlingen van StaatsMiddelbareschool in de ‘toneelzaal van 'tRetorikagilde 11september Het Philharmoniek genootschap geeft een schoon muziekfeest in de grote zaal van het KursaalCasino, gevolgd door een Bal Beide worden door talrijke vreemde badgasten bijgewoond 18 september In den namiddag, volksfeest aan den Mei boom, dat menige nieuwsgierige wandelaars uitlokt De gemeenteraad had op 18 juli een ontwerp aangenomen ‘voor het stichten van stadsverlichting met de gaz’ Op 26 oogst kwam echter de tijding dat ‘ten aanzien van de tijdsomstandigheden de aanvragers voor het stichten der gazverlichting in stad, voor het oogenblik daar van afzien’ (Uit Nieuportsch Jaarboekje voor 1872, blz 7074) FM Biekorf Jaargang 70 186 Kleine verscheidenheden AVALUACIE Officieel muntreglement betref fende de circulatie van de muntsoorten en de waarde ervan De stadsrekening van Oudenbur gnoteert anno 1427 de volgende uitgaafpost: ‘Item ghegeven in hoosscheden eenen messagier vander stede van Brugghe gheheeten Mutsaerd, die hier een rolle brochte vander avaluacie vander munte, datmen die hier ter halle uutroupen zoude, 12 sc par ’(Hist Oudenbour gII 335) Een gelijkaardig dokument uitgaande van de Raad te Gent wordt in 1421 genoemd ‘doordenancie vander munte’ (ld II 315) Avaluacie is geen verschrijving van valuacie ,evaluacie ,waarover WNT XVIII 372373 De Oudenbur gse vorm avaluacie leunt aan bij ofr avaluer en avaluement (in 1323 en 1378; bij Godefroy I 508) De lexikografie van mnl valuacie en valuwer en als monetaire termen is in MnlW VII 1219 zeer onvoldoende behandeld BIST ANDERE In ommegang en processie: begeleider van de toortsdrager , aangesteld om de zware processietoorts op te richten en neer te laten De keure van de nering der Houtbrekers te Gent, opgesteld ca 1450, bepaalt dat in de jaarlijks Sakramentsprocessie ‘de vier bistanders van de keerssen ende de vier napdraghers hebben over haerlieder pine ende moeyte elc 6gr’Dezelfde ‘vier bistanders’ krijgen dan, zoals ook de napdragers, elk een sceenin hoed, een rozinen hoed ende een paer hantscoen’ (De Potter ,Gent V 644) Vgl mnl velder emet dezelfde betekenis in Biekorf 1965, 63 BUL Boomstam, boomschacht Uit de rekening anno 1547 van de nieuwbouw van het goed te Leke (archief StJanshospitaal Brugge, f32): ‘Den laetsten in maerte, betaelt Heindryck Sleeuwe ende Hubrecht vanden Casteele van elc twee daghen ghewrocht int beslaen van diverssche bullen omme steeghertrappen ten behoufve vanden voornoemden wercke te zaghene, te 12 sc p elc sdaechs Betaelt Michiel de Zaghere ende zyn medeghezelle elc 6daghen vande zelve bullen trappen te zaghene, te 12 sc p elc sdaechs’ De bovengenoemde houtreders werken in april 1547 nog weer zes dagen ‘int stuucken, corten ende beslaen van diverssche eecken boomen ligghende inden busch t'Aerderycke omme rebben ten behoufve vanden voornoemden wercke daerof te zaghene’ Daarna werken de twee zagers nog zes dagen ‘ande voornoemde bullen omme te zaghen rebben omme de hoochcamer ’ Uit deze teksten blijkt dat bul alsdan betekende: een ‘zagensgerede’ boomstam Over de nieuwbouw op het goed te Leke in 15471548, zie Biekorf 1965, 149151; 1966, 147148 CHAERTEMAEKER Maker van kadastrale kaarten die bij handboeken gaan De ‘caerten figurative’ werden meestal door de landmeter zelf getekend (en gekleurd) Voor groot werk werd door grootgrondbezitters soms beroep gedaan op een bekend tekenaar en schilder Zo deed de Gentse SintBaafsabdij in 1575, zoals blijkt uit het volgende dokument: ‘Declaratie vander groote vanden meersschen ende leeghe landen gheleghen up de Heernesse tsente Baefs, zoo de zelve per numeros verschedelick ghannoteert zyn in de chaerte ende descriptie figurative danof ghemaect, volghende de metynghe danof ghedaen by Pieter de Buck, ghesworne landmeter der stede van Ghendt, ende de chaerte ghemaect by Franchois Hoerenbault, Biekorf Jaargang 70 chaertemaeker ende schilder ,up den 9 decembris 1575’ (Cout SaintBavon, ed Berten, Intrad p cxvi) Vgl de bekende kaart van de abdij ter Duinen te Koksijde (Gruuthuse Museum Brugge) in 1580 uitgevoerd door Pieter Pourbus, die zelf ge Biekorf Jaargang 70 187 tuigt: ‘ick pieter pourbus (hebbe) dese caerte van 'tdooster van duijnen geconterfeijt naer 'tleven’ (Biekorf 1960, 226) KNAPE INT WATRE Dienaar van de ‘bailliu vanden watre ter Sluus’ De waterbaljuw van Sluis (ofr baillif en leauwe) was een van de hoge ambtenaren in Vlaanderen In 1382 had Jan de Backere ‘hem ghestelt serjant int water te zine met dien van Ghend’ in de opstand tegen de graaf; hij heeft er heel zijn bezit bij ingeboet (Baljuwrek Froissart ed de Pauw ,p 133) De baljuw had de kontrole over het la den en lossen in de haven en het daarmee verbonden stapelprivilege Niets mocht ‘int watre’ verhandeld worden, de stapel was verplicht In die belangrijke havendouane werd de baljuw bijgestaan door ‘knapen int watre ‘Zo moest in 1432 Gillis Ympins ‘knape int water e’gaan opsporen of de zes tonnekens zalm, vervoerd door Nikolaas Gheeraerts, verkocht en gestapeld waren (Gilliodts, Cart Estaple I 579) De bloeitijd van Brugge als wereldmarkt was ook een bloeitijd van de smokkelhandel ‘ter Sluus int watre’ COEBELLE Bel die een koe om de hals draagt, koebel Voor het Hof van Schoeringe te Zuienkerke worden aangekocht in 1450 ‘drie coebellen’ te 5sc par het stuk (Rek StJanshospitaal 145051, f139) In 1502 wordt 10 sc par betaald voor ‘eenen nieuwen roscamp ende 5coebellen’ (Rek 1502, f75) Voor Schoeringe nogmaals een uitgave in 1540: ‘6 coebellen omme de coye met vier baghels’, 43 sc (Rek 1540 non pag) De oude coebelle ,geslagen uit plaatijzer ,was het werk van de kleinsmid TeBrugge werd in 1481 een nieuwe vorm van ‘punitie’ ingevoerd tegen de ‘quade wyfs ende knechten’, namelijk het openbaar dragen van een ton (Deze boete gold als zeer onterend; de bodemloze ton werd als een houten mantel gedragen, de gestrafte ging erin) Op 15 april 1489 had te Brugge zo'n gerechtelijk spektakel plaats: ‘eene vrauwe die drouch de tunne, ende die voorzeyde tunne was beneden op de voeten behangen int ronde met coebellen’ De ooggetuige (Boeck van Brugghe 271) heeft het geval opgetekend als een nieuwigheid: het behangen van de ton met koebellen was bedoeld als een vermeerdering van de bespotting waaraan de gestrafte was prijsgegeven COTT OEN Uit katoen gesponnen draad, katoengaren waaruit de kaarsepit gedraaid of gevlochten wordt De Brugse ‘ordinancie van den waslichte’ van 1454 verplicht de kaarsgieters te gebruiken ‘ledementen van goeden cottoen gaerne’ en bepaalt verder hoeveel draden ‘van cottoene’ in de verschillenden kaarsetypes moeten verwerkt worden (RAB Keurboek ambachten fr114 v115) De rekening van het StJanshospitaal te Brugge boekt anno 1400 (f 36 v)een uitgave van 8½ pond ‘van cottoene ende kerssen te ghietene’ Uit de rekening van het Sioenklooster te Kortrijk: anno 1528 ‘betaelt den kersmaker van 764 ½ pont roeten kerssen te makene ten 15 miten tpont, tchatoen daer bynnen’; anno 1531 ‘betaelt den keersmaker van 700 pont roeten kerssen te 15 miten tpont, teathoen daer bynnen’ De ambachtsregeling te Nieuwpoort (ca 1450) gebiedt het gebruik van kwaliteitskatoen: ‘Item so es ghecuert dat so wie roetene keersen maect, dat hijse moet maken van goeden roete ende van Lombaertschen catoene’ (Stadsarchief, Cuerboek f20 v)Het gebruik van Biekorf Jaargang 70 ongewassen pit was in de kaarsenmakerij algemeen verboden Ook ‘portugaels cattoen’ gold, in 1565 te Nieuwpoort, als katoen van goede kwaliteit CREECKERS Dijken in een schorregebied aangelegd niet vooraan doch diep in de geul of kreek Een oktrooi van hertog Filips verleent Biekorf Jaargang 70 188 op 30 sept 1497 aan de erven van Paul de Baenst, president van de Raad van Vlaanderen, een aantal voorrechten voor het bedijken van schorren in het ambacht van IJzendijke (Plac van Vlaenderen III 451) De tekst luidt: (de belanghebbende besteden veel geld) ‘en faisant faire ès parfondes geules des Dicques, qu'on appelle Cr eeckers ’‘Vgl creke, creecke bij Beekman (MnlW XI 316) met bet ondiepe en bochtige geul in de buitendijkse gronden van de zeeboezenms en de grote benedenrivieren NEDERSLAEN Er gens gaan wonen, zich ergens vestigen, nederzetten In het akkoord van 5nov 1479 gesloten tussen de wethouders van Diksmuide en de zusters van het Brugse klooster ‘van den Kerstaengeboome’ ofte Cellezusters staat dat deze zusters ‘zouden gheerne hier nederslaen ende onderhouden tvisenteren ende sustineren van den zieken’ op voorwaarde dat zij ‘hier (in Diksmuide) nederslaende’ een passende woning zouden krijgen Deze overeenkomst heeft geleid tot de stichting van het StAndrieshuis te Diksmuide (La Flandre III 190191) Nederslaen komt in die bet ook voor als znw met bet vestiging In 1432 komt te Oudenbur gde nieuwe deken wonen; de stadsrekening noteert: ‘Item ghegeven in hoosscheden heere Heinric van Reynghersvliete, deken van karstinede van Oudenbur g, hem te zynen nederslane hier by der wet al doe gheconsenteerd, 12 lb par ’(Hist Oudenbour gII 360) LEDEMENT Kaarsepit, lemmet, lament; vgl MnlW sv lenement De Brugse ‘ordinancie vanden waslichte’ van 1454 bepaalt om dat ‘alle maniere van gheghotene kerssen die men rnaeet est ghelu, groen, blaeu of rood of wit, dat men die sculdich es te makene van goeden, finen zuveren wasse, ende al ghelyc van eenen wasse buten ende binnen, ende ledementen van goeden coltoen gaerne’ (RAB Keurboek Ambachten f115) De Brugse schoolmeester vertaalt in 1370 zijn Frans model als volgt: ‘Niclais, de keersghietere, vercoept goede keersen ende hebben goede ledementen; hi maec se van goeden roete van scapen ende van coyen’ (Livre des Mestiers, ed Gessier 38) De vorm lament in 1568 in gebruik te Veurne, blijkens de volgende rekeningspost: ‘Item van 2½ pont laments ten ij reisen omme keersen te maken, 16 sp’ (Archief Duinen, Hantbouck 1568, f76 v) PAERDEVLARE Iemand die dode paarden vilt, paardenvilder De volkstelling van Ieper noteert anno 1431 een inwoner als ‘paerdevlare’ (Dénombrements, ed Pirenne 482) De Bo heeft in 1870 twee samenstellingen met vlader opgetekend: peerdevlader en puidevlader Despars III 421 noemt de ongeregelde benden die in 14381440 Bour gondië onveilig maakten de Vladers, een vertaling van écor cheurs (excoriator es bij Meyerus f294 v)Een tijdgenoot van het gebeuren, Olivier van Dixmude, noteerde in zijn Vlaamse kroniek anno 1440 de naam ‘de escourseurs ‘(Merkw gebeurtenissen, ed Lambin 174) Die ongeregelde soldatenbenden werden ‘escorcheurs’, di vilders, genoemd omdat ze de mensen op het platteland stroopten tot op de huid De vertaling Vladers bij Despars is een late vertaling (ca 1590) van de Brugse kroniekschrijver Over de vorm vlar evoor vlader ,zie Verdam IX 582 ROOVINGHE Het wegnemen van grond, een spade diep of meer ,tot ‘reparatie van dycken, volmaeckinghe vande weghen, vullen van gaeten’ De ver goeding aan Biekorf Jaargang 70 de eigenaars van ‘geroofde’ gronden bij de verkaveling van de Albertuspolder , gelegen in Assenedeambacht, wordt geregeld door een ordonnantie van 13 juli 1612 (Plac van Vlaen Biekorf Jaargang 70 189 deren 111473); de tekst luidt: Item, om te voorsien alle questien ofte geschillen, die in toekomende tijden souden moghen rysen ter causen vande roovinghe ende inlaeghen, als tot reparatie van dycken ghedaen zullen worden zalmen in toekomende tyden roovende eenigh landt een spit diepe, voor 'tselve, voor elcke roede, den eyghenaer betaelen vyf stuyvers; roovende twee spitten, 15 groten vlaems; roovende dry spitten, alswanneer 'tlandt gheheel ontgront zal wesen, ofte daer vooren ghehouden zal zyn, zalmen voor 'tghemet betaelen seventhien ponden vlaems’ En verder nog zouden ‘eenighe vlieten ofte wateringhen ghegraven worden, om water ter Sluysewaert te bringen’, zo zal dit door eenieders land mogen gedaan worden, ‘mits 'tlandt daer toe behoevende betaelende, als vooren van roovinghe ende uytgrondinghe vande landen gheseyt is’ Uit deze tekst blijkt ook dat uytgr ondinghe van land overeenstemt met ‘gheheel ontgront wesen’ in het eerste citaat Mnl utegr onden met die bet komt weinig voor ,wel echter ontgr onden; zie MnlW sv , alsook Beekman (MnlW XI 399) sv ontgronden ROCSPINNIGHE Vrouw die wol of vlas spint met het spinrokken, niet met een spinnewiel De volkstelling van Ieper anno 1431 vermeldt onder de vrouwen: ‘56 [wol]spinneghen, 6vlasspinneghen, 1stoppespinnighe, 1rocspinnighe’ (Dénombrements, ed Pirenne 480) Uit het Bouc vanden Ambachten van de Brugse schoolmeester (1370) blijkt dat garen ‘ghesponnen metten rocken’ zeer gezocht was, immers ‘t'garen dat men span metten wiele, heeft te vele knoepen’ Zo leert Celie, de spinnighe (ed Gessler ,29), en ze voegt erbij dat ze zelf meer wint met werp (inslaggaren) te spinnen ‘metten rocke, dan te spinnen wevele (kettinggaren) metten wiele’ De Ieperse volkstelling van 1421 leert dat het spinnen ‘metten wiele’ alsdan algemeen geworden was, een rocspinnighe van fijnste garen is een uitzondering geworden Tevoren (14e eeuw) was het wiel alleen toegelaten voor inslaggaren, kettinggaren moest zuiver met de hand gesponnen worden SALA, SALADE Koude (verse of gekookte) groente, toebereid met olie, azijn; op feestmalen opgediend met gezouten vlees Voor het gildemaal van het Kramersgild te Middelbur g(Z) wordt in 1499 in rekening gebracht: ‘In zout en azin, 2gr;in olye en sala, 1gr’(Unger ,Bronnen III 193) Een rekeningpost betr het gildemaal van het StJoosgild te Brugge in 1501 luidt: ‘Item van waermoes, salade ende ander cruut, 7½ gr’(Biekorf 1961, 312) Voor het gildemaal van hun gaaidag anno 1504 laten de schutters van het Brugse StJorisgild een uitgave inschrijven om ‘om ghezouten vleesch up de salladen te legghene’ (Gilliodts, Mémoriaux I238) Het StJanshospitaal te Brugge koopt in maart 1539 de volgende hoeveelheden olie aan: ‘13 ½ stoop olye te 24 sc p de stoop, ende noch 10 ½ stoop andere olye omme salade (sic), comt samen 25 lb 13 sc p’ (Rek 1539, f16) Uit die cijfers blijkt dat slaolie 18 sc p de stoop kostte en dus 25 % goedkoper was dan andere olie In het Geldersch Keukenboek van 1493 is solaet een bekende naam (Baudet, Maaltijd en keuken in de middeleeuwen 107) Dodoens (Cruydeboeck, editie Antw 1554) noemt p 495 de lactuca Laconica’ ‘in Neerduytsch ghesloten lattouwe ende crop salaet In Franchois Laictue testue’ Merkwaardig is zijn culinaire nota (p 615) bij de oranjeboom: ‘Alsmen tsaet [van die araenge appelen] in die eerde stelt, so comen daer af ten ierste iare cleyne boomkens, die welcke voor salaet ghegheten, oft daer mede ghemenght smaeckelijck zijn, ende daer en boven seer goet om die maghe te Biekorf Jaargang 70 sterckene ende om appetijt ende lust tot eten te verwerckene’ Over ndl salade en sla, zie WNT XIV sv ;over de verspreiding van de oranje; Biekorf 1965, 289, 408 Biekorf Jaargang 70 190 VELLEBYLE Houthakkersbijl Uit de rekening van het StJanshospitaal te Brugge anno 1536: ‘Den 3 in maerte betaelt Jacop Feys witwerckere van twee nieuwe vellebylen omme hier binnen [het hospitaal] ende inden busch te oirboren, tsamen 36 sc p’ (Rek 1536, f6v)W itwerckere: kleinsmid, bankwerker WAGHECASSEN Laddervormige bovenzijstukken van een boerenwagen, wagenladders Uit de rekening van het StJanshospitaal te Brugge anno 1533: o Betaelt Adriaen de waghemakere van twee paer nieuwe waghecassen te makene van onsen houtte, ende een oudt paer cassen versport, tsamen 36 sc paer ’(Rek 1533, f6v)Hierdoor wordt de betekenis duidelijk van ‘enen waghene ver cassen ’Het Brugse hospitaal betaalt in 1512 een som van 4pond par aan ‘Jan de waghemakere t'Scipstalle, van eenen grooten achterwaghene ende eenen cleenen waghene vercast’ Mnl ver cassen is: de wagen van nieuwe ladders voorzien Versporten =de sporten van de wagenladders vernieuwen De hospitaalrekening noteert nog weer in 1536 (f 4) onder de uitgaven aan de wagenmaker te Scheepsdale: ‘twee paer cassen versport’ Over wvl wagenkasse =wagenbak zie De Bo sv kas WEYKETELE Ketel gebruikt in de kaasmakerij, kaasketeL De wei mnl casewei is de vloeistof die bij de kaasbereiding van de melk overblijft Een inventaris van het Hof van Schoeringe te Zuienkerke vermeldt in 1409: ‘In den kelnare: 2goede groote weyketelen; een bet minder ende is ghelapt; drie goede witte ketelen ende syn ghelapt’ (Archief StJanshospitaal, reeks Varia) Het Hof van Schoeringe had een eigen kaasmakerij en produceerde, naast coyencaes, belangrijke hoeveelheden schapenkaas; zie daarover Biekorf 1967, 381 BILLEBAU Bilbao, de hoofdstad van de Baskische provincie in Spanje In 1494 worden ‘zeven spaensche schepen cammende van Billebau uut Spaigen gheladen met yzere ende wulle’ door Oostendse loodsen in de haven van Sluis binnengeleid (Brugge, stadsrek 149495, f181) De Spaanse vloot die op 2425 november 1575 de haven van Duinkerke binnenvaarde, bestond uit schepen die ‘hadden te Bilebau al van nieus ghemaect gheweest; zy waren tot Billebau al van nieuen upghetemmert’ (Kronijk van Duinkerke, ed Piot 520 522) ERMENJACKERS Historische partijnaam: de Armagnacs, partij van de hertog van Orléans (tegenpartij van de hertog van Bour gondië; 15e eeuw) ‘Ende Inghelram de Borreville die lach in Soyssoen en deide met sinen hoope (troep) een scone reise (een geslaagde overval) up de Ermenjackers, ende wan hemlieden of vele caryns ende goeds’ (Kroniek Olivier van Dixmude, ed Lambin 80) Dezelfde auteur schrijft doorlopend Ermenjac, Hermenjac voor Armagnac (naam voor de hertog), die elders als hertoghe van Orlyens, en zijn partijgenoten heten ‘de Orlienr es ende Ermenjacs ’ EYNEWYERS Henegouwers Overname van de romaanse vorm hennuyer ,in gevarieerde dietse spelling TeGent heeft in 1485 een gevecht plaats tussen de ‘Duutschen’ en ‘den Henewiers, al Heynewiers’ (Dagboek Collatie, ed Schayes 497) In 1490 worden te Brugge gevangen binnengebracht ‘ende de mannen waren Eynewyers’ (Boeck van Brugghe 387) De Excellente Cronike spreekt anno 1479 Biekorf Jaargang 70 van de ‘heynewieren ende pycaerden’ (soldatenbenden; f217), in 1513 (f 299 v) verschijnt echter de vorm ‘dye Henegouwiers’, In de W onderlijcke Oorloghen van Maximiliaan (ca 1520; ed Jappe Alberts, p 44) houden de Henewiers nog immer stand AV Biekorf Jaargang 70 191 Vraagwinkel Engelse kaaskopers te Brugge Volgens het W ezerijregister van StNiklaaszestendeel te Brugge, anno 1467 (f 60 v) was een huis, gelegen in de Moerstraat ‘bachten s Jacobs’ eigendom van ‘den gheselscepe van den inghelschen casecopers’ Is er iets meer bekend over de aanwezigheid van die Engelse koopmansgilde te Brugge? CB W estwinkel De humanistepigraphicus Martinus Smidts (Smetius), was afkomstig uit W estwinkel in het Brugse Vrije Zo noteerde Valerius Andreas in 1643 W aar was (of is) dat W estwinkel gelegen? W as het soms een gehucht of een afhankelijkheid van Oostwinkel (tussen Eeklo en Ursel)? Smetius leefde in 15251578 W D Vertaler van ‘Geschiedenis van Belgien’ In 1837 verscheen bij VanryckeghemHovaere te Gent een vertaling van de ‘Histoire de la Belgique’ van kanunnik JJ De Smet; de titel zegt: naer de laetste uitgaef uyt het Fransch vertaald door Ch VD**** Hoe is de naam van die vertaler (die verzor gd werk heeft geleverd)? LDP 't Schilt te vele Op deze zegswijze hoorde ik een oude vriend uit Heule reageren als volgt: ‘Ja 'tschilt te vele, neuzen by den voete meten’ Het kan bijna niet anders of voet is hier de oude lengtemaat? Mijn zegsman dacht aan voet/lichaamsdeel De zegswijze zelf kent een superlatief: 'tSchilt alle mensen te vele’ HM De keerse betalen ‘Die 'tspel wint moet de keerse betalen’ Is die spreuk (geh Meulebeke) nog elders in gebruik? en met welke varianten? De betekenis was ‘moet de medespelers trakteren’ HM Biekorf Jaargang 70 Spr eekwoor dmet aanvulling ‘'t Zou gebeuren dat 'n koe nen haze vangt, langs een nauw wegelke ‘W aar vind ik meer der gelijke aanvullingen op bekende spreekwoorden? Keusteraars HM De Bo geeft dit woord met bet gebraden appels W aar is dit woord heden nog bekend? RD Talieters ‘In talieters trekken’, zeggen we te RollegemKapelle met bet in stukken trekken, helemaal kapot trekken De Bo geeft alleen een enkelvoud: ‘in talieter slaan, in talieter liggen’ met bet vermorzelen, vermorzeld zijn Vanwaar dit eigenaardige woord talieter ? MD Biekorf Jaargang 70 192 Frontsoldaten 1418: tekenaars van exlibris Door de ‘Librairie Héraldique H Dragon’ te Parijs werd in 1919 ot 1920) een geïllustreerd werk uitgegeven dat ik nog niet heb kunnen inzien, ik ken het alleen uit een advertentie van 1921 De titel van de uitgave is: ‘200 Exlibris de guerr e’ Onder de frontsoldatentekenaars van die exlibris een honderdtal waren er een dertigtal Belgische soldaten: steeds volgens de advertentie, die geen enkele naam opgeeft Heeft een van onze lezers dit werk ooit in handen gehad en er misschien de lijst van de Belgische (Vlaamse?) medewerkers uit opgetekend? EN Jerusalemse Reis In welke bibliotheek is een exemplaar te vinden van een Reis naar Jeruzalem (juiste titel onbekend), die in 1620 te Brugge, bij Guillaume de Neve, moet uitgegeven zijn door de minderbroeder Jan van der Straeten? De bibliograaf van de Minderbroeders, S Dirks, heeft in 1885 geen exemplaar van dit werk kunnen vinden LM Familienaam Baeyngaert In een oorkonde van 1520 ontmoet ik een Arent Baeyngaert als eigenaar van een ‘behuusde hofstede’ te Olsene Is die fna heden nog bekend? Mag hier ,voor de verklaring, gedacht worden aan ‘bijengaard’, di bijenhof (plaats waar de korven staan)? DS Zwineman Een Jan Zwineman van Ghivelde verschijnt in 1448 onder de pachters van de oude abdij Ter Duinen Is Zwineman te beschouwen als een beroepsnaam, zoals Coeman, Schaapman? In 'tmiddelned vind ik echter Coe noch Schaap noch Zwineman CB Droguetten W at zijn ‘Saeye smalle droguetten’ die samen met Ser gen, Perpetuanen ea textielwaren vermeld worden in het Brugse Schipperstarief van 1775? MS Biekorf Jaargang 70 Leeuw der Belgen in 1792 In 1792 verscheen te Antwerpen ‘bij CH de Vos in de Zirkstraet’ een brochure onder de titel van ‘Den Zuyl der Oprechte Vryheid oft den Leeuw der Belgen gekroont door de Standvastigheyd In dry Zangen’ De brochure zelf kon ik niet inzien Is ‘Leeuw der Belgen’ hier een omschrijving van ‘Leeuw van Nederland’? MR Biekorf Jaargang 70 193 [Nummer 78] Het instituut der doofstomme en blinde van Moorslede 1834 Over de groei en de bloei van het dovenschooltje dat door de pastoor te Meulebeke werd opgericht en waar de dove Josephus Caigny enige tijd les gaf, bestaan geen historische bronnen (1)Uit deze voor geschiedenis van het doven en blindenonderwijs weten wij wel iets meer over een ander schooltje dat te Moorslede door pastoor Carolus lgnatius Verhelst werd geopend De levensdraad van pastoor Verhelst wordt lakoniek op zijn doodsprentje geschetst (De stichtende afbeelding op de voorzijde wordt door een tweetalig onderschrift uitgelegd: ‘De H Maegd vertoont zich met de H Agnes aen de H Mechtildes’) DOM Bid voor de ziel van den zeer eerweerden Heer Mynheer Carolus Ignatius VERHELST , 1759 geboren te Dadizeele 31 December 1786 Priester gewyd in September 1786 Onderpastoor van OLV te Poperinghe en Regent van de arme school 1806 Onderpastoor van StBertinus te Poperinghe en Regent der zelve school 1814 Pastoor te Ramscappel 1815 Pastoor van OLV te Poperinghe 1820 Pastoor te Moorslede 1838 Aldaer overleeden den 21 Januarius Naer alvooren gesticht te tebben: het oudemannen Huys, het hospitael, en het Institut der Doofstomme en Blinde, het welk hy ,ten jaere 1837, ter vervoordering, te Ypre geplaets heeft Hij spysde de hongerige, hy kleede de naekte, hy had groote zor gom de doode te begraven Tob 2v 20 Hy heeft veel in den Heer gevrogt Rom 1612 RIP (1) Zie onze bijdrage in Biekorf 1968, 9496 Biekorf Jaargang 70 194 Toen Verhelst onderpastoor was te Poperinge kreeg hij van zijn parochianen de spotnaam ‘voleur de culotte’ Hij vertelde zelf hoe hij aan die naam was gekomen Ten tijde van de Franse Revolutie verbor ghij bij zich in huis soms priesters die uit Frankrijk geweken waren Op een zekere avond kwam er aan zijn deur een arme sukkel uit het dorp een aalmoes afbedelen; hij had niet eens het essentiele kledingstuk aan zijn onderlijf Verhelst kon die man zo niet doorsturen en gaf hem een broek van een van de priesters die bij hem overnachtte; de pastoor had immers zelf maar één broek Groot was de ontsteltenis van de uitwijkeling toen hij de volgende mor gen vaststelde dat zijn broek verdwenen was; en dit niet zozeer omwille van de broek, dan wel voor de goudstukken die hij in de knopen van zijn priesterbroek genaaid had Pastoor Verhelst, vol berouw over zijn snode daad, ging aanstonds op zoek naar de verloren schat in de broek Gelukkig kende hij de bedelaar ,en van zodra hij, hem in het oog kreeg, liep hij op hem toe, haalde zonder veel woorden een groot mes uit zijn zak en sneed al de knopen van de broek van de arme man Al te blij dat hij de gouden knopen kon teruggeven liet hij de man met zijn broek dood van schrik achter (2) W aarheid of verdichtsel, het tekent in elk geval pastoor Verhelst als een man die uit alle hout pijlen wist te maken als het er om ging zijn medemens te helpen Zijn nicht Constantia (V an) Doorme (18101839) zou hem vooral bij de oprichting van zijn doven en blindenschooltje trouw bijstaan Ze behoorde tot de Zusters van Liefde, die het ‘Pensionnaet van jonge Jouf frouwen’ te Moorslede bestierden Vooraleer zuster Constantia onder het toezicht van pastoor Verhelst het schooltje in 1834 officieel opende, bestond er te Moorslede reeds een traditie om de doven te onderwijzen De blinde Alexander Rodenbach, die geïnteresseerd was in alles wat met doven en blinden te maken had, vroeg pastoor Verhelst bij een bezoek in de twintiger jaren, of hij soms dove parochianen had Er waren er acht volgens Verhelst en daar hij hun gebarentaal kende hoorde hij hen zelf biecht Een van hen was een zekere Delefortrie Deze vertelde aan de blinde van Rumbeke, met Verhelst als tolk, dat hij eerst te Heule onderwijs kreeg van zijn dove nicht Lagae Later werd hij opgenomen in een welstellende dovenfamilie Dedeurwaerder te Kortrijk als onderwijsmiddel werden vooral prenten (2) Opgetekend door A Rodenbach in zijn werk ‘Les aveugles etles sourdsmuets, Brussel, Slingeneyer ,1853, p174 vvEen variant van die vertelling wordt, samen met andere anekdoten over pastoor Verhelst, medegedeeld door M Van den Weghe, Geschiedenis van Moorslede, Ieper ,1895, p276281 Biekorf Jaargang 70 195 gebruikt Zelf putte hij zijn kennis over het leven van de heiligen en de martelaren, over de geschiedenis van de kerk en over de voornaamste waarheden van het geloof uit geïllustreerde boeken Op zijn beurt zou hij meer dan honderd doven uit de streek godsdienstonderwijs gegeven hebben (3) In 1829 was Désiré De Haerne onderpastoor te Moorslede (4)Reeds toen liet Pastoor Verhelst in de gewone lagere school voor meisjes die hij oprichtte, onderwijs geven aan dove kinderen (5)Daar spoedig werd aangevoeld dat er voor der gelijk onderwijs een speciale metode nodig is, ging zuster Constantia lessen nemen bij Charles Carton Deze, als dan onderpastoor te Ardooie, onderwees er enkele dove kinderen met een eigen metode en leerde hen spreken Van 1829 tot 1835 deed Carton te Ardooie de ervaring op die hij later zou nodig hebben voor de oprichting van zijn instituut te Brugge (6)De metode van Carton werd te Moorslede over genomen en De Haerne werd bestuurder van het dovenschooltje dat nu naast de lagere meisjesschool werd ingericht (7)Hij voerde er naast Cartons metode een eigen vingerspellings systeem in, dat hij ‘snelhandspraek’ noemde (8)en dat hem vooral toeliet sneller met de doven te spreken dan met het gewone systeem Het is waarschijnlijk in dit schooltje dat De Haerne voor het eerst gekonfronteerd werd met de dovenproblematiek (9) Pastoor Verhelst koesterde voor zijn dovenschooltje, dat bescheiden begonnen was, grootse plannen In 1833 kwam de dovenleraar Pissin, leerling van Sicard, uit Parijs naar Brussel voor de opleiding van dovenleraars volgens zijn metode Op aansporing van A Rodenbach werd zuster Constantia naar Brussel gestuurd, om zich verder te bekwamen in het onderwijs van de doven Verhelst was ten volle overtuigd van de noodzaak hiervan: ‘wy weten wel ied, maer gelyk ued ook weet, wy connen de gepeysen van die ongelukkige stomme niet kennen’, schreef hij aan Carton (10) Toch scheen hij (3) A Rodenbach, oc, p177181 (4) Désiré De Haerne (Ieper 1804 Brussel 1890), de latere politicus, pedagogisch auteur en prelaat (5) D De Haerne, ‘De l'enseignement spécial des sourdsmuets, considéré, dans les méthodes principales, d'après latradition etleprogrès’ Bruxelles, Devaux, 1865, p20 (voetnoot) (6) PDe Baere, ‘CL Carton ’KUL, nietgepubl lic verh Inst Psych Pedag, afdeling ortopedagogiek, 1967, p6vv (7) D De Haerne, oc, p20 (voetnoot) (8) D De Haerne, oc, p103 (9) Deze ervaring zou hem zeker bijblijven wanneer hij later direkteur wordt van het doven en blindeninstituut teUkkel, en bij de stichting van de doveninstituten teHandsworthW oodhouse in Engeland en teBombay in Indië (10) Zie de eerste brief van Verhelst aan Carton in Bijlage Biekorf Jaargang 70 196 niet helemaal overtuigd geweest te zijn van de bekwaamheid van de Parijse dovenleraar Zuster Constantia wist hem echter gerust te stellen Een dove oudleerling van Pissin, een zekere Lauwers uit Torhout, kreeg te Parijs les van hem en sprak vol lof over zijn oudleraar (11)Zij vernam te Brussel nog, dat men Pissin een verlicht man die zich totaal inzet om de metode in het dovenonderwijs te verbeteren heel ergmiste te Parijs Men spreekt er zelfs van dat kan Triest (12) over vijf, zes jaar verplicht zal zijn de metode van Pissin over te nemen (13) Zo kon Verhelst met een speciale opgeleide kracht als zuster Constantia in 1834 het ‘bezonder huys van opvoeding voor de DoofStomme dogterkens ’eindelijk officieel openen Voor deze gelegenheid werd een ‘Pr ospectus ’gedrukt bij StockW erbrouck te Roeselare waarop alle nuttige inlichtingen in verband met de inrichting van de school en de voorwaarden tot het aannemen van de leerlingen werden meegedeeld Hieruit komt duidelijk de godsdienstige en filantropische bekommernis tot uiting die der gelijke ondernemingen in die tijd inspireerde Pr ospectus De Zusters van liefde der parochie van MOORSLEDE by ROUSSELAERE (W estVlaenderen), welke sedert verscheyde jaeren een Pensionnaet van jonge jouf frouwen bestieren, koomen, onder het toezigt van den eerweerden heer Verhelst, pastor der gemelde parochie, een bezonder huys van opvoeding te openen voor de DoofStomme dogterkens Dit gestigt word opgeregt in een gebouw dat van het pensionnaet afgescheyden is De leerlingen zyn onder het bestier van Mr den Pastor , van de Overste van het huys en van de Oppermeesteres Constantia die door den vermaarden professor PissinSicard onderweezen isgeweest De doofstomme dogters moogen, naer beliefte der ouders, der weldoeners of der bestierders van weldaedigheyd, de onderwyzing in het fransch of in het vlaemsch ontfangen De taek die de bestierders van dit huys zig opleggen, is van deeze ongelukkige schepsels, die van de kostbaere zinnen van het gehoor en van de spraek beroofd zyn, aen de saemenleeving en aen den godsdienst weder te geeven, in hun hert de deugd te printen, aen die der geringe klas de nut (11) Zie de tweede brief van Verhelst aan Carton in Bijlage (12) Kan PJ Triest (17601836) was oa de stichter van de Broeders en de Zusters van Liefde In 1834 hadden ze reeds twee instituten voor doven opgericht teGent (13) Zie de derde brief van Verhelst aan Carton in Bijlage Biekorf Jaargang 70 197 tigste werken, die hun bestaen komen verzekeren, en aen de welhebbende het bordueren en andere konstwerken die met hunnen staet overeenkoomen te leeren, en hun, om zoo te zeggen, de natuerkraghten van welke zy beroofd zyn, te verschaf fen Het is eene onbetwistbaere waerheyd dat de doofstomme beroofd van onderwyzing als leevende konstwerktuygen (automates) zyn, die geen denkbeeld hebben noch van God, noch van hunne pligten, noch van de deugd, noch van de onsterfelykheyd der ziel Dit opvoedingshuys is aengenaemelyck gelegen; men schept er eene zuyvere lacht De speelplaetsen en de hoven bezor gen aen de leerlingen eene groote ruymte voor hunne spelen en hunne wandelingen Het voedsel is gezond, overvloedig en verandert zoo veel het mogelyk is De gezondheyd, de netheyd, de goede houding der leerdogters, alle de hulp en alle de voorzor gen die voor haeren ouderdom en haere lichaems gesteltenis noodzaekelyk zyn, alles word er waer genomen; en indien zy ziek zyn, men past haer op met de meeste zor gvuldigheyd en met eene moederlyke teerderheyd Eenen ervaeren Geneesheer is aen het huys gehegt Voorwerpen der opvoeding Den Godsdienst; De Schryfkonst; DeLeezing; De Cyf ferkonst; Het Handwerk en De Huyshouding Bestier van Het Huys Geduerige W aekzaemheyd Middels van naiver Men gebruykt met voorzigtigheyd alle middels die bekwaem zyn om den naïver en den moed der leerdogters optewekken, en haer verstand te verleevendigen Voorwaerden Den prys van het pensioen is, voor de jonge dogters der bemiddelde huysgezinnen, 324 francs 'sjaers; en voor de jonge dogters die weynig bemiddeld zyn, of door gasthuyzen, door liefdadige persoonen of door bestierders van weldaedigheyd Biekorf Jaargang 70 ondersteund worden, 224 francs 'sjaers, betaelbaer by trimester en altyd van te vooren Indien men, om reden van gezondheyd, verpligt waere eene dogter aen haere ouders weder ter hand te stellen, zou men het geld weder geeven naer evenredigheyd van den tyd die er zou overblyven De dogters der bemiddelde ouders betaelen in haere inkoomst idereen 25 francs, voor het onderhoud van eene bibliotheek die voor het gebruyk der doofstomme bestemd is Biekorf Jaargang 70 198 Het port van brieven en de onkosten van ziekte zyn ten koste der ouders Zy moeten een tafelgerief, eenen tinnen drinkbeker ,waer op den naem der leerdogter geheel moet gegraveerd zyn, een tafelmes, eene lampetschotel hebben, en alles wat het bed aengaet uytgenomen de bedstede en de gordynen W at het wasschen en andere toevallen aengaet, men zal er met de ouders in overeenkoomen De Parochie van Moorslede is geleegen eene uer en half van Rousselaere, omtrent twee ueren van Meenen, dry ueren van Yper en van Kortryk, vyf ueren van Ryssel en acht ueren van Brugge Verhuizing naar Ieper Naast pastoor Verhelst als geestelijk leidsman en zuster Constantia als oppermeesteres, behoorde ook oa haar zuster tot het personeel van het schooltje Er werden uitsluitend dove meisjes aanvaard; de dove jongens werden door gestuurd naar Ardooie bij Carton (14) Alhoewel de blinde kinderen evenveel recht hadden op aangepaste opvoeding en onderwijs, konden ze in 1834 in België echter nog ner gens terecht (15)Daarom dacht men er te Moorslede aan uit te breiden Enerzijds waren daarvoor gespecialiseerde leerkrachten nodig, en anderzijds moest er voldoende plaats zijn om al deze kinderen onder te brengen Tot dat doel ging zuster Constantia zich in 1837, met een staatstoelage, te Parijs bekwamen in de ‘kunst om blinden te onderwijzen ‘(16)Het doven en blindeninstituut van Parijs was in die tijd immers de toonaangevende instelling van het franssprekende W estEuropa Hetzelfde jaar nog werd, waarschijnlijk wegens plaatsgebrek, de school van Moorslede naar Ieper over gebracht De gezusters Doorme en alle leerlingen verhuisden mee Eerst was de school gevestigd in de lokalen van de ‘Bonaertschool’ en telde toen 28 ‘kweekelingen’; later werden de meisjes over gebracht naar de ‘Elisabethschool’ en de jongens naar de wezenschool (17) Ook bij de opening te Ieper van dit ‘Gesticht voor blinden en doofstommen van beide geslachten ’werd een folder opgesteld met alle noodzakelijke gegevens; links stond de Vlaamse tekst en rechts de Franse Het programma of de (14) Zie de brief van zuster Constantia aan Carton in Bijlage (15) Het was pas vanaf 1835 dat in België de eerste blindeninstituten werden opgericht: 1835 Zusters van Liefde teBrussel; 1835 Broeders van Liefde teBrussel; 1837 Carton teBrugge; 1837 Pouplin teLuik Heel typisch iswel dat deze afdelingen werden opgericht naast een reeds bestaande afdeling voor doven in hetzelfde instituut (16) R De La Sagra, Voyage en Hollande eten Belgique, Tome II, Belgique, Paris, Bertrand, 1839, p 112 (17) A De Meester ,‘Kanunnik Carton’ Brugge, Vandemoortele, ZD, p34 Biekorf Jaargang 70 199 ‘voorwerpen van onderwijs’ was voor de doven heel wal uitgebreider dan in 1834 [Pr ospectus van het gesticht te Ieper 1837] Voorwerpen van onderwijs voor de doofstommen De beste en volmaekste spreekteekens Het geschrift De lezing De fransche tael De vlaemsche tael De engelsche tael De duitsche tael De rekenkunst De aerderyksbeschryving De geschiedenis De schets of teekenkunst met linien Aen de doofstommen worden, ten voorderen, geleerd de ambachten tot welke zy bekwaem zyn, als degene van kleermaeker ,schoenmaeker hovenier ,enz En aen de jonge doofstomme meisjes het handwerk dat hen meest kan dienstig zyn Ook onderrigt men de doofstommen, welke daertoe de vereischte gesteldheid hebben, in het spreken en lezen op de lippen: in dit gezag volgt men nauwkeurig het stelsel door de gestichten van Parys aengenomen Voorwerpen van onderwijs voor de blinden De lezing Het geschrift De fransche tael De vlaemsche tael De duitsche tael De rekenkunst De aerderyksbeschryving De geschiedenis De stem en speeltuiglyke muziek Zy worden onderwezen in het touwwerk, het maeken van stoelmatten, manden en wytasschen; in het weven, het breyen, het vervaerdigen van vischnetten, en ander handwerk; doch men legt zich voornaemelyk toe om hen goede muzikanten en orgelspelers te doen worden: deze laetste kunst is eene der belangrykste oefeningen voor de blinden Onafhankelyk van deze vakken van onderwys, men vormt de blinde meisjes ook in alle slach van handwerken die hen nuttig kunnen zyn Het nieuwe instituut te Ieper kende slechts een zeer kort bestaan Dat is gemakkelijk te begrijpen: finantieel en organisatorisch was een der gelijke instelling niet leefbaar Een instituut met een der gelijk programma, met een lagere school en een beroepsafdeling voor dove en blinde jongens en meisjes (die moesten gescheiden blijven!), met de keuzemogelijkheid Vlaams of Frans als voertaal, voor alles bij elkaar slechts 28 leerlingen, was een zeer hachelijke onderneming Toen zuster Constantia in 1839 op amper 29jarige leeftijd overleed, betekende dat dan ook meteen het einde: ‘Sa perte irréparable, les ressources de l'établissement ne permettent pas les frais d'une nouvelle direction qui serait moins désinteressée que la sienne’ (18) W emogen aannemen dat de meeste leerlingen van het schooltje te Ieper naar het do (18) C Carton, ‘Le SourdMuet etl'aveugle’ Journal Mensuel Bruges, VandecasteeleW erbrouck, 18381839, p246 Biekorf Jaargang 70 200 ven en blindeninstituut van Carton te Brugge dat inmiddels in 18361837 werd opgericht over geplaatst werden De zuster van oppermeesteres Constantia ging door de bemiddeling van Carton naar het doven en blindeninstituut te Luik Daar zou zij zich speciaal inzetten voor het onderwijs van de blinden (19)Zij moest er de direkteur van het instituut CJ Pouplin (20) helpen vervangen die in 1837 was overleden W ant toen deze op 31jarige leeftijd stierf was er geen opvolger Men vroeg toen aan Carton of hij in zijn instituut de 22jarige broer van CJ Pouplin wilde opleiden Carton kon echter voorlopig onmogelijk ingaan op dat verzoek Hij was immers pas terug van een maandenlange reis doorheen Engeland en Schotland in opdracht van de Belgische regering, met het oog op de inrichting van het blindenonderwijs in België Daarenboven wou hij datzelfde jaar nog in zijn eigen instituut starten met een blindenafdeling (21) Tot in 1839, toen de blinden en dovenschool van Ieper ophield te bestaan, had men te Luik waarschijnlijk nog geen plaatsvervanger gevonden Het lag toen min of meer voor de hand dat de zuster van Constantia naar Luik zou gaan Vanuit het standpunt van de metode zu men te Luik zeker geen bezwaar maken tegen de komst van deze nieuwe leerkracht De metode die men zowel te Moorslede als te Luik gebruikte was immers geïnspireerd op dezelfde bron: het instituut van Parijs Daarenboven was zij te Luik helemaal geen onbekende In oktober 1836 had CJ Pouplin zelf het schooltje van pastoor Verhelst te Moorslede bezocht (22) Het ontwikkelingsverloop van het ‘Institut der doofstomme en blinde’ van Moorslede is heel typisch voor de verschillende doven en blindenschooltjes die op het einde van de achttiende en in het begin van de negentiende eeuw ontstonden In die pionierstijd van het buitengewoon onderwijs verdwenen vele der gelijke initiatieven bijna even vlug als ze ontstaan waren; dit wegens finantiele redenen, wegens gebrek aan voldoende gespecialiseerd personeel en wegens een onvoldoende aantal leerlingen Alleen enkele grotere en meer centraal gelegen instituten, waren in de toen bestaande voor (19) ‘Institut royal des sourdsmuets etdes aveugles de Liège Notice Historique’ Liège, Dessain, 1859, p 5 (20) Clément JPouplin (18061837) Hij volgde zijn vader JB Pouplin op, de stichter van het Luikse instituut, als ‘premier instituteur ’Hij was in 1836 teParijs geweest (21) Archief Spermalie, brieven aan Carton Liège le24 novembre 1837 (aan) M Labbé Carton (van) lesecrétaire Visschers; samen met het afschrift van het antwoord van de hand van Carton (22) Archief Spermalie, brieven aan Carton Moorslede 6octobre 1836 (aan) M L'abbé Carton (van) CJ Pouplin Biekorf Jaargang 70 201 waarden leefbaar De menslievende bedoelingen van ondernemende enkelingen als een Verhelst, een zuster Constantia en anderen, konden de diverse moeilijkheden onmogelijk uit de weg ruimen PDE BAERE Bijlage Brieven van C Verhelst aan C Carton ‘onderpaster tot Ardoije’ 1 Moorslede 13 7br e1833 Mheer den onderpaster van Ardoije W etende dat uwe Eerwe de W etenschap om stomme en doove te onderwysen zeer bemind, laete ik weten dat Mh Alexander Rodenbach van Brussel my eer gister cito geschreven heeft dat aldaer aengekomen is van Paris den opvolger van d'heer Sicard, die begint lesse te geven in die Konste, en dat ik eene van de zusters onser schole zoud derwaerds zenden voor een maand, zeer oncostelyk, en zal t'huys comen vol kennisse Ik gae aenstonds eene zeer bekwaeme zenden, die van overlangen tyd dat wenscht te leeren Misschien sal den meester van ons pensionnaet der fransche classe ook mé gaen: W ymogen die schoone occasie niet laeten voor by gaen: W yweten wel ied, maer gelyk ued ook weet, wy connen de gepeysen van die ongelukkige stomme niet kennen Soo dan heer indien ued daer in goiste vind, en Mheer paster die ik groete, zoud toestemmen, () Alleenlyk ute addresseren naer Mheer Rodenbach Representant du peuple te brussel, daer bekend, gelyk uwe Eerwe tot ardoye Mheer revD C Verhelst pr 2 [Moorslede] 1Feb 1834 Rev De: Nigte Constance is al passerende te Thourout Mh Lauwers sourdmuet gaen besouken en gesproken van Mh Pissin Sicard: Sr Constance schryft my gister avond ‘que Mr Lauwers lui adit qu'il aété son professeur àParis, que c'est un homme instruit, et qu'il yétait fort estimé,’ Sy heeft eenen dag te Brugge gebleven by onse nigte, en is van daer gegaen naer haeren post met verse courage: t'zal wel eens passen, dat ued te samen zult zyn om van den styl te klappen: doet gy maer uw beste 'K heb 'tgeschreven naer Mh Rodenbach dat ik blyde ben dat eenen belg, zulke dingen can te wege brengen PissinSicard wilt geene andere Leeren te Brussel als meesters en meestressen, om andere te connen leeren, ik verlang om te weten hoe veel leerlingen hy sal hebben; hoe meer hoe beter in dit verlangen blyve Mh revD C Verhelst 3 [Moorslede] 8feb 1834 Mijnheer caplan Biekorf Jaargang 70 ik peyse dat ued altyd geern nieuwe maeren hoort van Brussel: nigte Constance schryft my gisteravond dat alle de heeren blyde waeren om haere wedercomste: Sy is dikwils my Mh W allaert, om te repeteren en andere zaeken, hy wakkert se grootelyks aen om zeere en wel te leeren, om dat God dat wilt Sy schryft alsoo: ‘La sourdemuette Demoiselle, dont je vous ai parlé, étant chez vous, vient de recevoir une lettre de L'institution de Paris, où ilse trouve, que l'on regrette beaucoup PissinSiccard, et que la France est privée d'un homme éclairé, qui se sacrifie entièrement pour améliorer la méthode des sourdsmuets La mère de la Demelle sourdemuette qui suit le cours avec sa fille, et connait bien la méthode de Paris, surtout les Signes, dit que Mr Triest, en 5ou 6ans sera obligé de suivre la méthode de Mr PissinSiccard:’ Biekorf Jaargang 70 202 Ik ben blyde dat de getuygenis van Mheer Lauwers met desen getuygenisse overeen comen doet gij maer uw beste om 'tuwe ook te voltrekken: Ik heb gister gehoort dat ued al naer Brugge gaet geroepen werden van den bisschop Dat is nog beter Ik bid den h geest dat hy ued verligte en ook my uwen DC Verhelst Brief van Zuster Constantia aan C Caton ‘Digne Vicaire A Ardoye’ Moorslede le 24 Novembre 1834 Monsieur Un curé aécrit pour placer dans notre établissement deux SourdsMuets: comme nous n'acceptons pas ceux du genre masculin, pourraisje lui écrire que vous les instruirez? Ils paieront leur pension Je m'estimerais heureuse de pouvoir faire votre connaissance et en même temps de profiter de vos conseils, car dans l'art d'instruire les SourdsMuets, on n'a jamais assez d'intelligence: pour moi j'en ai la théorie mais vous, Monsieur ,en avez la pratique Monsieur le Curé vous salue; et moi je vous prie d'agréer l'hommage de mon respect Soeur Constance Oude spr eekwoorden over spijs en keuken Honger Hongher iseen scerp sweert Hongher maect rau bonen soet Men mag den buuc niet lieghen Eten Een man en can niet meer met enen mont eten Als die buuc vol is, so isdat hooft blide Men sal den buuc met staden vullen Vele gerechten doen vele eten Als tehove gheten is, so sijn daer idel vaten Brood Men can gheen broot backen sonder meel Beter half broodt dan gheen Die broot heeft, gheeft men broot Also langhe eet men witbroot dat ment brune begheret Zuivel Hoe schoonder wijf, hoe vuulre suvel Cnape eet case, die bueter isdiere Biekorf Jaargang 70 Koken Vele coken isgrote cost Coken iscast alen schinet niet Men can met gheenen hellinc vet moes coken Arme lieden coken dunnen brij Voort mael sal ment eten bereiden Maect men wel, so smaecket wel (Uit spreekwoordenschat anno 1500) Biekorf Jaargang 70 203 Een onbekende Brugse kr oniek Het Journal van kruidenier Johannes Keuckelinck 17871793 Toevallig kwamen we op het spoor van een Brugse kroniek die berust in het archief van het bisschoppelijk seminarie te Brugge Het zijn twee tot nu toe volledig onbekende handschriften Het eerste De Cr onique der vernietinge () wel bezonderlijck in Vranckerijck bevat een allegaartje van allerhande gegevens die voor ons minder interessant zijn: lijsten van bisschoppen en kloosters, een kroniek van de belangrijkste gebeurtenissen in Europa vanaf de 16e eeuw en uit Engelse almanakken afgeschreven demografische statistieken (1)Plots middenin begint een kroniek van de gebeurtenissen te Brugge tijdens de Brabantse Omwenteling Deze kroniek breekt abrupt af en er worden terug lijsten en statistieken gegeven Van dezelfde hand was ook het tweede volume Huittième volume van 'tJournal (2) Dit is een chronologisch verhaal van de gebeurtenissen te Brugge van 13 februari tot 9april 1793 Het is duidelijk dat beide manuscripten afkomstig zijn van een reeks die wellicht de geschiedenis van Brugge behelst vanaf het uitbreken der Brabantse Omwenteling tot een ongekende datum, in het meest gunstige geval de sterfdag van de auteur De naam van de auteur is niet op de manuscripten aangebracht Het is evenwel mogelijk hem aan de hand van enkele gegevens te identificeren In de eerste kroniek is op f67 een afschrift van een brief van 19 augustus 1790 aan de auteur aangebracht Het adres is ook vermeld D22nr9 Nu weten we dat in de loop van het jaar 1790 te Brugge een nieuwe nummering van de huizen werd door gevoerd De auteur zelf verklapt ons dat de adressering reeds de nieuwe nummering was die van kracht zou blijven tot 1807 Aan de hand van een in het stadsarchief bewaarde telling van 1795 weten we dat op D22nr9 de kruidenier Johannes Keukelynck woonde Dit is echter onvoldoende om de auteur te identificeren Uit de tekst vernemen we dat de kroniekschrijver in 1793 lid was van de raad van de Deelsmannen (3)En inderdaad werd Johannes Keukelinck op 22 augustus 1789 tot Deelsman aan (1) Bibliotheek Seminarie Brugge (= BSB), S14, Cronique der vernietinge van alde cloosters () als oock een cathaloge van alde bezonderste voorvallen in Europa, wel bezonderlijck in Vranckerijck (2) BSB, S38, Huittième volume van 'tJournal van desen tegenwoordigen tijdt der fransche () begonnen met den 13 february anno 1793 tot den 9april (3) BSB, S38, Huitième volume () f12 Biekorf Jaargang 70 204 gesteld (4)Er kan dus geen twijfel over het auteurschap bestaan Onrechtstreeks vernemen we het een en ander over Johannes Keukelinck en zijn milieu In 1793 baatte deze 57jarige bekende kruidenier een bloeiende zaak uit in de Steenstraat, een der voornaamste straten van de stad Hij was gehuwd met de twaalf jaar jongere Anna Bertin die hem twee kinderen schonk (5)De kruidenier zat er nogal warmpjes in In 1796 zal zijn fortuin op 15000 livres geschat worden Hij beschikte bovendien over een dienstbode als hulp in de zaak (6) Keuckelinck was niet alleen als kruidenier gekend Hij speelde een zekere rol in het Brugse publieke leven Op 12 juni 1788 werd hij tot vinder in de eed van zijn ambacht aangesteld (7)Ondertussen bekleedde hij reeds enkele functies in de Witte Zaeyhalle Dit was een stedelijke waarmerkingsdienst belast met het toezicht op de kwaliteit van de Brugse witte saaien Johannes Keuckelinck werd er achtereenvolgens op 7juni 1785 koopman, op 7juni 1786 onderdeken, op 9juni 1787 deken en uiteindelijk op 13 maart 1792 terug onderdeken (8)Misschien dreef hij naast zijn kruidenierszaak ook handel in saaien? W eweten reeds dat hij sinds 22 augustus 1789 de eervolle functie van deelsman bekleedde Dit stedelijk college hield toezicht op muren, vensters, grachten, tuinen etc en controleerde of deze geen gevaar betekenden voor de openbare veiligheid Ze zetelden ook als rechtbank en oordeelden over geschillen in dit verband Keuckelinck was verantwoordelijk voor het SintDonaassestendeel De Deelsmannen ver gaderden onder voorzitterschap van de bur gemeester van de schepenen en sommige schepenen en notabele heren waren ook lid van de commissie Keuckelinck had dus rechtstreeks contact met voorname notabelen van de stad Belangrijk in verband met dit alles is dat de auteur van de kroniek een gezien ambachtsman was met talrijke contacten en dat hij meer informatie over het publieke leven bezat dan zijn doorsnee collega's In ieder geval begreep hij het verband tussen diverse gebeurtenissen en was hij in staat rijpe commentaren te formuleren Keren we nu terug tot de eigenlijke kroniek De twee bewaarde volumina zijn niet eigentijds neer geschreven Ze steunen echter in ieder geval op eigentijdse nota's Het is niet dui (4) SAB, Alle wetten der stad Brugge, f87 (5) RAB, Frans Fonds, 1235, Tableau contenant lenombre etles noms () sur ladite commune (6) RAB, Frans Fonds, 546, Résumé des cahiers () des autres Absents de laVille de Bruges (7) SAB, Alle wetten der stad Brugge, f87 (8) Ibidem, f260262 Biekorf Jaargang 70 205 delijk of Keuckelinck ze later heeft opgesteld aan de hand van deze nota's ofwel de nota's gewoon heeft over geschreven en hier en daar van enkele commentaren heeft voorzien Een andere mogelijkheid is ook dat iemand anders Keuckelincks tekst kopieerde en er kleine aanmerkingen aan toevoegde, zoals obiit naast de naam van een overleden persoon In ieder geval werd rond 1807 nog aan de kroniek geschreven (9)Eén zaak is zeker Het lag niet in de bedoeling van de auteur noch van de eventuele kopiïst om de kroniek uit te geven W at is de waarde van deze kroniek als bron? W ehebben er als aanvulling op de gekende Brugse dagboeken (R Cappieters en J Van Hese) dankbaar gebruik van gemaakt voor ons doctoraal proefschrift over Brugge op het einde van de 18e eeuw (10) Keuckelinck verhaalt enorm veel feiten en heeft zin voor het schilderachtige détail De informatie is objectief maar in de commentaar valt het op dat Keuckelinck partij trok voor de Oostenrijkers, en dus tegen de Patriotten van de Brabantse Omwenteling en tegen de aanhangers van de Fransen opkwam Op bepaalde ogenblikken is de toon nogal spottend en hier en daar vinden we antiklerikale opmerkingen Het lijdt geen twijfel dat in deze kroniek een ancien régimemens aan het woord is Hij behoorde tot de laatste generatie die een volledige loopbaan onder het ancien régime uitdeden Hij voelde zich gelukkig in dit systeem en bezat de zelfgenoegzaamheid van iemand die het aardig ver had geschopt Hij identificeerde zich dus met wat nu het establishment wordt genoemd Maar toen hij in 1789 in de kranten over de gebeurtenissen in Frankrijk las en wat later door de uitstalramen van zijn winkel in de Steenstraat de zingende Patriotten zag opstappen, begreep hij dat een beslissend ogenblik aangebroken was Om met zichzelf daarover in het reine te komen noteerde hij de meest frappante feiten Dit gaf het ontstaan aan zijn kroniek Ivan van den Ber ghe aangesteld navorser NF W O (9) BSB, S14, Cronique der vernietinge (), f67 (10) Verhaegen P,Journal d'événements divers etremarquables (17671797) de Robert Coppieters, Brugge 1907 Strubbe EI en Hosten E, Journal contemporain de Jean Van Hese, Brugge 1931 Van den Ber ghe YEen analytische studie van het ontstaan en de reacties van de eerste moderne politieke groepen teBrugge (17801794) Een proeve van microgeschiedenis in het kader van de studie van de Verlichting, Gent 1969 (onuitgegeven dissertatie) Biekorf Jaargang 70 206 W estvlaamse ar chiefstukken als pondpapier Brief van Frans de Potter aan Adolf Duclos 1872 In februari 1871 had Duclos de redaktie van het Brugse weekblad Rond den Heerd van Gezelle over genomen Van de Gentse letterkundige Frans De Potter ontving hij alsdan een paar brochures (in voordruk) over Jakob van Artevelde, waaruit hij een ongetekend en onvoltooid gebleven feuilleton (RdH VI 267270; 348350) voor zijn weekblad samenstelde Tot die periode behoort een brief van De Potter aan Duclos, die in de nalatenschap van deze laatste is bewaard gebleven De brief, geschreven op blauw in4 angoulêmepapier ,is ongedateerd Hij behoort echter tot een briefwisseling De PotterDuclos die ligt tussen mei 1871 einde 1872 (1) De tekst, die hier volledig wordt medegedeeld, is uit zichzelf duidelijk en biedt gegevens die voor de lokale geschiedenis dienstig kunnen zijn Eén uitspraak van De Potter trekt echter bijzonder de aan dacht omdat zijn debuut als historicus erdoor belicht wordt In een postscriptum onderstreept hij dat ‘belangrijke stuks over Moen’ niet in het lijstje van zijn offerte zijn opgenomen, hij wil ze nog bijhouden om een ‘serieuze monographie’ over die W estvlaamse gemeente op te stellen Zo schrijft hij in 1872 Over Moen had De Potter reeds in 1863 te Gent een kleine brochure gepubliceerd, een gelegenheidsplakette van 32 bladzijden getrokken op 16 exemplaren (2)Dit zeldzame drukje was de eerste historische bijdrage van de jonge letterkundige die een unieke plaats in de lokale geschiedschrijving in Vlaanderen zou gaan innemen Hoe was dan het lot op Moen gevallen? Uit de hier medegedeelde brief blijkt dat, onder de archivalia die De Potter in een Gentse winkel had kunnen aankopen, de stukken over Moen bijzonder belangrijk waren Zo staat die W estvlaamse gemeente (Moen, waar de toveressen broen!) vooraan de ein (1) Bewaard in het Gezelle Museum teBrugge, papieren Duclos (aan winst anno 1953) (2) Historische schets der gemeente Moen, bij Kortrijk (aloude heerlijkheid Moude) Gent, Fr laFontaine, 1863, 12o,32 blz Het drukje is‘den Heere August Daele, bij gelegenheid van zijnen naemdag (28 augustii 1863) uit hoogachting aengeboden door de Redactie en Werkgezellen van den Beurzencourant teGent’ De Potter was in 1863 redacteur bij de BeurzenCourant, een Gents dagblad (18561869), uitgegeven door FrlaFontaine De eigenaar van de BeuzenCourant was AugustDaele, geboren teMoen in1820 Zie De Potter , Vlaamsche Bibliographie 672 756; L Slosse, Rond Kortrijk p13821383 Biekorf Jaargang 70 207 deloze (chronologische) bibliografie van de lokaalhistorische werken en uitgaven van De Potter (3) Het feit van die publikatie over Moen in 1863 dateert tegelijker tijd de aankoop van de archiefstukken in de Gentse winkel In 1863 was De Potter reeds in het bezit van de kasteelpapieren die in het lijstje van 1872 aan Duclos worden aangeboden Van de stukken over Moen kan hij in 1872 nog niet scheiden, hoewel hij alsdan tot over de oren in zijn vele historische monografieën zat Hij droomt nog van een ‘serieuze monografie’ over Moen Deze is er niet gekomen, waarschijnlijk ook omdat H Bierre ondertussen zijn boek over 'tOud Graafschap van Moen (Gent 1875) had gepubliceerd Men mag aldus veilig aannemen dat De Potter die westvlaamse archivalia te Gent heeft aangekocht in 18621863 Tien jaar na zijn aanwinst wenst hij zich te ontdoen van de westvlaamse stukken (met uitzondering van Moen) De oostvlaamse stukken (die zeker in die aanwinst aanwezig waren) heeft hij uiteraard voor zich behouden (4) Zijn offerte aan Duclos is strikt westvlaamsprovinciaal De volgende gemeentenkomen er in voor (alfabetische rangschikking): Aalbeke Aarsele Bovekerke Deerlijk Desselgem Egem Harelbeke Heule sHulste Ingelmunster Kooigem Kortrijk Kuurne Lauwe Lendelede Ooigem Oudenbur g Pittem Roeselare (3) JBroeckaert, Frans De Potter en zijne werken 66 (Gent 1905) (4) Gedurende 18641872 had De Potter ,samen met Jan Broeckaert, zestien delen gepubliceerd van de ‘Geschiedenis van de gemeenten der provincie OostVlaanderen’ In 1870 betreurde hij dat hij zijn historisch werk ‘niet een twintigtal jaren vroeger aangevangen had’ Immers, zo schrijft hij in een gedrukte narede van de eerste reeks monografieën (gedateerd 1dec 1870): ‘W atalschatten voor geschied en oudheidkunde, wat alkostelijke bouwstof fen voor de kennis van de geaardheid, zeden en gebruiken der oude Vlamingen zijn [gedurende die 20 jaar] niet door onwetendheid, achteloosheid of wantrouwen van hunne bezitters der vernietiging prijsgegeven? Bedroevend was het ons meermaals tevernemen, hier dat de erfgenamen van bedienden van voormalige heerlijkheden gansche karrevrachten van oude bescheeden aan den kruidenier hadden geleverd; daar ,dat afstammelingen van oude aanzienlijke familiën de perkamenten, getuigen van de grootheid hunner voorzaten, ten vure hadden gedoemd, alleen omdat deze opgesteld waren ineene taal, van welke zij zich hadden vervreemd’ Biekorf Jaargang 70 Rollegem Ruiselede Rumbeke StDenijs Spiere Tielt Vichte W akken W aregem W evelgem W ingene Zevekote (Moen: uitgenomen) Biekorf Jaargang 70 208 W at is er van al die ‘stuks’ geworden? Heeft Duclos een koper ervoor gevonden? Is die verzameling samengebleven of werd ze verspreid, om ten slotte misschien stuk voor stuk in een openbaar archief terecht te komen? Een andere vraag is natuurlijk hoe die zeer diverse stukken samenhoorden Familiearchief de Denter ghem? of hoe op het kasteel van Deurle terechtgekomen? Ook de familiekunde heeft hier een ophelderend woord mee te spreken A Viaene Tekst van de brief uit 1872 Goede Heer en Vriend, Als men jong is denkt men al machtig veel in 'tleven te kunnen tot stand brengen, doch naarmate men ouder wordt bevindt men, dat vele, zeer vele plannen onuitgevoerd moeten blijven, bij gebrek aan tijd Ach, leefden we maar nog zoolang als Mathusalem Terzake Ik vereenigde vroeger een aantal oude stukken over W estVlaamsche prochiën, gij raadt misschien al, met welk inzicht Nu zie ik, dat die stukken mij enkel dienen tot ballast, en zou er mij gaarne van ontmaken Kent gij niemand te Brugge, die ze zoude willen aannemen? Ziehier het lijstje der gene, die ik voor 't oogenblik onder handen heb [Lijst van W estvlaamse dokumenten] 1 (Klein) Renteboek van theerschip van Bovekerke, 1700 2 Memorie omme de belegerthede van de thiende van het clooster van Ravensber ghe [vrouwenklooster o cist bij Merckeghem] in de prochie van Aelbeke, 1632 3 Renterolle van de heerlichede Meulewalle, in Lendelede (24 p) 4 Prysye van 'tpachtgoet van den heer De Meulenaere, te Lendelede (40 pages) 5 Extraict uytten Rentebouck van Mher Jan van Haveskercke, baron van W ynghene, van zynder baronye van W inghene (16 p) 6 'tGoet te Gaver ,in Deerlick en Harelbeke, 1634 Met penteekening er van 7 Belegerthede van de leenen enz in de prochie van Coyghem, St Denys en Spierre, toebehoorende den heere van Coyghem, 1622 (12 p) 8 'tLeengoet van de meyerye, in Desselghem (Met penteekening, grof), 2p 9 Denombrement der Heerlijkheid Beckstrate (in Ingelmunster?) Met teekening 1693 (18 pages) Biekorf Jaargang 70 209 10 Processtuk betrekkelyk de heerlykheid van Steenber ge, 1694 (12 p) 11 Rekeninge over de allodiale goederen van dhoirs van Mher Ignaas de Muelenaere, in tquartier van Rousselaere, 1757 12 Extraiet uit eenen ouden terrier: goederen aan de Pachtenbeke, tgoed te Zevecote, tgoet ten Bossche (40 p) 13 Goederen van 'tklooster Galilee, te Gent, tot Thielt, 1637 (8 pages) Teekening 14 Beschrijving van eenige pachthoven in Hulste, W aregem en Rollegem (12 p) 16 15 Het goed ten Opstalle, te Vichte 1861 (8 p) 16 Stukken proces W ybraecke 17 W acken Opgave der schade en verliezen, door de Franschen gedaan in 1645 (totaal meer dan 19000 pond gr) 20 pages 18 Metinghe van thofgoed te Galentas, te Ruiselede 1636 (16 p) 19 Extraiets uit den Renteboek der heerlykheid van W illecomme 1665 (10 p) 20 t'Leengoet ter Straten, te Eeghem, 1625 (12 p) 21 De groote thiende van Eeghem, 1632 (12 p) 22 t'Heerschip ten Ber ge, in Rolleghem, 1629 (12 p) 23 Lyste der bewoners van Aersele, met de namen der by hen gelegerde soldaten, 1645 (6 p) 24 Metinghe der hofstede, toebehoorende aan Marquette [vrouwenklooster o cist bij Rijsel], te Deerlijk, 1625 (8 p) 25 (Parchemin) Dit naervolghende es de groote ende nieuwe leghere van diversche percheelen van landen, cheynsen ende renten toebehoorende de ghilde vanden heleghen Gheest binder stede van Oudenburch, 1570 (7 p) 26 Stukken betrekkelijk Ingelmunster 27 Rentebouck der ammanie van Harelbeke (36 pages) 28 Grootte der heerlichede van W inghene, in Harelbeke (6 p) 29 Stukken betrekkelijk de heerlijkheid Steenbrugge, in Lauwe, Clessenaere (sic), in Kortrijk enz (Renten) 30 t'Goet te Vrauwenhove, in Rousselaere 1637 (Meting) 6p 31 Pachtbrief van 'tgoet te Cappenolle te Cuerne, 1603 Idem 161 1 32 Meting van 'tleengoed Therrenhout, te Rumbeke, 1629 (16 p) 33 Rentebouck der heerlijkheid Cordes, in W evelghem, 1627 (10 p) 34 Denombrement der heerlijkheid van Oyghem, 1693 (parchemin, 8pages) 35 Drie processtuks om Pitthem, 1666 Biekorf Jaargang 70 210 36 De Ganzethiende, aan de kapelnij van Ste Anastasia, te Heule, 1635 (18 p) 37 Drie processtuks betrekkelijk Heule 38 Beschryf of meting van een leen en cheyns oost buiten Roeselare, met verscheidene andere stuks 39 Vijftig gedrukte pryskaarten (berymde) van 'tRethorica ‘Slaet d'oog op Christi Kruis’ te Brugge (Eerste jaeren dezer eeuw) Ik beken dat ieder dezer stukken, op zichzelf, maar weinig belang oplevert, maar voor iemand, die historische opzoekingen over W estVlaanderen doet, kunnen zij nuttig zijn W eet gij mij van eenen koper? Het 50 of 60 tal stukken zal ik afstaan aan 12 francs, minder dan ik er in de tijd voor gegeven hem De prijskaartenRethorica betaalde ik bij Vijt fr300 Uw nederige dienaar Fr De Potter [PS] Al de stukken komen voort van de zolder des kasteels van baron Gabriël de Denter ghem, te Deurle De hovenier verkocht ze over een zestal jaren voor pondpapier ,in de Bagattestraat, te Gent, waar ik ze, tegen driedobbelen prijs, gedeeltelijk uithaalde, nadat eene geheele karre reeds verbruikt was Belangrijke stuks over Moen houd ik nog wat, omdat ik eene serieuze monographie over die prochie wensch te geven als ik eens tijd heb Heil DP Persoonsnamen Baeyngaert en Galgaert Misleidende grafieen De grafie Baeyngaert (zie Vraagwinkel, blz 192) is inderdaad misleidend, want het woord heeft helemaal niets met een gaard te maken De splitsing van het woord ziet er eerder als volgt uit: baeyngaert Daarmee zien we evenwel nog niet veel klaarder in de etymologie van het woord, want het element baeyng ziet er dan toch vrij vreemdsoortig uit Ik wil er vooreerst op wijzen, dat de gemouilleerde n(nj zoals in oranje, Spanje ), die bij ons meestal uit het Frans is ingevoerd, in het Frans met gn wordt weer gegeven (Espa gne ,Colo gne ,soi gne r,oign on) Heel vroeg echter komt ook in het Frans naast de spelling gn ook ng voor ,bv in het Pikardisch: ‘Le groupe ny aboutit en général ànmouillé Mais le yod du groupe ny peut aussi, au lieu de mouiller n, se consonnifier en g(z), ce qui donne des cloublets du type estraigne estrange’ (CT Gossen, Petite grammaire de Biekorf Jaargang 70 21 1 l'ancien Picard, Parijs, 1951, 9798) Zo begrijpen we dat aan Frans oignon Wvl andzjoen beantwoordt en dat de Rom gemeentenaam Luingne (let hier ook de kombinatie van de twee spellingen voor de gemouilleerde n, nl ng +gn )in het Kortrijkse als loendzje wordt uitgesproken Zo evolueerde de Franse familienaam Cagnar d, Cagniar d, Caignar d(uit Lat canis ‘hond’, een bijnaam dus) tot ons Keingaer d Baeyngaert gaat bijgevolg terug op evtl Baignar d, dat zelf tot een Germaanse naam te herleiden is: Bainhar d, Beinhar d(Förstemann) Het eerste element van deze har dnaam vinden we terug in Baginus, Bainus, Beinzo (GysselingKoch, Dipl Belgica, p 12, 7, 217) Een echte oude Nederlandse vorm van de naam vinden we in Beinaer dof Beinert; vgl 1591 Jacomijntken Beijnert van Ieperen (C Roodenbur g, Vlaamse Stam, IV (1968), 244) W ever gelijken nog even met de gemouilleerde I(Fr soulier ,million), die in de Middelnederlandse namen ook als Ig gespeld wordt In Kortrijk komen bv voor: 1399 den her Jan Bataillen priestre =1409 her Jan Batalge priestere =1412 van W eytkin Batailge sheren Jans Batailgs sionghen zoone bastaert (Kortrijkse persoonsnamen omstreeks 1400, Tongeren, 1958 89) Bastaardwoorden uit het Frans worden in het Kortrijkse regelmatig met I(d)zj uitspraak van gemouilleerde I uitgesproken: oeldzje (houille), reveldzje (réveille), mool(d)zje (maille, Ndl malie), bool(d)zie (baille, N balie), enz Gailliard noemt nl in zijn Table des noms de families (blz 61) (op het Inventair e van GilliodtsV an Severen) zijn eigen naam in de oude varianten Galiart en Gelgaert Zijn naam wordt trouwens in Brugge als galjaar duitgeproken, ongeveer zoals gaillar d met bet ‘kerel’ galjaar luidt Dit Franse woord is echter van Germaanse oorsprong Gotisch gails betekende ‘vrolijk’; de Germaanse naam Gailo betekende ‘levenskrachtig, dartel, overmoedig, vrolijk’ Met enige betekenisverschuiving werd het ons woordje geil De samenstelling met har dof Gailhar dgaf aanleiding tot de Franse vorm Gaillar den het Ndl woord geilaar d Intussen kunnen we in W estVlaanderen een geilaar dwel een galjaar(d) noemen, maar het omgekeerde geldt niet altijd, ook al hebben beide woorden dezelfde oorsprong De Mnl naam Galgaert (bv 1395 Fierin Galgaert, in PetegemDeinze) isbijgevolg niet noodzakelijk als aerdafleiding van galge op te vatten Zou trouwens galgaert, dat bij VerwijsV erdam (II, 898) als ‘galgenaas, booswicht’ verklaard wordt, niet via bet ‘overmoedig’ of ‘stout(moedig)’ de bet ‘booswicht’ hebben kunnen krijgen? FDebrabandere Zwineman en Schaapman CB vermeldt in Biekorf, LXX (1969), blz 192 een Jan Zwi Biekorf Jaargang 70 212 neman van Gijvelde in 1448 W ekomen dezelfde naam trouwens nog eens tegen in Gijvelde in 1469: R(elict)a Jan Zwinemans pueri (1)De naam is wrsl een beroepsnaam voor de zwijnenhoeder ,varkenshoeder Het woordje man, dat trouwens in veel gevallen bijna een achtervoegsel is, komt vaak in beroepsnamen voor; denk aan: melkman, kranteman, ijscoman In het Kortrijkse noteerde ik in de 14e eeuw ook: Boterman, Caesman, Kerseman, Meuleman, Scotelman, Wagheman, Calcman Deze laatste naam is zelfs duidelijk synoniem met kalkmaker: 1391 ghegheven Maertin den Calckmakere van vii mudde ende een carre calcx =1395 Martin le Calcman = 1396 Maertine vander Cruusbeque dit Calcman (2)Naast Wagheman is er ook het synoniem Carr eman; vgl in Brugge 1303 van Gillise Carremanne =1330 van Gilisse Carren (3) De naam Schaapman is zonder enige twijfel te ver gelijken met Zwineman De schaapman zal wel een schaapher der geweest zijn De naam Scaepman wordt bij ons door Gailliard (4)genoemd Het is ook de naam van de Nederlandse politicus Mgr HJAM Schaepman (18441903) Met Coeman staat het helemaal anders Zou de koewachter trouwens niet eerder Coeyeman geheten hebben? Ik heb in mijn materiaal geen toenaam voor de koewachter ,behalve de volgende omschrijving in Kortrijk: 1371 Hannine die de Coeye bewaert (5)De naam Coeman kon ook Coman of Cooman geschreven worden De oespelling duidt er een lange oaan, net zoals in familienamen Cloet, Soens (lees: Zoons) Deze Co(e)man is door assimilatie van pm tot mm uit Coopman, Coepman ontstaan Vgl in Kortrijk: 1391 ghegheven W outren den Coeman ende sinen gheselle 1392 ghegheven W outre den Coepman =1392 W outre den Coopman; 1418 erve Jans Comans =142224 erve Jans Coomans (1)Coeman, die we eigenlijk Co(o)man dienen te lezen, is bijgevolg een koopman FDebrabandere (1) Th Vergriete, De haardentelling aano 1469 van de kasseirij SintW inoksber gen Vlaamse Stam, II(1966), 361 Vergriete heeft erde naam evenwel fout gekopieerd; ze heeft ernl een onleesbaar en onuitspreekbaar Zwmemas van gemaakt Het isduidelijk dat de mals ingelezen moet worden en dat ze een afkortingsteken tussen aen s(voor de n)over het hoofd gezien heeft (2) FDebrabandere, Studie van de persoonsnamen inde kasselrij Kortrijk, 13501400, ter perse (3) RM Verkest, Anthroponymische studie aan de hand van de Brugse stadsrekeningen van 12981303, lic verh Leuven, 1949, blz 104 (4) E Gailliard, Table des noms de families,, Brugge, 188385 (GilliodtsV an Severen, Inventaire des archives de laville de Bruges) (5) FDebrabandere, Kortrijkse persoonsnamen omstreeks 1400, Ton geren, 1958, nr403 (1) In Ars Folklorica Belgica, dl I(Antwerpen 1949), blz 107148; dl II(Antwerpen 1956), blz 225264 Biekorf Jaargang 70 213 Bedevaartvaantjes van hier en elders Bij het verschijnen van: J PHILIPPEN, De oude Vlaamse Bedevaartvaantjes Hun volkskundige en cultuur historische betekenis Diest, Europa, 1968, 149 blz, ill 720 BF ,(form H 30 ×B 21), geb Collega Jules Pieters, Oostvlaams volkskundige en lid van de Koninklijke Belgische Commissie voor Volkskunde, karakteriseert als echtVlaamse en onvervalste volkskundige verschijnselen: onze ommegangsreuzen, onze patakons en onze bedevaartvaantjes Op voortref felijke wijze heeft hij zelf het voornaamste onderzoek over de patakons in onze gewesten geleid terwijl hij over bedevaartvaantjes in verband met paardenommegangen een niet minder grondige studie heeft gepubliceerd (2) Het ontbrak het bedevaartvaantje tot nog toe niet aan belangstelling In 1922 verscheen het meesterwerk van Emile H Van Heurck, die zijn persoonlijke collectie van meer dan 500 exemplaren naar plaatsnaam en bedevaartoord inleidt, catalogeert, beschrijft, van commentaar voorziet, bibliografisch bepaalt en bovenal ongemeen sterk illustreert Dit werk hield stand onder de tien mooiste uitgaven over Vlaamse volkskunde, antikwarisch gezocht en bijna onvindbaar geworden, en als het dan eens opdaagt, zeer duur betaald! Emile Van Heurck bleef sinds 1922 de enige die de bedevaartvaantjes van het hele land en van aanpalende verspreidingsgebieden globaal heeft beschreven Die eigenschap valt vooral te vermelden omdat de belangstelling van zijn navolgers en leerlingen enigszins is geëvolueerd en zich helemaal beperkt tot eng provinciale grenzen In 1942 vangt M Van Coppenolle aan met de W estvlaamse inventaris, in 1958 volgt R Van der Linden met de Oostvlaamse en in 1963 beperkt J Philippen zich tot een inventaris van de Oostbrabantse produktie vóór 1850 In 1961 verschijnt een algemeen mariale tentoonstellingscatalogus van R Van der Linden naar aanleiding van Virga Jessefeesten te Hasselt Al die provinciale monografieën verwerken Van Heurcks gegevens in eigen streek, vullen die soms verouderde nota's met (zeer geringe) ontdekkingen van oudere exemplaren aan en beschrijven de niet altijd even interessante produktie na 1922 Elke auteur heeft hierbij eigen verdiensten, hij helpt in ieder geval steeds de belangstelling voor het fenomeen aanwakkeren en de verzamelwoede in stand houden De nieuwe studie van J Philippen verschilt helemaal van op (2) R De Bertrand, Dévotions populaires chez les flamands de France de l'arrondissement de Dunkerque Ann Com Flam France I,1853, blz 191235 Het vaantje blz 202 Op die bijdrage steunt ook de verder tevermelden nota van JColens in laFlandre Biekorf Jaargang 70 214 vatting In de vroegere werken wijzen alle auteurs slechts inleidend op de specifieke eigenschappen van de vaantjes maar die gegevens balde niemand samen in een algemeen studieoverzicht Dit is nu de taak die Philippen op zich heeft genomen, de resultaten van zijn zoeken heeft hij gebundeld in een prachtig drukwerk, dat ook getuigt voor de goede smaak en het kunstgevoel van de auteur Alhoewel dit werk zich beperkt tot de oudste en boeiendste produktie verspreid over het hele Vlaamse land, brengt het juist door die beperking het interessante deel van het onderwerp in de algemene belangstelling, ook van de niet deskundige noch gepassioneerde verzamelaar Het is een handleiding en een uitstekende inleiding tot en bij een bij uitstek Vlaams volkskundig verschijnsel Hier vindt men uiteindelijk gegroepeerd en geïllustreerd alle aspecten van het aantrekkelijk probleem ‘bedevaartvaantje’: ontstaan en bakermat, verspreiding, soort en verschijningsvorm, techniek en uitvoering, kunstwaarde, volkskundige en cultuurhistorische betekenis, karakter van het verschijnsel Talrijke registers ver gemakkelijken raadpleging en behandeling, terwijl de buitenlandse amateur wordt geholpen met beknopte overzichten in het Frans, Duits, Engels, Spaans en Italiaans W el een luxueuse formule voor een niet minder luxueus drukwerk Het is alsof het sprookje van Assepoester hier werkelijkheid wordt Het ooit geminacht vaantje van de volksmensbedevaarder ,uitwendig vertoon van volksgeloof in vroegere tijd meer dan heden in eer gehouden, wordt hier uitverkoren tot kroonprinses van de Vlaamse volkskunde Al is de lieftallige prinses in werkelijkheid vijf eeuwen oud, ze blijft wedijveren met alle moderne ‘missen’ Een klein overzicht van een tiental oudste exemplaren kan als wetenswaardigheid even uit Philippens zor gvuldige inventaris worden losgemaakt OLV rouw Aarschot Vóór 1587 S Laurens Ename 1596 S W illibrord W ulpen 1657 OLV rouw Pulderbos 1660 Johannes de Doper Averbode 1673 S Bartolomeus Merksem 1679 S Ermelindis Meldert 1681 S Markoen Zellik 1698 Virga Jesse Hasselt 17de eeuw OLV rouw Scherpenheuvel S Lenaart Dudzele S Gadelieve Gistel Een nochtans niet te verwaarlozen aspekt van de vaantjes Biekorf Jaargang 70 215 studie werd door alle publicisten onderbelicht of helemaal niet belicht Die schaduwvlek hangt over de historiografie van het onderzoek zelf W ie en waar? Van Heurck verschijnt als de profeet in een woestijn en zijn discipelen verkondigen zijn leer alsof niemand vóór hen in geen enkele gouw zich over het verschijnsel heeft gebogen Philippen maakt zich hierbij wel verdienstelijk door heel even, in bibliografisch overzicht met commentaar ,te wijzen op de oudste belangstelling in onze gewesten Uit de enkele nota's van Philippen blijkt duidelijk dat in W estVlaanderen ongeveer een eeuw geleden de interesse werd gewekt In zijn W estvlaams overzicht heeft M Van Coppenolle nagelaten de vroegste groei van het vaantjesonderzoek inleidend te behandelen, al kan men verder in dit werk voorname gegevens in de plaatselijke beschrijvingen terugvinden Een beknopt onderzoek, dat vatbaar blijft voor aanvullingen, onthult de volgende feiten In 1853 verschijnt de eerste jaar gang van de Annales du Comité Flamand de France, Raymond de Bertrand publiceert er een uitvoerige studie over de volksdevotie in het arrondissement Duinkerke en geeft als illustratie een afdruk van het bedevaartvaantje van S Folquinus te Ekelsbeke, in 1643 door Guillaume du Tielt gegraveerd Mogen we hier veronderstellen dat voor het eerst in een wetenschappelijk tijdschrift het vaantje als volkskundig verschijnsel wordt voor gesteld? Zeker is hierbij wel, dat de Bertrand zelf op dit volkse drukwerk werd gewezen door Carlier ainé, een Parijse correspondent van het Comité Flamand Daarna trad hij ook in verbinding met Ferdinand Van de Putte, alsdan pastoor te Boesinge die hem voldoende gegevens over vaantjes mededeelt om zijn latere bijdrage erover te stof feren (3) In een studie over de St W albur gakerk te Veurne, in 1862 verschenen, schenken de auteurs Charles Carton en Ferdinand Van de Putte aandacht aan het plaatselijk bedevaartvaantje (4) W anneer Adolf Duclos dan in 1870 over Veurnes Beschermheiligen een zeer verzor gde studie uitgeeft, drukt ook hij naast twee devotieprenten een exemplaar van het bedevaartvaantje over En dat zijn dan wel de eerste W estvlamingen, die zich over het bedevaartvaantje ontfermen W aar men Duclos aantreft, vindt men in die tijd ook Rond (3) Annales Soc d'Emulation de Bruges, 1862, blz 150 Bij dit artikel behoren vier buitentekst platen, die meestal in de exemplaren van de openbare bibliotheken ontbreken Vooral als er ijverige verzamelaars zijn voorbijgegaan! (4) IsJan Bruggeman =Jules Colens? Bruggemans bijdragen inRdH zijn van wetenschappelijk gehalte, ze handelen over heraldiek en gewichtseenheden Colens werkte mee aan La Flandre onder eigen naam Ishet mogelijk, dat hij vulgariserend Duclos van dienst wilde zijn onder een dekmantel die de archivaris niet mocht verraden? Biekorf Jaargang 70 216 den Heerd In 1870 drukt hij zijn Veurnse cliché als buitenkansje voor zijn abonnees, terwijl in 1873 een medewerker onder de schuilnaam Jan Bruggeman het eerste algemene artikel aan vanen en vaantjes wijdt Bij een afbeelding van het vaantje van Ever gem (O VL) beschrijft hij dit vaantje samen met een Iepers SintEiooisvaantje, het Gertrudisvaantje van Zandvliet en twee vaantjes van Lebbeke (O VL) Eigenaardig schijnt het wel, dat Jules Colens in 187273, alsdan adjunctconservator van het Rijksarchief te Brugge, eveneens een korte nota publiceert over datzelfde Zandvliet in het tijdschrift La Flandre, een uitspraak van de Bertrand hierbij overnemend en het vaantje zelf overdrukkend (1) Van 1873 tot 1874 blijft RdH het vaantje huldigen met het overdrukken van modellen van Veurne, Zillebeke, Ieper en Izenber ge In 1881 drukt ook Edmond Van der Straeten een drietal vaantjes over in zijn Théatre villageois Is dit het eerste wetenschappelijk werk dat het vaantje ruimer bekendheid schenkt? De Ieperse staatsminister en historicus A Vandenpeereboom (18121884) bezat een belangrijke verzameling koperplaten herkomstig uit het fonds van de Ieperse graveerdersfamilie du Tielt In de Annales d'Y pres et de l'ancienne W estFlandre IX (1880) publiceerde hij een beschrijving van zijn verzameling met afdruk van twee vaantjes (OL Vrouw van de Rozenkrans, Ieper en StV incentius, W atten) In de speciale overdruk (4o,op 30 exemplairen) van zijn studie over Guillaume du Tielt (Ieper 1882) heeft Vandenpeereboom nog vier andere afdrukken van vaantjes bijgevoegd: Gadelieve van Gistel, Gillis van W atten, Augustinus van Esen en Bartholomeus van Hoge zieken (Ieper) Van een zestal andere vaantjes geeft hij een beschrijving Die beknopte gegevens schijnen te bewijzen dat aan W estvlamingen, met de scherpzinnige Duclos op een ereplaats, de eer toekomt de bedevaartvaantjes als volkskundige valuta te hebben erkend Later zijn het de verzamelaars zelf die verdienstelijke catalogi samenstellen en uitgeven Opvallend hierbij dat ook die verzamelingen allerlei avonturen kunnen beleven J Philippen zinspeelt op de verzameling van de Gentenaar E Callion, die op een veiling in 1867 tegen hoge prijzen werd verspreid Het is oorspronkelijk een nota van de welingelichte Jan Bruggeman in RdH Over de verzameling van Jan Broeckaert (1) De vaantjes met een *getekend zijn het werk van G Michiels Zie ook: WGiraldo, Guillaume Michiels, kunstschilder en verzamelaartekenaar van bedevaartvaantjes Volkskunde 1955, blz 3949, ill Biekorf Jaargang 70 217 van Dendermonde, tentoongesteld op de folkloreexpo 1910 te Brussel, kon Philippen wel meer details mededelen Van die expo bestaat er een catalogus ten dele door Isidoor Teirlinck samengesteld en na Broeckaerts afsterven in 191 1werd zijn verzameling van 225 vaantjes aangekocht door Emile Van Héurck, die dit zelf vermeldt in de inleiding van zijn studiewerk Ook de verdere lotgevallen van Van Heurcks vaantjesbezit blijven belangwekkend Zijn privécollectie van 500 exemplaren behoort thans tot het openbaarvolkskundebezit In 1921 schonk Van Heurck zijn volledige verzameling volks en kinderprenten aan het Prentenkabinet van de Koninklijke Bibliotheek te Brussel, terwijl diezelfde instelling in 1931 zijn verzameling volksboeken aankocht en zijn unieke verzameling bedevaartvaantjes als erfenis verwierf Dagelijks is het mogelijk die collectie van hoge waarde in de Brusselse Albertina te raadplegen, zodat ieder werklustige volkskundige zich als een dankbare erfgenaam van de voorname Antwerpse maecenas mag beschouwen Hervé Stalpaert Bijlage Van de geboden gelegenheid kunnen we gebruik maken om een W estvlaams bibliografisch overzicht vast te leggen met bijvoegsels aan het werk van M Van Coppenolle Zowel de auteur van dit W estvlaamse repertorium van bedevaartvaantjes als zijn streekgenoot W alter Giraldo hebben het nieuw ontdekte en de nieuw uitgegeven vaantjes bijgehouden Toch kwam de merkwaardige vondst van JGeldhof, die het 18deeeuws unicum van Blindekens Brugge ontdekte en beschreef Afkorting: WVL W estVlaanderen, Brugs weekblad 19441948 Hier publiceerde M Van Coppenolle zijn ontdekkingen en aanvullingen Beer 'tBeertje, almanak van de W estvlaamse Folkloristen In 1946 een bijdrage van MV C; in 1957 en 1958 twee bijdragen van W alter Giraldo Overzicht Beer 58 S Antonius abt Aartrijke Biekorf 1954, 164 Afb S Maurus Bavikhove WVL 13145 H Kruis Beveren (Roes) Beer 58 Afb S Cornelius Brielen Biekorf 1957, 287 Biekorf Jaargang 70 Biekorf 1965, 180 Afb OLV rouw Blindekens Brugge Toerist 1948, 201 idem (modern ex) Volkskunde 1955, 43 Biekorf Jaargang 70 218 WVL 5545 Afb H Bloed* Toerist 1948, 201 Brugge Volkskunde 1955, 43 Beer 61, 47 Afb Beer 46, 44 S Elooi Brugge Volkskunde 1955, 42 WVL 15945 Afb OLV rouw Potterie* Brugge Toerist 1948, 201 Volkskunde 1955, 43 Afb Beer 57 OLV rouw Dadizele Biekorf 1961, 218 H Kruis* Damme Beer 58 S Rita Den Haan Fatima Beer 57, Afb OLV rouw De Panne Rond Poldertorens, S Leonard Dudzele 1965,67 Beer 58 Godelieve (par kerk) Gistel Beer 58 S Kristof fel Herzeeuw WVL 26545 Afb H Kruis Ieper WVL 26545 S Sebastiaan Ieper Beer 57 (3 typen) OLV rouw Groeninge Kortrijk Beer 58 S Kristof fel Kuurne Beer 58 Afb S Antonius abt Leke Beer 58 S Mar gareta Lichtervelde Beer 57 OLV rouw Lissewege WVL 23346 Afb OLV rouw* Meetkerke Volkskunde 1955, 43 Beer 57 OLV rouw Mesen Beer 57 Afb OLV rouw Langewade Merkem Beer 58 S Rita Moerkerke Beer 58 S Jan Baptist Neerwaasten Biekorf 1963 30 S Antonius abt* Oostvleteren Bachten de Kupe Biekorf Jaargang 70 1963, 42 Beer 57 OLV rouw Poperinge Beer 58 S Bartolomeus* SintJan (Ieper) Biekorf 57, 251 WVL 13145 OLV rouw Viven SintKruis Beer 58 S Arnold Tiegem Beer 58 S Kristof fel Torhout Beer 58 S Maurits Varsenare Beer 58 S Rita W ervik Beer 57 H Doorn en W evelgem OLV rouw Lourdes WVL 13145 Afb S Cornelius Zandvoorde (Ieper) Beer 58 S Antonius abt Zarren Biekorf Jaargang 70 219 Koutend over boer ebr ood en ovekot (vervolg van blz 142) II In 't zuiden aan 't vliegende peerd Zo was dan (beschreven in kapittel I) de bakgewoonte in 'tNoorden of het Polderland, 'tis te zeggen de tarwestreek benoorden Brugge W egingen dan ook eens te rade bij zuiderse boeren in de lichtere Zandstreek waar er vroeger meestal rogge geteeld werd Onze eerste statie was bij de molenaarsweduwe van 'tVliegende Peerd te Oedelem: daar zijn we thuis en 'tis een rustig vertellen uit de tijd van de molenaar ,haar man, Leon zaliger ‘Ik ga het uiteendoen lijk of ik het gehoord en gevonden heb toen ik op de molen introuwde Je weet dat ze hier rugge zaaiden, 'k en zegge niet, er was wel hier of daar een boer die een partijke terwe had lijk Bouts maar dat waren uitzonderingen W ijnder zelve kochten onze terwe voor eigen gebruik Op de molen bakten we brood voor de verkoop ook, maar dat was brood lijk of gij er geen kost kopen in 't omliggende Neen mens, dat was geen gewoon ruggebrood, 'twas ruggemeel gemengeld met de beste remelaze gemene terweblamme die we kochten bij Kazzens aan de Kruispoort Alzo goed gemengeld en doorroerd wierd dat meel gebakken met zuurdesem van de bakte te voren, en daarop gildig warm water gieten om te verdesemen Onze knecht, Jan Vork bijgenaamd, moest kneden met de voeten, ja van zelfs moest hij schone zijn voeten affrotten en spoelen bij de waterbak van de bakkete Ons ovekot was een grote bakkete rechtover de keuken, zodat Leon, die voor den oven zor gde, gemakkelijk 'tvier in den oven volgde als hij een teugske koffie kwam drinken Met dat wij ook boerden was 'tovekot daarop ook ingericht: twee ingemetselde fornooizen een groot en een kleiner om patatten te koken voor de zwijns De patattemalen hing aan de muur vast boven de zwijnskuip Er stonden ook twee meelbakken en de ene diende om de trogschrepeling te ver garen voor de beesten Voor 'tgemak staken we zelf water naar de waterbak in 'tovekot, dat ging heel eenvoudig met een buizeke door de muur De tote van de pomp wierd met een houten tap en een slunse opgestopt, en met dat we pompten liep 'twater sef fens over langs boven in de aangelegde gote naar 'tbuizeke in de waterbak 'tW as gemakkelijk en te kleine Biekorf Jaargang 70 220 koste en g'hadt altijd water bij d'hand en 'tvuil water liep langs 'tgotegat weg naar buiten Al de kant van 'tvenster stond de grote trog op twee schragen, en verder de tafel om 'tbrood op te maken Retsers en zeefden hingen aan de balken en op de houten rooster lag het ander gerief lijk pale en ovenpertse en broodplanken en wat weet ik al W anneer dat we maalden en bakten? Er wierd twee keers te weke gemalen: de dinsdag en de vrijdag en bovendien ook nog als het waaide, we hadden dan de wind voor niets dat was in mijn tijd De ketser ging 'tgraan halen bij de boeren met de ketsekarre, en kleiner doeningskens brachten zelf een klutske van vijftig, minstens vijfentwintig kilos naar de molen en ze zeiden: ‘let op 'tis onze bakte!’ niet te mengelen met minder gekuist graan W ebakten alle dagen en vier keer daags, zodat de ketser al een keer de trappelaar in de trog kwam aflossen want dat was nog niet alles, zo 'n karwei Hoe meer dat hij trappelde hoe taaier dat de deeg wierd en hoe lastiger aan de voeten, en als het te veel plakte werd er wat meel bijgestrooid Als Jan voelde dat de deeg goed aaneenhield en begost te rekken was het een hele verlichting: ‘Zeg baas we zijn aan 'tkomen, de meneuvers zijn gedaan voor een poze’ Die poze duurde driekwart totdat de deeg begost te gane en te barsten Leon de molenaar maakte het brood op Een brokke deeg afstekken op het zicht van twee kilos en half tot drie kilos met het deegspaatje (een soort koekschup) Voor d'avanse draaide hij twee broden tegelijk op tafel met ieder hand een, totdat ze hun gepaste grootte hadden Ieder bakte dertig broden achtereen opmaken, nog een stek of drie met de fersette opdat er geen blazen zouden opkomen en nu nog een tijdeke gedekt om te gane, en 'tbrood lag gereed Alzo hebben we meer dan eens tweehonderd kilos meel zonder 'twater mee te rekenen verbakt op een dag 'tW as ook Leon die den oven heette binst dat de knecht in de trog liep en hij kost het op een buske hout passen, klaar uit gewoonte Met de ovenpertse over end'weer rokelen, zo bracht hij heel die grote oven witgloeiend In een draai kost hij die gloeiende bakkerskolen in den doofpot rokelen en met evenveel haast werden de dertig grote broden met de pale in den oven geschoven, en 'tovenstopsel stond al voor d'ovenmuile want de warme tocht en de doom mocht uit den oven niet komen Tegen de knecht: ‘W aar blijft ge daar met uw emmer smeersel?’ Jan schepte de verse koeistront met kaf gemengeld en besmeerde met de andere blote hand de kanten van 'tovenbard om de garren goed toe te plakken W adde Eee! Maar iefvrouw toch, die koeistront bakte mee en 'tplakte bijzonder goed en 'tis dan nog een remedie Biekorf Jaargang 70 221 voor een verzworen vinger Ja, ja en er zijn er nog die 'tdoen: een zere vinger in een vingerling met verse koeistront steken de brand trekt eruit en 'tis gedaan met de verzwering Binst dat 'tbrood een uur in den oven zat zor gde Jan voor de tweede bakte van 's voornoens, en 'sachternoens wierd er nog twee keers gebakken Verkopen? menslief verkopen? W el, wel wel, ons masselioenbr ood van 'tVliegende Peerd was ver en bij gekend: brood lijk een kortewagenwiel zo groot, en 'tsneed gelijk lever voor dertig eens en geen zurigheid omtrent Heel 'tomliggende kwam naar onze molen om masselioen te kopen zowel van Moerkerke, Sijsele en Male als van Oelem, Beernem en Moerbrugge W everkochten in een kleine plaatse van het huis winkel genaamd : een dis met weegschaal en schof Tarwebrood knedend in de trog Damme 1964 en een houten schaalke voor de kleine kluttermunte Tegen de muur de broodrekken en er onder de meelbakken met houten scheppers en een gruisbak De olie wierd apart besteld Tegen de zaterdag avond was er geen brood meer te zien of 'twas al besteld Er was een keer een vrouwe die met een kluts rugge naar de molen kwam en ze stak haar neus op als Jan in den trog liep, maar Sies de ketser beet sef fens toe: ‘Zeg! gij daar ,je moet zo rijke en zo vies niet doen, junder oven staat van achter in de kerke!’ (armendis voor broodbe Biekorf Jaargang 70 222 deling) Ze was sef fens de mond gevuld en poerde niet meer ze was blij dat ze nog een masselioenbrood kost kopen Op de gevaarts Alice van de Gevaarts langs de Gentse vaart te Beernem herinnert zich heel goed hoe moeder bakte in haar kinderjaren Als ik veel alleenstaande ovekotjes weet staan? Ge wilt zeggen die bouwkes die ze afzonderen van d'huizinge, zogezeid uit schuwte voor de brand Ja? dat is al lang geleden en gij komt het een beetje te laat vragen W acht een keer: bij boer Guust Tants niet verre van de vaart stond 'tovekot apart; doch door de band hadden de boeren liever den oven aan het huis voor 'tgemak Onze oven stond in 'tachterhuis nevens den heerd Op zijds hadden we een ingemetst groot konfoor in blauwe klompkes, jachtkonfoor ,waarin dat we bakkerskolen brandden en laaiden, zodat er binst de week geen plaats overbleef voor de trog en daarom stond hij op de meelzolder 'sW inters stak de koeiwachter de trog van de zolder in de keuken en de gereed gevulde bakte werd erin gezet om een beetje gelijke keukenwarmte te hebben De grijze baksaarze wierd zelfs aan de lene van de stoof gehangen voor de warmte Als we roggebrood bakten? Ja, ja 'k versta het wel, dat is hier de roggestreek, maar op moeders hof in de Kasteelhoek zaaiden ze altijd wat terwe voor eigen gebruik en zelfs voor de kommersie, wijlder hadden maar een partijken voor eigen bakte en meestal werd er alleen roggebrood gebakken op de Gevaarts, 'k spreke van vóór den oorlog van veertiene De vrijdagnuchtend na koffietijd zette moeder haar aan 'tbakken en vader moest binst de wijle den oven heten De trog met 'tmeel wierd op twee stoelen in het achterhuis gezet Eerst een kruiske slaan en een handvol zout over 'tmeel gestrooid, ze maakte een putje voor de brouwersgist, want hij mag niet in aanraking komen met het zout, neen hij zou zijn kracht verliezen 'sZomers zou moeder nog een scheutje azijn in 'twater gegoten hebben tegen 'tverzuren van 'tbrood 'tW as voorzichtjes lauw water gieten of ge zoudt ‘de molenaar versmoren’ en 'tis niet goed als gij er meel moet bijdoen Ze kneedde met de vuisten en 'twas veel ommesmijten om er lucht en gang in te krijgen; op de kant van de trog gelegd onder de warme meelsaarze begast het te gane en te rijzen Met de koekeschuppe of de trogschreper verdeelde ze haar deeg en maakte het brood op Ondertussen was vader aan 'trakelen over end weer met de rokelare, maar nooit met de ijsdren punthaak, de ovente Biekorf Jaargang 70 223 gels liggen los en zouden opgelicht worden Hij riep bijtijds ‘Zeg vrouwe hoe verre staat g'al met uw bakte? de oven gaat allichte heet genoeg zijn!’ Hij stond op hete stenen om er vanaf te zijn, doch moeder stoorde zich daar niet aan Als 'tbrood genoeg gerezen was overwreef ze nog eens de bovenkant met wat zwarte koffie om schone bruin te zien en weer ging vader op: ‘'t Is nu zekers haast gedaan met dat trutselen, de oven is gereed, witlaaiend!’ en ze zouden zelfs in 'tgestrijd gekomen zijn, want moeder was voor goed doorbakken en vader verkoos lichtgebakken brood, en dat viel bovendien profijtig voor hem in 'tstoken en in het hout De smaak van 'tbrood hing ook af van 'tseizoen: verse nieuwe terwe was te danig veel beter ,dat gaf een echte notesmaak, maar die goede smaak ging al verloren achter nieuwjaar Geschoten terwe na een regenseizoen scheidt altijd van de kaste, elk moest een brakke brood pakken en 'tis schadelijk in 'tvetspreiden, alzo lag heel de tafel vol brokkelinge 'tW as ook schadelijk als wij bij korteresse van brood dat nieuwbakken aten Moeder had het wel buiten op de vensterbank te koelen gezet, maar 'tscheidde toch van de kaste bij 'tsnijden en daarom werd eerst de avekoek verdeeld om de grootste honger te blussen In hete zomers kost het brood op het einde van de week beginnen te rekken en te draden of te beschimmelen Moeder redde dan wat ze kost, schreepte af, spreidde gildig vet, doch als het al te vele schol werd de rest in de zwijnskuip gesmeten Bakker Plasschaart van de plaatse te Beernem beweerde dan: ‘Maar bazinne, waar dat ge mee verlegen zijt! Kijk een keer ,Milleke Allaart bewaart zijn brood drie weken lang in een slaaplaken! mijn hond zou er niet meer willen van eten en Milleke blinkt algelijk van gezondheid’ Ha ja 'k moet nu van de kermesse vertellen W el hoe arm dat de mensen ook mochten zijn op de Gevaarts, met de kermesse bakten ze koekebrood of krentebrood Maar 'k zou best eerst vertellen van thuis bij ons, want tante Amelie, de rentenierster van de plaatse, kwam moeder helpen voor de kermesbakte Moeder bezor gde 't koekebrood: effen en krentebrood van elks de helft Koekedeeg moest niet veel gekneed worden, juiste een beetje geduwd, 'tis te zachte van fijne blomme, boter en eiers Van de reste en de schrepeling maakte moeder nog een klein broodje om warm weg een keer te proeven Tante Amelie zor gde voor de taarten, een hele oven taarteblekken, en ziJ bracht haar gerief mee in een zwart mandeke: taarteralier en snijwielke met nog 'teen en 'tander Moeder had voordien appelmoes gereed gemaakt van rode kallevientjes met veel suiker ,maar zij hield toch staande: Biekorf Jaargang 70 224 ‘Dat droog appelke langaar dekes dat we zeggen past beter ,'tmoes heeft wel zo geen schoon oge maar 'tdringt minder in taartedeeg en bewaart langer ook’ Sommigte boeren mengelden ook krenten in appelmoes maar dat maakte de taart zwaarder en minder schelferachtig Konfituur? Geen gedacht daarvan, ze kenden dat niet, ze maakten zeleie ,eerst van pruimen en later van korte steerten (kersen), dat was de beste taarte Taartedeeg wierd daags voordien gemaakt en tante goot er nog een dreupelke ‘franschen’ in voor de goede smaak De deeg wierd op tafel gerold met boter gesmeerd, toeplooien en weer uitrollen in alle richtingen en boter strijken en nog en nog totdat ge een fijn velleke kunt uitrollen, daarvan hing de schelferinge af Eindelijk opplooien in een handdoek om in de kelder te vernachten 'sAnderendaags wierd de opgeplooide deeg weer tot een velleke open gerold en tante hield ze voorzichtig op de rol om het gevette taarteblek te bedekken en schone rond de boorden af te rollen Dan een voor een de taartedeegblekken met appelmoes zachtjes met de lepel overstrijken en een met kersezeleie die tante meegebracht had Van de reste van de deeg wierden de gebekte lintjes afgerold met het taartewielke om appelmoes en zelei te overkruisen in vierkantjes of ruitjes en met dikker banden de ronde af te boorden W ijlder kinders waren niet weg te krijgen van tafel, we grabbelden naar een afgebroken tuitje deeg, dat smaakte bijzonder goed, of als we de keur kregen rolden we met 'tgebekte wielke: ‘ju peerdeke’ totdat vader ons voor goed buitenstak Voor ze in de oven gingen wierden de opgemaakte taarten nog overstreken met een geklutst ei, dat gaf een schoner oog W anneer dat ze gebakken werden? Zeg, dat ging al profijtig weg om geen warmte te verliezen en zo weinig hout mogelijk nutteloos te verbruiken Als 'tkoekebrood uit den oven kwam maakte vader nog enigte stokskes vier om de gepaste warmte te hebben want taarten vragen die grote hitte niet Twintig minuten bakken, tante keek voorzichtjes door een garreke, als de goeie reuk in de neus sloeg probeerde ze als de taaart van 'tblek schudde: ‘juiste van passe!’ bofte ze En de pruttelende taarten wierden uit den oven gehaald De beste taarten waren voor 'tkermesvolk maar er wierd nog altijd een brood en een taart over gehouden voor Koekezondag Maar als 'tweer niet meesloeg kwam er op die nesche appelmoestaarte hier en daar wat haar op Moeder schreepte het af en wij aten ze toch smakelijk op, wij wierden zo zindelijk niet opgebracht Slot volgt M Cafmeyer Biekorf Jaargang 70 225 De br oederschap van SintBarbara der Vlamingen in Flor ence Inventaris van kapel en paramenten uit 1465 In 1448 was, in de beroemde Annunziatakerk van de Servieten te Florence, een broederschap van de Todeschi tot stand gekomen De Todeschi, al Tedeschi (Dietschen, Duytschen) waren ingeweken ambachtslieden, wevers vooral, uit de Lage Landen Op de 48 gildebroeders in 1448 dragen er 35 een nederlandse naam, elf zijn nederduitsers, twee romaanse familienamen wijzen naar Henegouwen De Confrerie heet in de dokumenten: ‘Societas Sanctae Barbarae theutonicorum’ Bijpatronen van de Societas waren de in Vlaanderen alsdan populaire heiligen Quirinus (Coryn) en Cornelius Gedurende de 15e eeuw blijven de Fiamminghi de grote meerderheid vormen in de Confrerie Men weet dat de naam Fiamminghi over de Alpen een ruime geografische betekenis had en gegeven werd aan al de Oltramontani van Nederlandse (en zelfs Nederduitse) herkomst De ledenlijsten en dokurmenten van de Confrerie zijn echter opgesteld in het diets, hetgeen wijst op de dietsprekendheid van de meeste gildebroeders Uiteraard mengt zich in hun Vlaamse schrifturen het Italiaans (Florentijns) van hun aangenomen Toskaanse stad (2) De volgende ‘inventaris van de juwelen’ van de Broederschap, opgesteld in 1465, weerspiegelt deze taaltoestand: een echt middelnederlands, aangetast door de taal van Dante Sommige woorden zijn nog te ontraadselen AV Inventaris van de juwelen en paramenten 1 ‘Ventaria van den gioweellen die onze Kapitanen vinden in onze broederscap, onzer broederscap toebehorende op den 9dach in giugnio 1465 In onze cappelle: 5 een autaer taef felle onghemaelt; een kleet voer dit taef felle daer op Sancta Baerbelen; een line douc boven die taef felle met suarte strypen voer dbescut van den pulvere; boven sancta Baerbelen tuee taef fellen in de selve kappelle, 10 deene van sancto Baernaerdine ende dandre van sancta Gheertruden, ende den autaer verciert met den pree deelle ende tuee kandelaers, ende een koeyo den (2) Vaantjes in archiefteksten teruggevonden worden opgesomd door JDe Smet in Biekorf 1960 bl;z 141142 Biekorf Jaargang 70 226 autaar mette deckenne, ende een paliot van houtte voer den autaer ,ende eenen groeten iserenen kandelare 15 Een groette kistte met ses sluetelen buten ende een kist ken binnen der kistten met een sluetele Ende drie bree dualen voer onzen autaer; een sighatoia met eenen cruce in den midden; een tovagiola met sidenen ver ghen; 20 een sughatoia met blaeuwen stripen; twee tovagiolen versleten; een niewe sughatoia de ver ghen sado ende suart; vyf fatcoletten voer den autaer in een aut kistkin; tuee lattonin kandeleeren; 25 een lattonin wiwater vat; een belde van sancta Barbelen van erden ghebacken; eenen kelckt ende de patena; een lattonene seborie; een siborie met eenen cruce, in beede ishelichdom 30 Een beenin paesbert; een fatsolet met eenen roeden cruce; vyf nottaris kaerten die wy hebben op teavent onder cleene ende groette van onzen rechtte; een pellen van suartte domaschine met eenen roden cruce 35 met vier torren gheborduert, metten cussene suart do maskyn; een kleen kistkin met drien bullen van pardone, eenen brief in de selve kistte; een hantduale van drie sticken met suarten stripen in ghe lesen gheweven in doucke; 40 twee banieren voer die trompen; twee taef fellen daer inne ghescreven onze kappittelen; drie beelden van erden ghebacken onze vrouwe, sancto Jan, sancta Baerbelen; een cleen cruce van houtte; 45 een cleen tabernacle van houtte, drie beelden van beene daer inne; een kistte met drien sloten; tuee bancken op tesittene; tuee dissche eenen voer de kapitanen ende den andren 50 voer den kaemerlinc ende scrivere; eenen iserenen fogholare; vier asten voer onze toertsen; tuee sidene grauwe kussene; eenen obisteen 55 Item, een duale lanc vij ellen ofte viij voer onsen autaar ’ Biekorf Jaargang 70 227 Aantekeningen op de inventaris 6 Kleet: blijkbaar een ‘bescildert cleet’, met een hl Barbara, hangend vóór een onbeschilderde tafele (retabel) 8 Pulver e: stof 914 Op de StBarbararetabel staan twee panelen, voorstellende de in 1450 gekanoniseerde Benardinus van Siena en de hl Gertrudis Pr eedeele: lat predella (onderste fries van retabel) Koeyo (?): een soort altaardwaal Paliot: altaarscherm 15 De zes sleutels w1jzen op een ‘kist’ die de scrine (privilegekof fer) van de Confrerie was 19 Sighatoia (vgl 20 en 22: sughatoia): een altaarkleed 19 Tovagiola (it tovagliuola): klein tafellaken, servet (behorend tot het altaarlinnen); vgl 21: tovagiolen 22 Verghen (it ver ga): strepen 23 Fatcoletten (it fasciuoletta): rabat, sierstrook (vgl 31) 24 Lattonin: latoenen (geelkoperen) 26 en 42 Belde van erden gebacken: terracotta; misschien een ma jolicareliëf van een della Robbia 29 Helichdom: relikwie 32 Nottaris kaerten: rentbrieven Covent: het Servietenklooster van de Annunziata 34 Pellen: pelder ,baarkleed; hier: de gildepelder Domaschine damastweefsel 35 Torr en: torens; de toren als attribuut van hun patrones, de hl Barbara 37 Bullen van par done: aflaatbullen 40 De Confrerie had twee trompers 41 Kappittelen: statuten 42 Zie sub 26 50 Kaemerlinc (it camerlingo): thesaurier 51 Fogholar e(it focolare): komfoor 52 Asten: stokken van de gildetoortsen 54 Obisteen: obit? steen waarin de namen van de overleden gildebroeders gebeiteld werden? Opmerkelijk is, in de inventaris, de overvloed van geweven stof fen De Confrerie telde een aantal wevers en tapijtwevers Zantekor en uit Rollegemkapelle Doendigaar d: bij ons gezegd voor ‘een die doende (vol beweging, woelig) is Zoals ook te Bavikhove: ‘Dat is een doendigaard, hij 'n kan nooit gerust zijn’ (Loquela) Maar in 'tKortrijkse hoort men ook doenderik Klabetters: levenhouders, doendigaards ‘M'n zeuns zijn klabetters’ Hetzelfde als: ‘zijn kastaars’ Pote: een handvol Een pote graan, een pote noten, een pote geld Maar bij ons is een tros druiven altijd ‘een pote druiven’, terwijl Kortrijk en ommeland zeggen ‘een krabbe druiven’ Biekorf Jaargang 70 Krieken Vleeskrieken en zure krieken, 'tzijn al krieken, kèzen kennen we niet W el echter krekken, een soort kleine groene pruimen MD Biekorf Jaargang 70 228 De Brugse tak van de familie Gr ossé en haar kunstatelier (vervolg en slot van blz 162) VII Het tijdvak van AE Gr ossé De geschiedenis van het Huis Grossé te Brugge blijft na 1900 van nature innig verweven met de ontwikkeling van het kerkelijk leven en, in het bijzonder ,met de litur gische beweging Is de rehabilitatie van het kunstambacht dank zij Louis Grossé langs vele wegen voltrokken, dan verschijnt daar nog vóór de eeuwwisseling de boeiende persoonlijkheid van zijn dochter AntoinetteEmilienne als gedroomd opvolgster Zij kan deze functie aan niet alfeen met behulp van haar grondige kennis van het vak, in af die jaren nochtans hoofdzakelijk mannenwerk gebleven, doch ook en misschien zelfs op de eerste plaats dank zij haar verfijnde smaak en haar aanvoelen van de opdrachten en van de problematiek die ermee samenhangt W ie haar gekend hebben, herinneren zich een onderlegde en zeer vrome vrouw ,aan wie het jarenlang verblijf in Londen nog een apart Brits tintje had meegegeven Een levering van gewaden naar de ruime vorm aan kardinaal Mercier in 1902, brengt haar persoonlijk in kontakt met de jonge hoogleraar kerkgeschiedenis aan het Brugs Grootseminarie CA Callewaer (1) Het jaartal en de naam roepen dadelijk een tijdvak op én een klimaat W ant niet alleen aan de streekekonomie wordt met een toen al rumoerig havenbeleid een eerste goede stoot gegeven Ook de amateurs van oudheidkunde, kunst en geschiedenis gevoelen zich bij het begin van de nieuwe eeuw (1) Mario Battistini La Confrérie de SainteBarbe des Flamands àFlorence, Brussel 1931 (Publ Com Royale d'Histoire) Zie Biekorf 1932, 65 (Florence, Archivio di Stato Compagnie soppresse BI, farde 203, dossier nr2) Vgl Mario Battistini aw 8182 Biekorf Jaargang 70 229 ahw honderd jaar jonger en met betere inzichten bezield dan hun voor gangers Zij hopen de verspreide bevindingen uit de 19e eeuw kritisch te kunnen bejegenen en de geschiedkundige arbeid dank zij steviger disciplinaire opleiding in een breder blikveld voort te zetten Zo wordt 1902 voor het kunsten geestesleven in verscheidene opzichten een gezegend jaar De tentoonstelling van de Vlaamse Primitieven zal voor lange tijd prent slaan op de studie, en het te Brugge gehouden congres van de ‘Fédération Archéologique et Historique de Belgique’ ‘rukt de vensters van de besloten kamer open’ (64)Professor Callewaert ontpopt zich binnen dit bestel als het tijdig brein dat de ontsluiting in vaste banen komt leiden (65)Vanaf 1903 doceert de uitmuntende historicus ook de kerkelijke rubrieken Deze bescheiden leerstoel groeit op korte tijd uit tot een lichtbaken voor de litur gische wetenschap; zijn titularis wordt de bedachtzame bezieler van haar vernieuwing De kontakten van professor ,later monseigneur Callewaert met AE Grossé zijn van uitzonderlijk belang voor de konkretisering van de toentertijd jongste denkbeelden inzake kerkelijke paramentiek Over Mgr Callewaert schrijven is de geschiedenis maken van de litur gische beweging in onze gewesten Naar men hopen mag zal ooit een beslagen biograaf de vele losliggende gegevens kunnen bundelen tot een indringend portret van deze toonaangevende denker en inspirator Op het tijdstip dat veel litur gische waarden zienderogen van aanschijn veranderen of ernstig geweld lijden, kan zulke biografische bezinning haar nut hebben! Het moet de lezer van deze bladzijden overigens opgevallen zijn hoe het Huis Grossé op wat wij de cruciale momenten van zijn geschiedenis kunnen noemen, raadslieden ontmoet die innig deelnemen aan zijn denkproces Ten tijde van Louis Grossé zijn dit vooral AW Pugin en L de Farcy geweest, en in mindere mate de Brugse vriendenkring waartoe de Béthune, James W eale, King, Gezelle en pastoor J Opdedrinck naast nog anderen hebben behoord Voor AE Grossé worden het op de eerste plaats Mgr Callewaert en de leden van zijn Litur gische Kring, met waardevolle figuren zoals Alfans Maertens en Michiel English, Dom Anselme Veys en later Dom Modest Van Assche Langs hen heen zouden ook kontakten tot stand komen met NoordNederlanders zoals de dominikaan Verwilst, pastor Beukering van Rotterdam, de pas (64) Mgr CamilleAioysius Callewaert: geb Zwevegem 1januari 1866: priester gewijd 15 juni 1889; benoemd tot subregent aan het Justus Lipsius college teLeuven, promoveerde tot dr in kerkelijk recht; onderpastoor op S Salvators 24 mei 1893; hoogleraar aan het Grootseminarie teBrugge 10 juni 1894, doceert vanaf 1903 kerkgeschiedenis en litur gie, president vanaf 25 mei 1907; organiseerde in 1917 de diaspora nav de bezetting van Ter Duinen; teBrugge gehuldigd op 19 augustus 1929, benoemd tot huisprelaat van de paus en tot censor van de Academia litur gica teRome Vervulde oa het voorzitterschap van de Vlaamse Federatie voor litur gie, van het Genootschap voor Geschiedenis (Soc d'Emulation) en van de Bisschoppelijke Commissie voor Kerken Overleden teBrugge op 6augustus 1943 Uitgebreide bibliografische gegevens en studies oa in Sacris Erudiri, SintPietersabdij, Steenbrugge 1940, en in de brochure over de huldiging in 1929 (65) A Viaene: In memoriam Mgr C Callewaert, in Handelingen van het Genootschap voor Geschiedenis, Brugge, dl LXXXIII (jaar 19401946) blz 212 Biekorf Jaargang 70 230 tors Meysing en Boogmans en vele andere Doch zij voeren ons reeds naar de periode tussen de twee oorlogen waarover wij het verder nog hebben Het eerste kontakt GrosséCallewaert uit 1902 heeft een kleine voor geschiedenis, waarin typisch genoeg weer een Engels intellektueel sir Geor ges Mivard een rol speelt Als natuurkundige en archeoloog staat hij in relatie met de universiteit van Leuven en met kardinaal Merder die er immers nog tot 1906 hoogleraar blijft Mivard plaatst b1j AE Grossé een bestelling van vijf kazuifels die voor Mercier bestemd zijn Hun vorm gaat terug op de oudste opvatting van de grote halve cirkel met omgeslagen schouderstukken Omwille van hun wijde omvang worden de gewaden gesneden uit heel licht zijdeweefsel zonder keerzijde zodat zij zich soepel laten draperen Na haar kontakt met Mivard zoekt AE Grossé rechtstreeks in verbinding te komen met de Leuvense prelaat om hem te vragen of zij nog gelijkaardige kazuifels mag leveren Een antwoord blijft uit maar op zekere dag ontvangt zij het bezoek van de Brusselse kanunnik Van Ballaer ,pastor van de Grote Zavel, die vijf gewaden komt bestellen geheel gelijk aan deze welke aan Mercier werden bezor gd Het is zulk model dat juf frouw Grossé meteen laat zien aan professor Callewaert wanneer hij haar atelier komt bezoeken Het tijdstip en het feit hebben belang want de toepassing van de ampele snit luidt een nieuwe faze in van de gedachtengang die wij leerden kennen Men kan zich voorstellen dat het in de gesprekken tussen Callewaert en AE Grossé komt tot de kapitale vraag: waarom stilhouden bij de middeleeuwse voorbeelden en zich uitsluitend inspireren op de gothische of zelfs nog romaanse stijl? Betekent litur gische herbronning niet allereerst dat men teruggaat naar de vroegste sporen van kristelijke cultus, naar Kristus' oudste getuigen in de katakomben? W at de vorm van de gewaden betreft lijkt de redenering in dat eerste decennium van de 20e eeuw reeds sporadisch door de feiten achterhaald Doch op het gebied van het gehistorieerd borduurwerk is de neogothiek inderdaad ergens in de veertiende eeuw blijven rondslenteren W aarom dus niet liever de zinnebeelden die bij de eerste kristenen geliefd waren, als authentieke ‘monumenta traditionis’ in eer herstellen en ze verwerken tot eigentijdse ontwerpen? Het mag AE Grossé als grote verdienste worden aangerekend dat zij dit, voor haar tijd toch revolutionair beginsel heeft aanvaard en helpen realiseren al moest zij daaraan een deel van haar piëteit offeren welke zij voor het baanbrekend werk van haar vader bleef bewaren De vernieuwing krijgt trouwens geen bruusk verloop Men moet geleidelijk het ate Biekorf Jaargang 70 231 lier omschakelen en het speciale marktgebied laat zich niet in een handomdraai overtuigen De reconversie moet haar verloop krijgen in de geest van de clerus Er spelen uiteraard factoren mee van opleiding en er is soepele overredingskracht nodig die van hogerhand moet komen De vernieuwing van de vorm postuleert, zuiver ambachtelijk, aangepast materiaal Die wet is onverbiddelijk W ie de techniek niet in de vingeren heeft noch beschikt over de geëigende middelen om haar toe te passen, kan geen rol vervullen in de op gang gebrachte evolutie W at Louis Grossé indertijd aan vindingrijkheid heeft bewezen, blijkt ook bij zijn dochter aanwezig Zo komt het dat haar atelier voortaan meer en meer verzaakt aan de zware brokaten met grootse tekeningen en aan de te brede sierbanden die de vloeiende val van het gewaad zouden hinderen Met de nieuwe snit verdringt bovendien de Yvorm het latijns kruis Er ontstaan natuuurlijk varianten Na het behoudsgezind romeins dekreet van 1863 is de zogenaamde SintBernardusvorm toch terug in voege gekomen, eerst schroomvallig, later in alle openheid omdat een intrinsieke logika ermee gemoeid is die niet langer zwijgen kan Dit proces naar meer soepelheid is reeds begonnen ten tijde van Louis Grossé maar aangemoedigd door haar ervaringen met Mercier en Mgr Callewaert schijnt AntoinetteEmilienne Grossé er toch de definitieve vaart in te hebben gezet, misschien omdat zij als vrouw meer feeling bezat over hoe kledij zich gedraagt en behoort gedragen te worden Zij kiest bijgevolg gewilliger weefsels zoals effen zijde, shantung, rips en zelfs soepel fluweel De eerste wereldoorlog kan deze ontwikkeling niet tegenhouden Integendeel, wanneer de munt inboet aan koopkracht moeten ook de liefhebbers van kerkgewaden de tering naar de nering zetten De gebeurtenissen leveren het Huis Grossé nog andere ingrijpende gevolgen op, allereerst van familiale aard De talentrijke Joseph Grossé is reeds gestorven in 1910, nog geen vijfenvijftig jaar oud, en aan het Simon Stevinplein zou men een jonge vaste mannenhand goed kunnen gebruiken Als Louis Monthaye uit de oorlog terugkeert, richt de familie op deze 26jarige haar gewettigde hoop Hoewel bij het leger heeft hij de noodwendigheden van de firma niet uit het oog verloren Hij is zich blijven interesseren aan de verschijnselen binnen de litur gie, heeft van verlof in Londen gebruik gemaakt om het oude bijhuis te bezoeken, kent ook in Frankrijk tal van bevriende relaties uit de tijd van zijn grootvader Musea en abdijen hebben zijn verbeelding gelaafd Hij kent de dokumentatie die hij nodig zal hebben en betoont zich bovendien een vlot tekenaar en ontwerper De taak die hem Biekorf Jaargang 70 232 te Brugge wacht ligt hem, kortom, als gegoten Geen drie jaar echter zijn hem gegund om zijn tante bij te staan en met haar de vernieuwde koers te blijven volgen Hij overlijdt te Brugge op 7februari 1921 Toch drukt dat paar jaar medewerking van Louis Monthaye een eigen stempel op het Brugs atelier De jonge officier moet zich reeds tijdens de oorlogsjaren rijkelijk geïnformeerd hebben over de litur gische bewegingen zowat overal in de wereld Eenmaal terug in de geboortestad aarzelt hij niet naar eigen speciaal ontwerp een tweetal stof fen te doen weven met litur gische motieven, namelijk kruis en chiro Na zijn heengaan wordt die ingeslagen weg verder druk bewandeld, want bij Grossé verschijnen er voortaan meer van die kenschetsende damastzijden ontwerpen waarvan de thematiek teruggaat op symbolen uit de katakombentijd Men zor gt ervoor dat het weefsel vooral bijzonder soepel en licht blijft maar toch verwerkt wordt in natuurzijde Er bestaat immers, zoals wij reeds zagen, een functionele relatie tussen het materiaal en de vorm De nieuwe stof fen worden ook niet meer geweven op 54 centimeter breedte, wat kon volstaan voor de voorbijgestreefde smalle conceptie van het gewaad, maar zij komen op 80 cm, dus aangepast aan de ruimere vorm zoals men hem op dat tijdstip verstaat, komende tot aan de pols (66)Er wordt ernstig geëxperimenteerd en weer zoekt men in vroeger tijden naar passende argumenten Een kazuifel in klokvorm gaat terug op een bewaard gebleven gewaad van de H Thomas Becket uit de twaalfde eeuw (67)Mgr Callewaert gaat het persoonlijk bekijken om te zien wat het geeft (68) De studie van de nieuwe snit, van de nieuwe lijn zo men wil, verloopt ongeveer parallel met deze van de versierselen Het atelier werkt ijverig aan sierbanden die duidelijk de smaak van de tijd doen aanvoelen De stereotype motieven van de neogothiek worden geleidelijk verdrongen door meer eigentijdse composities op smallere band Vooral in die geborduurde randversierselen bemerkt men dat er een nieuw tijdvak begonnen is en dat het symbolisme met de dag sterker aan bod komt Naar de eisen van het ambacht gestyleerde lelies, rozen, wijngaardbladeren, druiventrossen, palmen, dis (66) Zie hierover A Schouteet & EI Strubbe: Honderd jaar geschiedschrijving in WestVlaanderen, Uitg Soc d'Emulation, Brugge 1950, blz 66 en volg (67) Jozef Van Hauwermeiren: Les damas historiés, in L'Ouvroir litur gique, suppl au Bulletin Paroissial litur gique, Abdij Zevenkerken, Vol I(19231933) blz 349 (68) H Thomas Secket (11181 170), koninklijk kanselier ,aartsbisschop van Canterbury en martelaar; leefde in ballingschap in Frankrijk vanaf nov 1164 De bewaard gebleven mantelkazuifel zou uit deze laatste periode van Becket's leven dateren Biekorf Jaargang 70 233 tels en andere rankmotieven komen in groeiend aantal de figuren van de, overigens alsmaar duurdere, ‘broderie historiee’ verdringen Het kunstatelier streeft tevens naar een plastische harmonie tussen de nieuwe versieringen en het gewaad zelf Men last bijvoorbeeld in de sierranden zinnebeelden in welke samenhangen met de hoofdkleur want met de litur gische betekenis van het kleed: symbolen van Maria ontleend aan haar litanie, symbolen met betrekking tot de Eucharistie edm Bijzonder veel aandacht wordt trouwens besteed aan de kleur Kennelijk onder de instemmende blik van Mgr Callewaert betoont juf frouw AE Grossé zich ook onder dit oogpunt een gestreng litur giste Het kerkelijk gewaad is in die jaren niet zelden nog besmet met bepaalde lelijke kleuren die het noch pikturaal noch symboolgeladen langer kunnen doen (69)Het lijdt geen twijfel dat de verering van de neogothiek voor de middeleeuwse paramenten de kunstbarduurders in de 19e eeuw parten heeft gespeeld, maar dat ook de leveranciers van weefsels een beetje achteraan hinken De inspanningen van Louis Grossé om zelfs in die branche helemaal z'n eigen baas te kunnen zijn, hadden dit al jaren vroeger doen uitschijnen Zijn dochter zoekt nu als een gewiekst schilderes naar nieuwe tinten die, zoals zij zegt, meer naar de natuur zouden kijken, en waar er zon in zit: ivoorkleurig wit, mos of olijfgroen, van rood doordrenkt paars of een gamma van roden die door verwerking van geel een innig bruinrood opleveren Deze interessante wijziging van het broderiepalet laat de nieuwe versiering, kleurenrijker dan de vroegere ‘broderie historiée’, als bloemen op de gewaden vollediger harmoniëren met de tinten die in de aangewende weefsels leven De eisen en de vindingrijkheid van AE Grossé moeten indruk gemaakt hebben bij de weverijen die aan Brugge leverden, want nu nog komt het voor dat men te Lyon of Krefeld gewag maakt van de zg kleuren Grossé Het samenspel van deze verscheidene elementen bewerkt tussen 1920 en 1930 een renouveau dat naar de smaak van de tijd zin heeft en als vormgeving ook eigentijds aandoet Het valt niet te ontkennen dat de fatsoenering van de motieven, de juxtapositie van het symbool en de arcering van de lijnen, lusvormig en op zichzelf terugkerend, reminiscenties oproept aan de Art Nouveau (70)Louis Monthaye is stellig met deze (69) Zoals uit een bewaard gebleven foto blijkt, genomen teSens (70) Over de litur gische kleuren der paramenten, zie oa Prof drJJM Timmers: Symboliek en Iconografie der Christelijke Kunst, Uitg JJ Romen & Zonen, Roermond, 1947, blz 663, onder nr1545 Biekorf Jaargang 70 234 stijlrichting geconfronteerd geworden en voornamelijk met haar Engelse en Franse exponenten In de ontwikkeling van het litur gisch gedachtenleven kunnen wij nochtans moeilijk het aandeel en de invloedsfeer van gebeurtenissen of persoonlijkheden sekuur naar verdienste afbakenen Zelfs tijdgenoten die de evolutie op de voet hebben gevolgd, zouden zich wel eens ver gissen bij het noemen van de oorspronkelijke bron van een idee Zoals in elke uiting van menselijk samenspel herkennen wij in het Kunstatelier Grossé op elk tijdstip hoofd en nevenfiguren Tot de voorname personages na 1900 behoren natuurlijk AE Grossé, vanaf 1923 bijgestaan en later opgevolgd door Jozef Van Hauwermeiren en zijn dame, geboren Mad Grossé die, net als haar broer Jacques, het huis met hart en ziel verknocht blijven Doch men ver gete niet de stille, soliede steunpilaren van de firma: de lieden zelf van het kunstambacht Sommige zijn als het ware geboren en getogen onder het dak van hun werkgeefster ,en blijven haar verkleefd tot hun laatste dagen, zich nauwelijks de tijd gunnend om naar huis terug te keren en er te sterven Zulke medewerkers en medewerksters kunnen niet weg gedacht worden uit het specifiek klimaat van hun vak dat nog gehoorzaamt aan een haast middeleeuws, neen tijdeloos ritme Ieder van hen trekt rond zijn arbeid een kleine of grotere invloedscirkel, die de kunstproduktie vooral in de details onschatbaar te goede komt Op hun beurt verschijnen daar van tijd tot tijd de andere ingewijden van het huis, leden van de Litur gische Kring meestal, waaronder de nauwkeurige Pastor Maertens die zijn kennis vastlegt in zijn Handleiding voor paramentiek (71) ten gerieve van edelmoedige naaisters bij missiekringen, en van kloosterzusters Ook uit Duitsland en Frankrijk komt men z'n licht opsteken: Helen Stummel, die omstreeks 1905 een tijdschrift over kerkgewaden leidt; de Duitse jezuiet Braun, auteur van Die litur gische Gewandung; de Parijse ceremoniaris Robert Lesage, wiens Dictionnair epratique de Litur gie Romaine en andere studies, ook in Engelse vertaling, gezagdragende stem hebben; en Mgr Battifol, auteur van de Dictionnair ed' Ar chéologie Chrétienne en grote vriend van Mgr Callewaert Het is duidelijk dat het Huis Grossé spreekt tot hun verbeelding en niet het minst tot hun hart Het boek van de benediktijn Dom Eugène Roulin, monnik van Solesmes: Linges, (71) Vgl S Tschudi Madsen: Art Nouveau, Uitg WDe Haan, 1967, hoofdstuk 6,en specimina in: Oostende 1900 Album uitg La Renaissance, Brussel 1967, onder nr42 De relatie tussen prerafaelieten en art nouveau enerzijds, en tussen neogothiek en symbolisme anderzijds valt, binnen een zelfde tijdsbestel, nog nader teonderzoeken Biekorf Jaargang 70 235 Insignes et Vêtements Litur giques (72),is daarvan een voorbeeld dat, met méér nadruk dan de oudere studies van L de Farcy ,geëngageerd geschreven is en zijn vernieuwende ideeën ook langs Engelse en Spaanse vertalingen breed uitstraalt Tenslotte zijn er ook vooraanstaande bezoekers die, al komen zij niet naar Brugge om de altijd levendige problematiek van de dag op te lossen, toch prent helpen slaan op de geest van het huis en zijn gevestigde faam eens te meer belichten In 1925 plaatst Mgr Villeneuve, kardinaalprimaat van Canada, een ophefmakende bestelling van vijf pontifikale ensembles van elk vijfentwintig stuks, met kazuifels voor z'n ganse koor kanunniken! De Londense Mgr Bourne volgt korte tijd later het volumineuze voorbeeld Ook Nederland komt te Brugge praten, en de aartsbisschop van Utrecht, Mgr Janssens, vindt er zijn gading in een pontifikaal stel dat later trouwens door Kardinaal de Jong zal worden aangevuld De twee prelaten komen zich ter plaatse overtuigen van de degelijkheid Jaren na datum kijkt men nu ook met trots terug op het gulden boek dat onder 1928 de handtekening draagt van Mgr Montini, de huidige paus Het moet zijn eerste reis geweest zijn naar ons land; hij verlangde er nader kennis te maken met het atelier waarvan hij een drietal jaren vroeger vijf ruime kazuifels had zien aanbieden Temidden van zulke gonzende bedrijvigheid rond AE Grossé, die wel eens 'n Brugse Belpaire werd genoemd, blijft het onthouden waard dat de vernieuwing in wezen steunt op artistieke spontaneïteit Het kunstambacht treedt nu duidelijk in het spoor van een verindividualizering, die in de vrije kunsten eigenlijk al sinds verscheidene decennia op gang is gebracht De ontwerper heeft een eigen denkbeeld van de opdracht, veelal een symbool dat hij naar best vermogen zoekt te formuleren zonder daarom noodzakelijk te moeten kijken naar modellen of prototypes uit vroeger tijden Veeleer wordt hij nu bij zijn kreatieve arbeid geholpen door de discussies met andere deskundigen, en niet het minst door de uitgebreide literatuur over het onderwerp W ijmoeten in dit verband vanzelfsprekend herinneren aan de eigen verdiensten van de tijdschriften uit de streek (73),die de realisaties niet (72) A Maertens: Handleiding voor paramentiek Uitg Litur gisch Volksapostolaat ‘In viam pacis’, StPietersabdij, Steenbrugge, 1939 Met inleiding door Mgr C Callewaert die beknopt maar grondig aan de rol van Mgr Malou en Louis Grossé herinnert (73) Dom E Roulin, OSB: Linges, Insignes etVêtements Litur giques, Uitg PLethielleux, Parijs 1930 Op blz 222 geeft de auteur zijn indrukken weer over hét ideaal atelier voor kunstborduurwerk Duidelijk een van sympathie trillende herinnering aan zijn persoonlijke ervaringen bij AE Grossé Biekorf Jaargang 70 236 alleen op de voet volgen maar ze ook indringend helpen in spireren De voedingsbodem en het dwepen met het symbolisme leveren weliswaar vrij drukke tekeningen op doch men streeft niettemin merkbaar naar grotere eenvoud en, dank zij de ruimere vorm, ook naar meer formele schoonheid De verhouding tussen de kerkelijke architectuur en de gewaden wordt stellig niet uit het oog verloren, hoewel de bouwkundigen zelf tekenen van onzekerheid vertonen Het komt onderwijl niet tot een ophefmakende breuk met de tradities of tot een brutale verloochening van het verleden Dit ligt om zo te zeggen niet in de aard van het vak, dat sinds de rehabilitatie onder Louis Grossé geleerd heeft de trossen nooit te vroeg los te gooien De vaardigheid in de 19e eeuw moge dan in aanleg retrospectief en in wezen roomsromantisch zijn geweest, in de 20e laat zij zich duidelijk richten op eigentijdse waarden, hoewel zij als van nature het oor blijft lenen aan het festina lente van de kerkelijke voorzichtigheid De ontwikkeling van het Huis Grossé in later jaren en tot ponze dagen blijven volgen, in zijn samenhang met de litur gische noden van het ogenblik, gaat het opzet van deze bijdrage te buiten Om de schets van de evolutie nochtans enigszins af te ronden moge het volstaan te signaleren dat zich, juist vóór het uitbreken van de tweede wereldoorlog, in de opvatting van de composities een nieuwe kentering aftekent De symbolische vormentaal die men als expressiemiddel voor het litur gisch gewaad, misschien op een te smalle verbeeldingsbasis duidelijk te ver heeft gedreven, geraakt in verval te gunste van de dekoratieve versiering Invloeden van instituten voor kunstopleiding en artistieke verschijnselen buiten het eigen vak, om van het postkubisme, zijn daaraan niet vreemd Maar ook de dekoratie past zich van lieverlee aan, want de aard van de weefsels evolueert mee met de tijd; natuurzijde wordt vervangen door kunstzijde, fibranne en andere artificiële stof fen De ruime vorm welke het Huis Grossé onverminderd blijft voorstaan zonder hem op te dringen, geraakt meer en meer ingebur gerd Nog wendt men pogingen aan om daarin tot het uiterste te gaan met de klokvormige kazuifel, maar zijn vorm is vanwege het ampel driehoekig formaat minder praktisch en niet alle celebranten kunnen ervan houden Het aanwenden van met de hand geweven stof fen is een iets jonger verschijnsel dat graag verdedigd wordt door al wie, mogelijk in een bijbelse gedachtengang, bindingen ziet tus Biekorf Jaargang 70 237 sen het sakraal gebeuren en edele voortbrengselen van handenarbeid gelijk brood, wijn en weefsel Het litur gisch gewaad is voor een godsdienstige gemeenschap een levend expressiemiddel waarover het bezinningsproces nooit definitief kan worden afgesloten Zo heeft ook AntoinetteEmilienne Grossé haar opdrachten gezien en met haar de naastbestaanden die vanaf 1923 haar taak hebben gedeeld, later van haar over genomen Zij overlijdt te Brugge op 15 november 1954 in de gezegende leeftijd van 92 jaar Voor doodsprentje heeft men de ‘Immaculata Conceptio’ gekozen die haar vader indertijd getekend heeft voor Monseigneur Malou Het draagt gedachten die nog altijd geldig blijven: het beroep van borduurder is meer dan kunst, het is een cultus op grondslagen die terugreiken tot in de vroegste tijden Formuleert niet het Boek Exodus de opdracht gegeven aan Mozes: wend U tot handige mannen en zij zullen voor Aaron de gewaden maken die hij als priester nodig heeft VIII Het huis Gr ossé als restaurateur Onze nadere kennismaking met de Brugse tak van de familie Grossé en met haar kunstatelier zou onvolledig blijven zonder belangstelling voor haar rol als restaurateur Het herstellen van kunstwerken is geen modern verschijnsel Dit weet al wie te maken krijgt met oude schilderijen of meubelen Ook bij de omgang met kunstborduurwerk uit vroeger eeuwen stoot men geregeld op ingrepen van jongere datum Soms kan men deze geslaagd noemen, soms geven zij slechts aanleiding tot ergernis In de droevigste gevallen werd het origineel verminkt omdat de hersteller noch met de struktuur ervan noch met het verwerkt materiaal of met de aangewende stijl vertrouwd bleek te zijn Hij heeft zich tevreden gesteld met het opkalfateren van het ziek ornament Bij kerkgewaden moet men bovendien rekening houden met een soms verantwoorde, soms echter ook totaal willekeurige verwisseling van de ornamentele en dus meest waardevolle gedeelten Zo kan men bijvoorbeeld de schelp van een koorkap al dan niet samen met de sierbanden hebben geïntegreerd op een gloednieuwe mantelschoot Niet altijd harmonieert de jongere drager met de over geplante stukken W at al problemen van kunsthistorische maar ook van ambachtelijke aard daardoor ontstonden, kan men licht vermoeden Het restaureren van kunstborduurwerk moet derhalve gehoorzamen aan dezelfde wetenschappelijke wetten die gelden bij het herstellen van om het even welk kunstig voorwerp Biekorf Jaargang 70 238 Vaardigheid alleen kan niet volstaan De restaurateur moet ook grondig vertrouwd zijn met al de elementen die de kreatie van het beschadigd of versleten werk hebben helpen bepalen: de historische periode, de functie van het stuk, de opvatting van de tekenaar ,het aangewend materiaal, de tijdseigen techniek, de nuanceringen in het legwerk zelfs indien deze schuil gaan onder hun patina, kortom zijn ganse genesis W ijkunnen uit de vorige hoofdstukken afleiden op welke factoren de huidige vaardigheid van het kunstatelier Grossé als restaurateur teruggaat De ambachtelijke erecode welke Louis Grossé gedurende een halve eeuw heeft opgebouwd, steunde zowel op de nauwgezette techniek die zijn vak kenmerkte als op de studie van de kunsthistorische bronnen Men moet de neogothiek dus niet helemaal doodverven want in later jaren heeft de ganse problematiek van het restaureren baat gevonden bij haar vaststellingen Paramenten uit de 14e en 15e eeuw die op de operatietafel terecht kwamen, vertoonden duidelijk verwantschap met de typegevallen waarover de Farcy zich gebogen had De archeologische belangstelling is niet verdwenen omdat, vooral na 1900, de artisticiteit aanstuurde op vormvernieuwing Deze verloochende immers niets van het metier ,zij werkte integendeel een zo gevoelig mogelijke omgang met weefsels en borduursteken in de hand Het symbolisme van de litur gisten onder Mgr Callewaert, hun bezor gdheid om de verantwoorde vorm en zelfs de bloei van de decoratieve opvattingen illustreerden beurtelings de complexiteit van de paramentiek Zij moesten dus wel aansporen tot omzichtigheid zodra een oud stuk om een ingreep vroeg Een laatste factor ,niet de minst belangrijke, schuilt in de vakbekwaamheid van de Brugse barduurders zelf Het lijdt geen twijfel dat de opleiding die zij binnen het huis genoten, de werkplaats zelf en de ganse atmosfeer waarin zij dagelijks vertoeven, geest en hand richten zoals het behoort Maar men ontkomt niet aan de indruk dat in deze rustige ambachtslieden ook waarden blijven voortleven die in feite teruggaan op de glorietijd van de stad, zodat de moderne gejaagdheid nog geen vat heeft gekregen op hun persoonlijkheid Zetten zij zich dan aan het restaureren, dan arbeidt ook hun eerbied mee voor het verleden Zij spannen zich in om het versleten werk van hun vaak onbekende voor gangers te herstellen zoals het is geweest, niet minder goed doch ook niet mooier ,want ook in dit kunstambacht heeft de waarheid haar eigen rechten De restaurateur moet zich immers houden aan het oorspronkelijk opzet Hij mag een stuk niet afzomen met gouddraad waar er geen geweest is Fantaseren of borduursel van eigen Biekorf Jaargang 70 239 vinding bijvoegen is uit den boze Het palet zowel als de compositie van het origineel dienen angstvallig geëerbiedigd De oudst bij ons bekende paramenten vertonen door gaans zwaardere tinten met weinig schakeringen, en vrij korte of gedrongen personages In de Bour gondische tijd komt er geleidelijk meer leven in de bladschikking De figuratie neemt iets over van de hofhoudelijke elegantie en ook de architectuur waarin zij wordt afgebeeld wordt lichter De befaamde nuésteek doet haar intrede om een hoogtepunt te bereiken in de ornaten van het Gulden Vlies Het kunstborduurwerk treedt aldus in volmaakte conjunctie met de glanstijd uit de Vlaamse Primitieven Later verdwijnen de personages samen met het didaktisme; zij ruimen de ereplaats voor een uitstalling van rijkversierde ranken waarin de weer gave van de religieuze motieven het moet afleggen tegen de decoratieve weelde van de baroktijd Het is in samenhang met boven geschetste evolutie dat de Grossé's nu al jaren hun restauratiewerk realiseren Een summiere opsomming van een aantal dezer herstellingen levert trouwens een vrij overzichtelijke chronologie op: uit de 14e eeuw: de draaghemel van Maaseik, met de sobere symmetrie van geknielde figuren, en een tot achtmaal toe weerkerend kelkmotief, Engels werk? uit de 15e eeuw: de kazuifel van FrancW aret bij Namen, het stel van kanunnik Cottrel, Schat van de kathedraal van Doornik, uit de 16e eeuw: de wijnrode koormantel met de Madonna, van Lissewege (74), de gewaden van de Abdij Herckenrode, S Quintinus kathedraal van Hasselt, gewaden van de Basiliek te Tongeren, met de dood van Maria, gewaden van de Begijnhofkerk te SintT ruiden, de kazuifel met de Geboorte van Jezus, van S Niklaaskerk te Namen, (74) Cfr de publicaties van de Benediktijnerabdijen van Steenbrugge en Zevenkerken, en het aandeel van de monniken in de Litur gische Kring van Mgr Callewaert Dat de tijdschriften door de ene uitgever in het Nederlands, door de andere in het Frans werden opgesteld en gepubliceerd, iseen sociologisch verschijnsel waarop hier niet dient ingegaan Er werd in beide talen met evenveel ijver geborduurd Biekorf Jaargang 70 240 het ornaat van de collegiale kerk van S Feuillen te Fosses bij Namen (75), de gewaden van de kerk van Broechem (76), een wit ornament van de OL Vrouwkathedraal te Antwerpen, de koormantel met de genealogie van OL Vrouw ,in de trant van Quinten Metsys, van de S Baafskathedraal te Gent, een driestel met om de Verrijzenis van Christus, van de S Salvatorskerk te Harelbeke, uit de 17e eeuw: een volledig stel van de bedevaartkerk te Scherpenheuvel, het antependium in renaissancestijl, Schat van de kathedraal van Doornik, antependia van de kerken S Baafs en S Niklaas te Gent, de koormantel van de S Jacobskerk te Doornik, uit de 18e eeuw het gewaad gezegd van SintJan Berchmans te Diest, antependia van S Bertinuskerk te Poperinge, volledig stel S Janskerk te Poperinge Meer dan een aanwijzing wil deze lijst niet zijn, want hier ontbreekt de plaats om in bijzonderheden te treden nopens de aard van de ingrepen, de moeilijkheden die de restaurateur heeft ontmoet ondermeer bij het verwijderen van niet oordeelkundig stopsel, interessante probleemstellingen inzake stijl en identificering edm Het stemt tot vreugde vooreerst dat er in ons land nog ateliers bekwaam genoeg zijn om zulke restauraties tot een goed einde te brengen, en vervolgens dat de universiteiten belangstelling betonen voor dit deel van het nationaal kunstpatrimonium Indien de inventarisatie ijverig en met de nodige kennis van zaken wordt door gevoerd, kunnen wij wellicht over afzienbare tijd nieuwe wetenschappelijke standaardwerken àla Farcy verwachten naast weelderige albums zoals men er kon wijden aan onze onvolprezen miniaturisten en tapijtwevers! G Gyselen (75) Zie hierover drJVersyp: Engels borduurwerk in het noorden van WestVlaanderen, in ts Artes Textilles II, 1955, blz 28 ss en Jos Van HauwermeirenGrossé: De herstelling van de koorkap van Lissewege, ibid blz 34 ss, waarbij het door drJVersyp gemaakte voorbehoud ivm de zg ‘Engelse’ herkomst van de mantel wordt gestaafd oa door verwijzing naar de afgebeelde heiligen ‘die door gaans in onze streken worden vereerd’, terwijl ‘op onbetwistbaar Engelse koorkappen veelal Engelse heiligen voorkomen’ (oc) (76) Volgens aantekening van deken Jos Crépin, die zich steunt op mededelingen van A Pirson, zou het gewaad werk zijn van de borduurder Petrus Josephus Verhaegen, en zou een restauratie op het eind van de 18e eeuw uitgevoerd zijn door een zekere Jean Massin Biekorf Jaargang 70 241 Het ‘Huizeken van Maastricht’ in de watertornooien op de Leie te Gent 14971559 Op het grote schuttersfeest te Gent ingericht in 1497, waren onder de talrijk opgekomen gilden ook de schutters van Maastricht van de partij Ze vormen een uitblinkende groep van 72 ruiters in ‘groene abijten ende rode hoeden’, met eigen trompetters en klaroeners en met eigen nar Hun intrede was zo schitterend dat prins Filips, die het schietspel bijwoonde, die van Maastricht deed ‘tweewaerf intreden’ De grote gilden zor gden ook voor verlustiging gedurende de dagen van de wedstrijd Maastricht heeft in 1497 een sportief en vermakelijk nummer uitgehaald dat jarenlang in Gent is blijven voortleven Een ooggetuige van de feestelijkheden in 1497 schreef het volgende over dat nieuw spel dat gespeeld werd een soort mastklimmen op het water aan de Koornlei ‘Item dient voort ghenoteert hoe dye van Maestricht wesende int voorseide schietspel, veel eerbaerheden toogheden ende oock vele genouchten Ende sonderlinge so rechten si eenen mast in een schip liggende in dye schelde, ende up dien mast was ghetemmert een casteel, ende si daden een gebot doen, so wie dat casteel beclemmen ende ghewinnen conste hy soude daer mede winnen hondert goude guldenen, huyten welcken datter vele fraeye ghesellen van schippers ende andere naer clommen, maer also saen als si die hant vast hadden aen teasteel om dat te beclemmene, so wort dat casteel so seere draeyende, dat si mits dien gheworpen worden in die schelde, ende swommen huyte ten besten dat si consten So dat tvoorseide casteel van nyemant ghewonnen en was, meer dan van haerlieder sot die si mede brochten om haerlieder ghenouchte’ (Excellente Cronike, f291 v) Uit de rekening van dit schietspel blijkt dat een zekere Lieven van Pottelsber ghe bij laste van schepenen geld had uitgegeven ‘om appelen ende eyeren, die gheworpen waren naer die van Maestricht, als sy beclommen thuusekin in de Leye’ (De Potter , Gent II 181) Bij de intrede van de Habsbur gse prinsessen in 1556 werd ook een watertornooi ingericht ‘inde Cooreleye’ en het suksesnummer van 1497 was in het programma opgenomen Jan van den Vivere heeft het feit in zijn Chronycke van Gent (ed De Potter ,197198) opgetekend: ‘Ende alsdoen wasser ooc ghestelt een drayende huuseken, op eenen mast uuyt den watere, dwelck moest beclommen Biekorf Jaargang 70 242 zijn om prijs, ende dit hiet: thusekin van Maestricht, om dat die van Maestricht zulc eene hier stelden int schietspel vanden cruysboghe int jaer 1497 Ende daer clommen inne dry personnen, den eenen ghenaemt Frans Clemme; ende alle dandere wierden ghedrayt ende van boven neder gheslingert inde Leye, dwelc gruwelic om siene was hoe sij daeran hinghen’ Drie jaar later werd te Gent het 23e en laatste Kapittel van het Gulden Vlies gehouden W ijken en gebuurten namen deel aan de viering, vooral aan het gebruikelijke steekspel te water aan de Koornlei Uit de stadsrekening blijkt dat de ‘ghebueren vander Vrindaghmaerct ende de ghebueren vander Auderburch’ de prijs behaalden voor ‘tbeklimmen van thuusekin’ dat ook ‘huusekin van fortuune ’genoemd wordt (De Potter ,Gent V 448) In het watertornooi van 1527, gehouden bij gelegenheid van de intrede van Mar gareta van Oostenrijk, wordt geen ‘husekin van Maastricht’ vermeld Na 1559 hebben de troebelen en de krijgshandelingen het volksleven verlamd De watertornooien ofte ‘spelen op de Leie’ komen echter weer in voege in de volgende eeuw: te Gent verschijnen ze weer in de kroniek in 1657 en 1664, te Kortrijk in 1642 (eveneens op de Leie) De spelers zijn schippers Uit hun boten ‘steken’ ze horizontaal tegen elkaar ,van een staande mast en prijsklimming te water naar een kasteel ofte ‘husekin’ wordt geen gewag meer gemaakt A Viaene Gevaarlijke ooievaarsnesten Ooievaars vonden in de jaren 1400 de weg naar Oudenbur gwaar ze op het dak, en liefst op de schouw ,van het stadhuis gingen nestelen Uit vrees voor brand laten de wethouders die gevaarlijke nesten verwijderen In 1409 wordt Joos de Clerc betaald ‘van tween hodevaernesten of te stekene van der steden huse’; in 1429 krijgt Maertin Michiels 12 schellingen voor allerlei opruimingswerk, om ‘vanden odevarenesten of te doen’ (Hist Oudenbur gII 257 341) De vogels lieten zich echter niet ontmoedigen En de schepenen van Oudenbur g evenmin: in 1465 meenden ze een radikale oplossing gevonden te hebben en lieten de top van de schouw met smeedwerk bezetten Onder hun opvolgers schijnt die ijzeren stekelkap te zijn weggeroest Uit de stadsrekening van 1495 blijkt dat de ooievaars het middel hadden gevonden om er toch een nest op te bouwen en een schouwbrand te veroorzaken (Biekorf 1964, 135) FVC Biekorf Jaargang 70 243 Mengelmar en Tenement van komen Op de vraag in Biekorf 1969, 127, gesteld door PG: of tenement als feodale term eigen is aan gebieden rond de (oude) taalgrens W edenken dat, althans wat het ‘tenement van Komen’ aangaat, de term niets te maken heeft met de taalgrens Het ‘tenement van Komen’ was het gedeelte van de heerlijkheid Komen gelegen in de kasselrij Ieper De heerlijkheid Komen, aan beide oevers van de Leie, was een grafelijk leen gehouden van de Zaal van Rijsel Op financieel en bestuurlijk gebied echter was Komen een gespleten heerlijkheid, gedeeltelijk gelegen in de kasselrij Rijsel en gedeeltelijk in de kasselrij Ieper De grenslijn was de Leie, en wel zo dat het eiland te Komen gevormd door de Leie zelf en door de ‘Dooleie’ tot de kasselrij Ieper behoorde Dat de term te Komen niets te maken heeft met de taalgrens, blijkt reeds uit het feit dat, in de middeleeuwen, de taalgrens bezuiden de stad Komen lag Daarvan zijn talrijke bewijzen te vinden in het Fonds Baronie Komen van het Rijksarchief te Gent Dikwijls wordt, bij de vermelding van straaten andere plaatsnamen, melding gemaakt van een oudere naam ‘auparavant, et encore auparavant’, en bijna steeds is de oudere benaming Vlaams Naar onze mening is de oorsprong van het ‘tenement van Komen’ te zoeken in de onderhandelingen met de Franse koningen na 1302 Het gevolg, bijaldien, van de overdracht van de kasselrij Rijsel W ehebben nooit de term ‘tenement’ gevonden voor het gedeelte van de heerlijkheid Komen dat lag in de kasselrij Rijsel J Roelandt Concertbourgeois te Brugge 1793 De winter 17931794 viel in de (laatste) Oostenrijkse pauze na de eerste Franse inval Van een van de winterconcerten, ingericht door de Société du ConcertBour geois in haar eigen feestzaal te Brugge, kunnen we hier het programma meedelen De uitvoering, met eigen muzikanten en zangers had plaats op 3december 1793 Pr emièr ePartie Ouverture de Célestine, par Delayrac Nouvelle Symphonie, par Mozart Air: Dans ma peine, Helas, par Paisiello Suite de la Symphonie Air: Sans Chanter ,de la Mélomanie Biekorf Jaargang 70 244 Symphonie, par Cimarosa Choeur de Nephté: Dieu de Memphis, par Méhul Seconde Partie Grande Symphonie, par W raniski Duo de Pierre le Grand, Que je renie ma destinée par Grétry Moreeau d'ensemble de la Symphonie Air: Simpte et tendr een mon langage, par Sacchini Suite de la Symphonie Grand Choeur de Nephté: Nommons un Chef Gedrukt blad; geen drukkersnaam In partikuliere verzameling EN Kar el van Durme als vertaler Op de vraag in Biekorf 1969, 191 De naam Ch VD**** moet gelezen worden: Charles Van Durme, die feitelijk de vertaler van de historische handboeken van JJ De Smet is geweest Karel van Durme (Serskamp 1807 W etteren 1853) was onderwijzer en ‘spraakkundige’ (Piron) Als vertaler uit het Frans was hij in de jaren 183540 zeer aktief Zijn vertaling ‘Geschiedenis van Belgien’ (2 delen: VIII350, 366 pp) is bewerkt op de ‘laetste uitgaef ’(de herwerkte editie van 1832) van de Histoire de la Belgique van JJ De Smet en verscheen te Gent in 1837 Het jaar te voren had hij reeds een vertaling van De Smets (en Coremans') ‘Kort Begryp der geschiedenis van België’ bezor gd Zijn vertaalwerk omvat nog meer schoolboeken, om een Inleiding tot de aerdrykbeschrijving (1835) naar PJ De Bal; twee boeken van Fénélons ‘Lotgevallen van Telemachus’; een Fransche Soraekkonst en een Verzameling van opstellen, allebei naar AN Agron (1838) Zijn eerste uitgave was echter een Vlaemsche Spraekkonst, die na haar vijfde uitgave in 1838 er nog drie andere zou beleven Hij publiceerde nog een Fransch Leesboekje (1834) en in 1836 de ‘Grondregelen der Rekenkonst’, in 1842 aangevuld door een Vlaams ‘Rekenboek’ Karel van Durme is een zeer verdienstelijk schoolman uit die eerste tien jaren na 1830 CB De klokken van Oedelem In 1943 werden de drie klokken van de parochiekerk van Oedelem door de bezetter weggehaald Op de grote klok Lambertus stonden, in romein, de volgende opschriften Biekorf Jaargang 70 Boven op twee rijen, gescheiden door een bies: doe sluiten beveel versier beween ver gaar Ik loof de dronkaards buiten 'tgebed een feest de dooden het volk God Biekorf Jaargang 70 245 Daaronder stond op de ene zijde het beeld van de hl Lambertus, patroon van de kerk en de parochie Op de andere zijde stond te lezen: Gegoten als pastoor JE Verlinde en bur gemeester PGovaert L Govaert was mynen peter en Marie Feys myne meter Her goten en merkelyk vermeerdert als pastoor was JE Vangaever ,opvolger van L Doom, opvolger van JL Sioen en bur gemeester Ch A Govaert Pvan der Beken de Cringen is mynen peter en Julie Govaert es myne meter AEj Vanaerschoot oudste opvolger van AE Vander ghein heeft my gegoten tot Loven 1869 Ziehier enkele gegevens over de genoemde personen Pastoors Joannes Franciscus Verlinde, geboren te Hooglede in 1765, was pastoor te Oedelem 18161829 Jacob Syoen, pastoor te Oedelem 185862, was geboortig (18 mei 1817) van Rijsel Zijn familie was echter afkomstig van Merkem, waar zijn vader André Jacques Syoen koninklijk notaris was Zijn moeder MarieTherese Schottey ,was een dochter van de baljuw van Merkem Jacob Syoen werd pastoor van StMichiels te Roeselare (1862) en deken van de nieuw opgerichte dekenij (1872); in 1877 tit kanunnik te Brugge en kerkmeester van de katedraal in vervanging van JO Andries Karel Ladewijk Doom, zijn opvolger te Oedelem (18621868), was te Hooglede geboren in 1816 Hij begon de bouw van de kerktoren In 1868 ging hij over naar Ruiselede, als opvolger van zijn kozijn Karel Doom, stichter van de parochie Doomkerke Joseph van Gaever was geboortig (1817) van Ardooie Onder zijn pastoorschap (18681888) werd de toren voltooid en werden twee traveeën aan de kerk toegevoegd Hij was een ener giek man, bijzondere vriend van bisschop Faict, en tevens zeer goed voor iedereen Bur gemeesters Charles August Govaert, notaris te Oedelem (18461874) was de zoon van Pieter Govaert, eveneens notaris en bur gemeester tot aan zijn dood in 1846 Hij was kleinzoon van Laurent Govaert, bur gemeester van de commune en de Baronie, Heerlijkheid en Ambacht van Praet, oudbaljuw van de heerlijkheid van 't Knesselaersche in Oedelem en naderhand meier van Oedelem tot in 1813 Peter en meter De peter van de klok was Pieter Joseph van der Beken de Cringen, proost van de Edele Confrerie van het H Bloed in 1853 en eerste voorzitter van de katholieke kiesvereniging te Brugge Zijn portret hing vroeger in de Concor de (nu Innovation, Steenstraat) Hij was in 1818 gehuwd met Sophie Therese de Peneranda de Franchimont In de zomer bewoonde hij het kasteeltje Zeldonck, 'toude W ulfs Biekorf Jaargang 70 246 ber ghe Hij dat dit geërfd van zijn (in 1818 kinderloos gestorven) zuster ,die gehuwd was geweest met Louis Emanuel Legillon, zoon van Louis, en laatste heer van W ulfsber ghe De meter ,Julie Govaert, was de zuster van bur gemeester Charles August Govaert, echtgenote van Felix Raes, overleden te Oedelem in 1888 J Raes Oorlog en duurte te hondschoote 17081710 In het ‘Register met de merken van de saaiwevers’ van Hondschoote staat als laatste inschrijving, gedateerd 5maart 1712, de volgende berijmde kroniektekst ingeschreven De tekst geef ik letterlijk; alleen enkele leestekens werden ingevoegd Dit Register van de W arandeerders berust op het stadsarchief van Hondschoote; de tekst staat op f255 vvan het Register Memorie Mars heel bloedigh vol verwoetheyt quam benemen alde soetheyt van ons schoon west vlaenderlant als men schreef seventhien hondert ende acht Elck was verwondert vol van angst en vreese, want de prusinsche oorloghs knechten sterck en moedigh om tevechten quamen t'honschoot onbelaen, om de graenen op telichten en den dieren tyt testichten, hunne tenten neder slaen Maer den frans sondert verletten quam d'honschootsche stadt ontsetten Daer naer volghde meer gheklagh t'duytsche volck om hun tewreken quam hontschoot in brande steken op den neghenthienden dagh van november Maer het vriesen deed het volck den moedt verliesen dat m'ontrent de maent van mey een spynt terwe most betaelen vyfthien guldens, k'moet verhaelen, oock een stuyver voor een ey, Biekorf Jaargang 70 247 veele lieden mosten eeten haere boonen erreweeten en dat deurde, k'sal 'tbedien, met veel claeghen ende suchten, met veel sor ghen ende duchten, tot seventhien hondert thien Noch comt my den druck voorhanden hoe men vinnich heel sach branden t'reealeeten schoon convent Godt toont dat wy quaelyck leven, wilt udaerom tot deught begeven, dan sal tquaet syn afghewent De jaren 17081710 waren zeer rampspoedig voor de saaiweverij van Hondschoote Plundering, brand en de ongehoord harde winter van 1709 kwamen de benarde toestand nog verhogen Zie daarover E Van Steenber ghe, Histoire de la ville d'Hondschoote, p 360 (Duinkerke 1883) VdB Lektuur over zeer overs in de boekhandel te Brugge omstr eeks 1730 De Brugse drukker ,uitgever en boekhandelaar Andreas W ydts drukte en plaatste een ‘Cataloge van Boeken’ van zijn winkel achteraan in het door hem uitgegeven werk van CP Pattyn, De Vry ZeeBevaeringe Deze nederlandse vertaling van het te Mechelen uitgegeven Mar eLiberurn (1726) van Raadsheer Pattyn van Noordschote, verscheen in 1727 De Cataloge, gedrukt op een extrablad, geeft de titels van 14 ‘Boeken, die by den Drucker deser ten deele gedruckt ende te bekommen zijn’ De exemplaren van Pattyns ZeeBevaeringe werden zeker niet alle gebonden in 1727, het jaar van de verschijning Het Catalogeblad kan echter ook niet na 1736 zijn ingelast Als datering van de Cataloge moet 17271736 aanvaard worden Onder de boeken van die Cataloge van W ydts verschijnt het volgende te Amsterdam gedrukte werk ‘Historie der Engelsche Zeer oovers, beginnende met de geschiedenisse van Capiteyn Avery ,en syne Mackers Anno 1692 Behelsende een Verhael van hun Zeerooveryen, Moorderyen, W reedheden, en Mishandelingen etc W aer bygevoegt is het Leven van Mary Read en Anne Bonny ,twee Zeeroovende Vrouwen In het Engelsch Beschreven door Capiteyn Charles Johnson, en in het Nederduytsch over geset door Robert Hennebo, verçiert met Kooper Platen, in twee deelen 8o’ Robert Hennebo, de genoemde vertaler ,overleden ca 1737, Biekorf Jaargang 70 248 heeft gedurende zijn duister en woelig leven, allerlei in dicht en ondicht gepubliceerd Ebbinge W ubben wist in 1912, in Nieuw Ned Biogr Wdb II 567 alleen een titel ‘Historie der Britsche Zeeraovers’ op te halen uit de voorrede van de Verzamelde Gedichten van Hennebo Zo onbekend was echter dit werk niet bij de Engelse biografen In 1892 beschrijft HR Tedder (in Dict of National Biography; herdruk X 893894) de werken die door een zekere Captain Charles Johnson in de jaren 17241736 werden uitgegeven, om een ‘General History of the Robberies and Murders of the most notorious Pyrates with the Adventures of the two Female Pyrates, Mary Read and Anne Bonny’, uitgegeven te Londen in 1724 Tedder citeert de Nederlandse vertaling van dit werk, door Robert Hennebo uitgegeven te Amsterdam in 1727, 2dln 12 o‘met nieuwe illustratie’ De Cataloge van W ydts brengt ons nu ook de volledige titel van die (onvindbare!) Historie der Engelsche Zeer oovers Een kleine bibliografische aanwinst, die tevens wijst (met nog enkele andere nummers uit dezelfde Cataloge )op een levendige maritieme belangstelling te Brugge gedurende de gedenkwaardige jaren van de Oostendse Compagnie AV De duivel zal de keerse houden De spreuk ‘den duivel een keersken luchten’ (met bet iemands boze of minder goede daden ver goelijken uit eigenbelang) is geen exklusief nederlandse spreuk John Paston schrijft reeds in een van zijn brieven anno 1461: ‘It is acommon proverbe “A man must sumtyme set acandel befor the Devyle”’ (Oxford Dict Proverbs, ed SmithHeseltine 298; Stevenson, Proverbs 280) De betekenis stemt reeds overeen met ndl ‘voor de duivel een kaars branden’ (T er Laan) Er is echter een tweede spreuk die duivel en kaars verenigt, en wel in een soort krachtwoord, een bezwering tot bevestiging van een voor genomen daad Begin 1488 was Brugge in opstand tegen Hertog Maximiliaan Op 6februari komen gedeputeerden uit Gent om met de magistraat van Brugge de opstand te bespreken De Gentse deputatie verschijnt echter voor de stadspoorten met massaal geleide van gewapende mannen onder het bevel van kapitein Gillis de Brouckere De Brugse wethouders vinden dit militair vertoon overdreven en onbetrouwbaar ,en willen die Gentse eenheden niet binnenlaten Heftig is daarop de reaktie van de kapitein: ‘Daer onze ghedeputeirde binnen gheraken, wy zullen ooc binnen gheraken, of den duvele sal de keerse houden ’Zo verhaalt Despars in zijn Cronycke van Vlaenderen IV 334 De auteur ,die zijn Cronycke voltooide Biekorf Jaargang 70 249 ca 1590, heeft voor de beschrijving van de opstand van 1488 de (verloren) kroniek van De Dappere gebruikt Dit krachtwoord was dus zeker in de eeuw van Keizer Karel bekend, met dezelfde betekenis en kracht als heden nog in de zegswijze: ‘'t Zal gebeuren, of den duivel zal de keerse houden’, di ik zal er alles op zetten, alle middelen gebruiken Alleen de eerste spreuk is feitelijk een spreekwoord en Bruegel heeft aan ‘den duivel een kaars ontsteken’ een goede plaats gegeven in zijn Spreekwoordenschilderij In zijn tijd was het spreekwoord reeds opgetekend (ca 1500) in korte en krachtige vorm: ‘Men moet den duvel een keerse ontsteken’ (Proverbia communia, in Horae Belgicae IX, nr493, ed Hof fmann von Fallersleben) EN Raspaillebosch Op de vraag in Biekorf 1969, 127 Oudtijds was een Raspaillebosch gelegen in de oude keure van Geraardsber gen Oorspronkelijk behoorde dit bos grotendeels toe aan de heer van Edingen Zeker is dat het OL Vrouwgasthuis van Geraardsber gen en de abdij van Beaupré omstreeks 1400 belangrijke partijen in het bos Raspaille in bezit hadden voor hun bevoorrading in timmer en brandhout Raspaille schijnt op zichzelf een bosnaam geweest te zijn De genoemde gestichten hadden alsdan bunderen bos ‘op Raspaille’ :zo zeggen de dokumenten (Devos, Hospitaal Geraardsber gen 101 360) De naam Bois de Rachepaille leest men op de kaarten van Ferraris (1778) en Vander Maelen (1831) De bedevaart van Otegem naar het Respallienbosch in 1754 (waarover de bovenstaande vraag) veronderstelt een nabijgelegen bedevaartkapel Is er ooit zo'n kapel omtrent dit bos bij Geraardsber gen geweest? Ik vind er geen spoor van Het Bos van Raspaille is overigens in de geschiedenis bekend door een relaas van Froissart betref fende de strijd van de Gentenaren (onder Frans Ackerman) om het kasteel van Gaver Een aantal vluchtelingen en ballingen uit Geraardsber gen, Dendermonde en Aalst hadden zich verschanst in dit ‘bos de le Raspaille’ Dit werd een hoofdkwartier van waaruit heel de streek, tot diep in Henegouwen, werd afgestroopt en gebrandschat De kastelein van Ath stond machteloos tegenover de operaties van die ‘Pour celès de le Respaille’ :zo was de naam, zegt Froissart, die algemeen aan die geduchte bende gegeven werd Gerijt Potter van der Loo heeft die naam uit Froissart vertaald als ‘rovenaer en van der Rappailge’ ;de (vertaalde) titel van het hoofdstuk luidt echter: ‘Hoe ene ma Biekorf Jaargang 70 250 nyere van luden, geheten die Zwijnkijns van der Rappailge, regneerden’ (Froissart, ed Kervyn X 320 555; Cronycke, ed De Pauw I370471) Mnl rapailge, raspaille, uit ofra raspalge, respaille, betekent eigenlijk: samenraapsel, samengeraapte hoop, uitvaagsel van volk (V erdam VI 1042) W erd het bos in de jaren 1380 genoemd naar die geduchte ‘rovenaeren’, die rappailge, waarvan Froissart gewaagt? Of was Raspaille reeds tevoren de naam van het bos? Om hierop te kunnen antwoorden missen we een lijstje van gedateerde Raspailletoponiemen W aar zijn die te vinden? EN Uit een Blankenbergse boedelbeschrijving 1680 Op 28 september 1680 stierf Jan de Lantmeter ‘poorter bin nen der stede ende port van Blanckenber ghe’ In de uitvoerige boedelbeschrijving zijn de 67 pond ‘keurthin ’ wordt op 6stuivers 'tpond geschat; er een paar artikelen interessant te noteren De aflijvige schijnt bij een welstellend en eerbaar sociaal milieu te behoren: hij was ‘afghegaenden tresorier ’en benevens zijn huis ‘de Croone’, gelegen in de Kerkstraat waar hij overleed, bezat hij nog de brouwerij ‘de Sloter ’,een drietal andere huizen, een ‘visch schuytte’ en natuurlijk nog heel wat renten Het gereed geld dat zich in het sterfhuis bevond beliep 458 £vlaams Nu ter zake Eerst zijn daar de drie soorten tin waarvan voor elk de specifieke waarde wordt aangegeven: de 67 pond ‘keurthin ’word op 6stuivers 'tpond geschat; de 236 pond ‘haemer thin ’op 7stuivers 'tpond; en de 54 pond engelsthin op 8stuivers Interessant is de benaming der verschillende kwaliteiten servetten die voorhanden waren: 18 ‘spaensche roose serveeten’ geschat 140 £ 25 ‘serveten pavye’ 1134 £(zou deze benaming terugslaan op de italiaanse stad Pavie Pavia?); 16 ‘serveten roosekrans’ 0160 £ Eerder zeldzaam isde tegenwoordigheid, tussen het zilverwerk, van ‘een lyemonade lepel’ geschat 143 £ Leveranciers van de redelijk grote stapel brandhout waren de Paters van Ter Doest (RA Brugge Blankenber ge 460 & 501) G van Nieuwenhuyse Keusteraars Op de vraag in Biekorf 1969, 191 Keusteraars (gebraden appels) wordt nog gezegd in de streek van Veurne en Poperinge Ik heb thuis (Haringe) nooit anders gehoord Biekorf Jaargang 70 AD Biekorf Jaargang 70 251 Kleine verscheidenheden HEECOUTERS Benaming van een van de talrijke arbeiders of pijndersneringen te Brugge, aldus genaamd naar hun standplaats op de Eekhoutbrug (gelegen bij de oude Eekhoutabdij) Op die brug stond hun huseken Bij de blijde inkomst van hertog Filips in 1497 stonden ‘die heecouters’ opgesteld ‘achter tsuvelhuys’ tussen de neringen van de ‘Naaide’ en het bakkersambacht (Biekorf 1960, 41) De Eekhouters verzekerden vooral het vervoer van het zout, ze waren de officiële zoutdragers; hun nering telde 15 leden in 1500 (RAB Ambachten, 2eserie, 3140; nrblauw 8848) Niet te verwarren met de Zoutwegers De latere naam is meestal d'Arbeyders van d'Eeckhoudbrugge, soms ook Eekhouters ofte Cor dewagens GHEABITUEERT Gekleed, (rijk) uitgedost; inz als retorikale toneelterm: ‘gekostumeerd’, typisch uitgedost In Tspel van Tilleghem (1509) laat Cornelis Everaert optreden: ‘Eerlicke Edelheyt, gheabytuweirt ghelyc als de heere vander eerlicheyt van Tilleghem Vreidsaem Ghenouchte, gheabituweirt als een landsman met beesten, honden ende anders’ In Tspel van Maria (151 1) is Exsperientich Bethooch ‘een personage gheabytuweirt als een man edelic’ In een ander Mariaspel (1527) is Jonsteghe Gheneghenthede een vrauwelicke personage gentelic gheabytuweirt’ In Tspel van den W ynghaert wordt de habituacie van de zeven personages opgegeven: ‘Upperste Mueghentheyt, als een statelic man up doude eeuwe gheabituweirt Duechdelic Vermaen, gheabituweirt als een hofmeester trionphant Voor ghaende Bewys, gheabituweirt als eenen gheestelicken wercman Ziende Blende, gheabituweirt als een ruter vander banc Hoorende Doof, gheabituweirt als een vraukin vanden gheduene (van plezier) Vroom Labuer ,gheabytuweirt als een edel man Ghewillich Volghen, gheabituweirt ghelyc eenen hofman’ (Spelen van Corn Everaert, ed MullerScharpé, 362 388 464 498) Over habituacie, abitatie zie Mak, Rhetoricaal Glossarium 199; Stallaert I544 (habituatien: toneelkleding in 1554 te Leuven) Verbinding met staatsie ligt nog in de beschrijving van de intrede te Doornik in 1513 van ‘Maximiliaen de keyser ,de coninc van Enghelant, (met hun gevolg) seer rijckelijck gheabitueert’ (Memorieboek van Gent II 29) KERMESV ANE Processievaandel De rekening van de StNiklaaskerk te Diksmuide noteert in 1604 de uitgaven voor een nieuw vaandel, misschien een torenvaandel? De tekst luidt: ‘Item betaelt van twee ellen ende half linwaet omme de kermesvane te maeken, 50 sc Van roo say om een cruus te maeken an de zelve vaene, 24 sc Voor het maeken van de kermesvaene, 16 sc Van zes bellen over an de vane te hanghen, 14 sc Tsaeme 5lb 4sc’ (W eale, Eglises Dixmude 5455) Vgl het kermesvaantje uit ‘zaclaken’ in 1577 aangekocht voor de prochie Varsenare (Biekorf 1960, 139) POSYTYF Klein orgel zonder pedaal De rekening van de Boursier van de Duinenabdij te Koksijde anno 1564 heeft de volgende uitgaafpost: ‘Den 18 in meye betaelt Mr Michiel Langhedul orghelmaeker wonnende t'Y pre, voor zyn pensioen van het onderhouden vanden orgele ende het posytyf, ghevallen den eersten in meye Biekorf Jaargang 70 1564’ (SB Duinen, Rek 156364, f27) Hier misschien: het klein klavier van het groot orgel; zie WNT XII1, 1738 RONDOOGHE Rozetvenster De schepenkamer te Ieper had in 1436 een groot rozetvenster waarin de Moeder Gods en het ‘vonnis’ geschilderd waren Een uitgaafpost luidt: ‘Matteux Plaetevoet, glaswer Biekorf Jaargang 70 252 kere, van t'hebben ghevrocht te wetene in scepene camere ant groote rondooghe, t'anzichte van onzer vrauwe’; aan te vullen door een betaling in 1440 aan dezelfde glazenier voor de uitvoering van ‘twee quarten van rondooghen, daer dat tvonnisse in staet’ (Y priana II 65) Plaetevoet herstelde tegelijkertijd een ‘trianghele’ van glasinlood in de oostgevel van de Halle Uit de teksten is niet duidelijk wat voor een justitietafereel door de term vonnis in 1440 betekend wordt: een Laatste Oordeel? of een oordeel van Salomon of van Kambyses? Bijbels of mogelijk reeds ‘antyckx’? de keus van de Ieperse magistraat kennen we niet SCAEPBRAKE Braak die door de schapen wordt afgeweid Het hof van Schoeringe te Zuienkerke, dat een belangrijk schaapgoed was, doet in 1450 de volgende uitgave: ‘V an drie grote hopen mes inde scaepbrake te verboorne (= vertillen) ende te spreedene by Jooris Lotin ende Coppin Sas besteit in tasse omme 4lb 4sc par ’ (StJanshospitaal, rek 145051, f135) In tasse =in aangenomen werk TSINGLE Beplante strook om een akker of een hoeve; soms ook een woonstede omvattend Mnl cingele, singel Bij akte van 8mei 1362 verpacht Mevrouw van het OL Vrouwegasthuis te Geraardsber gen aan Jan de Voghel van Idegem ‘de tsingle van haren hoven dat si hebben in Ydenghem omme 4lb grmet den huuse diere toebehoren, met drieen appelpoten, twee perren ende tweeen nokkers’ (Devos, Invent nr207) Vgl de samenstelling synghelhaeghe; dubbele tronkhaag rond of tussen de akkers of weiden; Biekorf 1968, 399 Betekent tsingle in 1362 misschien ‘partij bomen op rijen geplant’, een kleine boomgaard (?), zoals later voorkomt volgens WNT XIV ,1371 De genoemde fruitbomen (appelaars, perelaars en notelaars) wijzen enigszins in die richting ST ORIERONDE Ronde schijf geschilderd glas in een venster De ‘glasewerckere’ Daniel Louis voert in 1522 voor rekening van de abt van StBaafs te Gent het volgende werk uit: ‘Item noch ghemaect tot Clays Damman, up syn goet bachter Byloke, sestien veinsters ende daer in sestien storieronden, 2lb 13 sc 4d gr’ (Messager Sc Histor 1836, 332: J de SaintGenois) De glazenier zette ruuten en ronden in lood De ronde is dan een ‘ghescr even stick ’(geschilderde glasschijf), gezet midden de (ongeschilderde) ruitvormige ruuten van het venster De storie of figuratieve voorstelling in de ‘glasronde’ is soms een wapenschild en zo'n heraldiek glasstuk heet dan wapenr onde (1541 te Gent) Zie verder TREZOORCANDELAERS Koperen sierkandelaars om op het trezoor (tritsoor , dritsoir; ofr dressoir), di het alom aanwezige buf fetmeubel in de oude bur gerwoning Een uitgave gedaan in 1540 op het hof van Schoeringe te Zuienkerke betreft om tvermaken van een motalen croone (koperen lichtkroon) ende van zeven motalen trezoorcandelaers te vermanghelen ende te verwisselen ende noch meer handre motale wercke’ (StJanshospitaal, rek 154041, ongepag) In het sterfhuis van kanunnik Joost de Maeyere in 1587 bevinden zich ‘twee eeren tresorcandelaers’ (Archief OL Vrouwekerk; Caullet, Testaments 112) Tot de stof fering van het tritsoor behoorden ook het tresoor cleet (1510 Brugge; Biekorf 1964, 340), de trytsoir dwale (1521 Kortrijk), tresoerkannen (1563), en natuurlijk ook de tresoorkeersen (1565 Veurne) om in de koperen look geelkoperen) buf fetkandelaars Biekorf Jaargang 70 VENISOEN W ildbraad van groot wild, ndl venezoen, uit ofra ve Biekorf Jaargang 70 253 noison; frvenaison Voor het feestmaal van de geestelijke bruiloft ofte professie van zuster Anna deed het Sioenklooster te Kortrijk in 1526 beroep op de kok uit de herber g'tKeizerrycke om het wildbraad en ook andere spijzen te bereiden De uitgave ervoor staat in de kloosterrekening (1526, f112): ‘Noch betaelt den man in Keyserycke van dat hy hier quam ghereen tvenisoen ter brulocht van suster Anna van der Gracht ende van dat hy de maeltyt snoenens coocte, 10 sc groVgl MnlW sv vernisoen (literaire citaten) en het belangrijk art venezoen in WNT XVIII, 1709 VERBINLOODEN Glazeniersterm Het vensterlood herstellen en vernieuwen In 1536 werkt de Brugse ‘glasewerckere’ Pieter Dappere voor rekening van het StJanshospitaal; hij wordt betaald ‘over tvermaken ende tverbinlooden van twee oude glaseveinsters int zelve huus [vanden prochiepape]’; hij ontvangt 22 sc p ‘mids 3grvan naghelen’ (Rekening 1536, f18 v)Vgl Biekorf 1966, 382 sv verbinloot, waar nog geen infinitiefvorm van dit vakwoord werd medegedeeld Is mnl ww loden met bet ‘glas in lood solderen’ als glazeniersterm bekend geweest? Verbinloden wordt steeds van herstelwerk gezegd, terwijl verloden ook met bet ‘(een venster) in glas zetten’ voorkomt VERTREITLAPPEN De lederen treillappen van een gareel vernieuwen, een werk uitgevoerd door een ‘gooreelmakere’ of door een ‘lappere’ Het hof van Schoeringe te Zuienkerke noteert dit werk onder zijn jaarlijkse uitgaven: in 1445 ‘van 9 gooreelen te vertreitlappen by Pieter den Lappere, 14 sc’; in 1450 ‘van houde gorreelen te vertreytlappene by Pieter Reysaut, 13 sc’ (StJanshospitaal, rek 1445, f125; 1450, f132 v)Deze verbale vorm veronderstelt een (niet gevonden) mnl treytlap (zoals mnl treytstoc) Door De Bo werd inderdaad wvl treitlap opgetekend met bet ‘een lederen lap vastgenaaid op den greelbalg onder de treite’ Ook in het noordwesten van de Kempen is treillap bekend met bet ‘kussentje dat onder de treithaak tegen het kussen van het gareel zit om het drukken van de treithaak op het gareelkussen te voorkomen’ (Goossenaerts, Taal landbouwbedrijf 763) Over treit, treite (uit ofra trait; Godefroy X 796) zie MnlW VIII 662; WNT XVII1, 2388; De Bo sv treite VLEILROEDE Vlegelstaf, vlegelstok Voor het hof van Schoeringe te Zuienkerke worden in 1450 aangekocht: ‘zes vleilroeden, 8sc zes wilt appelboom vleilroeden, 6sc acht vleitroeden ende 8vleilcappen, 14 sc’ (StJanshospitaal, rek 145051, f132 v,134 v)Vgl Biekorf 1964, 95 191 Ook later worden jaarlijks tientallen roeden en cappen voor de dorsvlegels aangekocht WAPENRONDE Glazeniersterm Ronde schijf geschilderd glas met wapenschild, in een glasvenster De Gentse ordonnantie van de schilders, uitgevaardigd anno 1541, bepaalt het volgende betr de bij het ambacht aangesloten glazeniers: ‘V oort dat niemant [van den ghelaeswerckers] en stof fere blau, groen of rood, in eenighe verwapenijnghe, ghelijck wapenveynsters van onderhalfven voet viercant upwaert, dat ware up de boete van 20 grNemaer van onderhalfven voet nederwaert ende oock wapenronden, die men niet voughen noch schueren en mach, die zal men stof feren, ende anders niet’ (De Potter ,Gent V 197) Naar die regeling moet de glasschilder in heraldieke vensterstukken het formaat 42 ×42 cm niet te boven gaan; binnen de Biekorf Jaargang 70 toegelaten afmeting liggen ook de kleinere wapenr onden, di enkelvoudige glasschijven met heraldiek motief De technische bet van wapenronde (MnlW IX 1739) wordt hiermede nader toegelicht Zie ook boven sv storieronde Biekorf Jaargang 70 254 GELUWE ROCS Benaming van een partij die in 1491 in opstand was tegen de Roomse Koning (hertog Maximiliaan) Zij droegen ‘geluwe rocx ’en noemden zich ‘herders’ (pastores); ze liepen de stad rond om de edelen aan te zetten ‘op hun schaapjes te waken’ en riepen daarbij bee bee, blatend als schapen en roepend ‘weidt uw schapen!’ (pascite oves vestras) (Fragments Rombout de Doppere, ed Dussart 3) De Geluwe Rocx waren een laatste versie van de partij der Coppenholen (Filipijnen) GROENE ROCKX Benaming van een afdeling (drie eskadrons) rulterij die in 1579 tot het W aalse garnizoen van Menen behoorde Op 28 juli namen de Groene Rockx deel aan een gevecht dat bij Beselare geleverd werd tegen Staatse troepen die door kapitein Baelde uit Ieper waren aangevoerd (Rembry ,Hist Menin II 229) ROOROCKS Benaming van de bereden gendarmerie van graaf Egmont Aldus genaamd naar de kleur van hun uniform Aanwezig in Gent in 156667 (V aernewyck, Beroerlycke Tyden II 289) Dezelfde ruiters heten Roocasacken in het Dagboek van Cornelis en Philip van Campene, ed De Potter 4950): Egmont trekt op Dertienavond 1567 naar Oudenaarde ‘ende met hem trocken de Roocasacken, die gheleghen hadden 14 weken tsente Baefs, ende veel qwaets bedreven hadden, zoo wel buten [de stad] als binnen’ LAMBOYERS Benaming van een ruiterafdeling in Spaanse dienst, staande onder het bevel van de graaf de Lamboy ,vanwaar hun volksnaam In 1645 waren de Lamboyers gelegerd rond Duinkerke en kwamen slag leveren bij Hoogstade Ze stroopten en brandschatten in heel VeurneAmbacht (Heinderycx, Jaerboeken IV 126 352) VL YSSENAERS Vrijbuiters van het garnizoen van Vlissingen die, zoals de vrijbuiters uit Oostende en Sluis (Oostendenaers en Slusenaers), geor ganiseerde strooptochten ondernamen in BinnenVlaanderen In april 1589 waren ‘die van Vlissingen’ door gedrongen tot op de baan GentKortrijk waar ze, op een paar mijlen van Gent, een konvooi van kooplieden overvielen Van Hernighem noteert in zijn Dagboek (Nederl Historien II 108) de plundering van de kooplieden en van de ‘juf frouwen’ door ‘de Vlyssenaers’ die het militair geleide verjaagd hadden (Biekorf 1959, 406) ROY ALE Partijgangers van de koning gedurende het FransVlaams konfikt van 13231328 De klerk van de stad Ieper betaalt op 18 juni 1328 twee florijn aan ‘Jan van de W alle van Terenbuerech, van dat hi bescadecht was, van dat hi ene herber ghe ydel hilt te onse lieden bout, die daer ycomen zouden hebben als de royale daer waren’ (Comptes Ypres II 870) LEEREN EERSGA TEN Naam van een machtig Duits ruiterkorps dat in de Nederlanden opereerde in 1568 onder leiding van de hertog van Zweibrücken, die met prins W illem van Oranje in bondgenootschap getreden was Door het volk zo genoemd omdat zij ‘meest Leeren of zemen broecken draghen’ In zijn Sermoenen ging Broer Cornelis Adriaensz van het Brugse Minderbroederklooster herhaaldelijk los tegen ‘die luysige Leeren eersgasten’ (Biekorf 1960, 5960) Als synoniem van Biekorf Jaargang 70 Leeren Eersgaten verschijnt ook de naam Duytsche swarte Ruyters, die echter ook aan andere en later alhier opererende korpsen gegeven wordt AV Biekorf Jaargang 70 255 Vraagwinkel Henricus Spelman Bij Fvan Eeck, drukker ‘bij de Moole Brugge’ te Brugge verscheen in 1790 het werkje: ‘Kort Begryp van een W erk getytelt: Historie en Onheylen der Heiligschendingen, door Henricus Spelman, Ridder ’Vermoedelijk is die auteursnaam een schuilnaam? Onder de Brugse geestelijken en edeldom van die tijd vind ik geen Spelman CB Bouvaert Bouüaert De naam Bouüaert is, meen ik, een andere grafie voor Bouvaert, een verspreide familienaam W aar en wanneer is die eigenaardige geaksentueerde vorm in omloop gekomen? KV Klokkengieterij Drouot Hebben de Drouots van Doornik nog kerkklokken gegoten en aan westvlaamse kerken geleverd na 1890? W anneer werd die gieterij stilgelegd? CL In de Nachtegale In Brabant was Nachtegaal een zeventiendeeeuwse naam voor een kroeg van dubieuze reputatie Nachtegaelsgesellen waren vagebonden die van anderen geld afpersten om ermee te gaan fuiven Heeft de herber gnaam De Nachtegale in het Vlaanderse ooit zo'n ongunstige betekenis gehad? EV B Gris de Bruges De rekening van het Hof te Parijs noemt in 1458 de aankoop van 140 vellen ‘grant gris de Bruges’ om te verwerken in een pelsmantel (Gay I741) Hoe was de Brugse (dietse) naam van die beste kwaliteit eekhoornbont? EN Verzameling snuifdozen Biekorf Jaargang 70 De snuifdoos was in de jaren 1700 een luxevoorwerp van de hoge wereld geworden W anneer zijn de eerste kollekties van snuifdozen ontstaan? In 1779 werd te W enen de verzameling van een keizerlijk minister in openbare veiling verkocht, de kataloog ervan zou boven de 2000 stukken hebben geteld Ook bij ons moeten er verzamelaars geweest zijn, misschien reeds vóór 1800? CB Heer van W ieze W ie was de Heer van W ieze die omstreeks 1588 als hoogbaljuw van stad en kasselrij Ieper optreedt? PD Oude appelnamen Onze oude appelnamen (15e eeuw) zijn bijna uitsluitend namen op inc, mv ingen Een eigenaardig geval Die oudtijds bekende soorten zijn: groeninghen, oeghelinghen, rettinghen (voor renettingen?), ook Biekorf Jaargang 70 256 crolrettinghen, pippinghen (ook puppinghen), stininghen W ie vult dit lijstje nog aan? AV Groene Jagers W elke steden in W estVlaanderen hebben een formatie van ‘Groene Jagers’ gekend? Bestond die reeds vóór 1800? W as het overal een bereden bur gerwacht of werd die naam ook door andere formaties gedragen? MA Veurnse Kaas In een pachtovereenkomst tussen Mgr de Quynckere en Roelandt de Schynckele die aan het Bisdom Brugge de ‘Balliuage’ van Veurne pacht in 1631 tegen de pachtsom van 25 pond sjaars, komt als bijkomende bepaling ‘50 ponden graen sjaers ende een excellente Veurensche Caes’ Zijn er andere voorbeelden bekend waarin de Veurnse kaas in pachtbrieven vermeld wordt? JG Rumfordse soep In Biekorf 1935, 1091 10 las ik de mededeling van JDH van Uden over de eerste volk skeukens, de ‘ekonomische SoepKokerij’ naar de metode van de Engelse graaf Rumford († 1814) W erd er bij ons ook volkssoep gekookt voor de behoeftigen? ik denk aan de hongerjaren 184748 W aar en door wie (officieel of partikulier initiatief)? JP Snipsnapsnorium Naam van een oud kaartspel, nog bekend en veel gespeeld in de jaren 1860 Het spel zelf moet nu heel ver geten zijn, leeft echter die eigenaardige naam nog ergens voort? DR Rijkdom ‘Ze heeft heel haar leven bij de rijkdom gediend’ Geh te Moerkerke Met bet bij kasteelheren Is ook edeldom met die kolleklieve betekenis in de volkstaal in gebruik geweest? Biekorf Jaargang 70 W D Bromvlieg Voor de grote bromvlieg (meivlieg) heeft De Bo maneschiter opgetekend W elke andere benamingen hoort men nog in W estVlaanderen? W D Biekorf Jaargang 70 257 [Nummer 910] Fortuin gaan maken in Spanje De tr ek uit Brugge naar Madrid en Cadiz 16501700 Carel Nollet, die dertig jaar lang (16851716) pastoor van StJakobs te Brugge geweest is, liet een Boeck der Geslachten na dat door de bekende Brugse historicus Jan Pieter van Male († 1735) werd gekopieerd en enigermate aangevuld Voor de interne geschiedenis van de Brugse families in de periode 16501720 zijn Nollets Memoiren een oorspronkelijke bron Hij kent mensen en dingen op zijn duimpje, is een zeer wakker en kritisch waarnemer Een echt realist die de fysische gezondheid en het psychisch evenwicht zowel als het huwelijk (l'ar gent et la femme) en de morele opvoeding van de kinderen laat meespreken als determinerende faktoren van de vooren tegenspoed van de families Als een ‘modern’ verschijnsel zag Nollet in zijn stad, midden de gegoede magistraten en gevestigde renteniers, nieuwe fortuinen tot stand komen door groothandel en spekulatie Hij was ook getuige van verspillingen en onverwachte bankroeten De trek naar Spanje en de ‘fortuinen uit Spanje’ worden door Nollet aandachtig genoteerd Zijn notitie over de familie Eendero laat hij zelfs voorafgaan door de volgende algemene beschouwing ‘Het en is niemant onbekent of de Spaignaerden bevarende de Indien brenghen eene menichte van goud, silver ,ghesteenten, specerien ende andere costelicheden in hunne havenen, waer af het meestedeel door gaens placht te vervallen aen de vreemde handelaers, de welcke uijt Vlaenderen, Brabant ende andere ghewesten daer na toe trocken om hun voedsel te suyghen aen dien gulden reghen Ende als het gheluck hunne neerstigheyd bejonstigde, in wenighe jaren rijcke gheworden, keerden naer hun vaderland ende ghenoten met eere ende ruste de vruchten van hunnen aerbeijd, nalatende de middelen om hunne familien in aensienelicken staete te houden ende in achtinghe te brenghen’ Uit de Kroniek van Nollet hebben we de plaatsen samen Biekorf Jaargang 70 258 gebracht die handelen over die trek naar Spanje (77)Het beeld hiervan kan niet volledig zijn, daar Nollet maar een veertigtal families in zijn Boeck heeft beschreven In zeven ervan speelt Spanje een rol Hier volgen nu Nollets Spaanse varia over deze families Cobrysse Carel Nollet had Paulo Cobrysse († 1675) persoonlijk gekend als een van de rijkste kooplieden en grondeigenaars van Brugge Paulo's grootvader was een welgesteld meesterkuiper ,weleer gevestigd op de StJakobsparochie Als jongeman was Paulo naar Spanje getrokken en was ‘met grooten ryckdom uyt Spaignen ghecommen’ Op de kust van Andalusië had hij een ongehoorde kans gehad: ‘Synen meesten ryckdom bequamp hy door het coopen van een schip hetghone de onse opde Turcken ofte Mooren verovert hadden’ Paulo was erbij toen dit gekaapte schip in de haven van Cadiz werd binnengebracht Een slaaf die aan boord was onthulde hem, tegen belofte van vrijlating, de waarde van de lading: er waren geheime kisten bij, bevattende ‘vele costelicheden in goud, selver ,peirlen ende ghesteenten’ Paulo verwierf het schip in één koop ‘met alle onbekende schatten’, en liet de slaaf vrij Deze versie had Carel Nollet gehoord uit de mond van Paulo zelf Na zijn terugkeer te Brugge heeft Paulo Cobrysse zijn Spaans fortuin verder uitgebreid door een belangrijke importhandel van wijn, stof fen en zilver ,vooral echter door de massieve export van linnen garen naar ZuidAmerika via Cadiz Hij kocht ‘het casteel staende boven Sinte Cruys opter slincker kandt van den weg naer Middelbur g’ Dit kasteel (Royghem) liet hij in 1652 ‘teenemael erstellen’ Hij werd ook bur gemeester van Brugge en hoofdman van het Schermersgilde Paulo Cobrysse was een spraakzaam en innemend man; zijn bijzondere vrienden te Brugge waren de koopman Eenderoo en Jan van de W alle, die beide ook ‘heel ryck uyt Spaignen ghecommen waren’ Paulo was in 1660 getrouwd met de zuster van Niclaes de Meulenaere (1)Dit huwelijk bleef kinderloos Toch had Paulo (77) Jos Van HauwermeirenGrossé: De gewaden van de kerk van Broechem, in ‘Bijdragen tot de geschiedenis van Broechem’ deel III, nov 1952 (1) In het Boeck der Geslachten, eigenhandig afschrift van JP van Male (in partikuliere verzameling), komen de medegedeelde teksten en gegevens voor op f8(Carlier); f1112 (Cobrysse); f20v21 (Eendero); f24v25 (Huwyn); f27 (Isenbaert); f28v(De Keuninck); f42 (Van Susteren) Biekorf Jaargang 70 259 nakomelingschap, immers gedurende zijn proeftijd ‘in Spaignen hadde hy ghewonnen eene naturelicke dochter ’Toen het meisje huwbaar was, had hij haar ‘naer Vlaenderen doen cammen ende trouwen met sijnen cosijn Charles’, zoon van zijn broeder Jan Cobrisse De Spaanse dochter werd volwaardig in de familie opgenomen en kreeg het kasteel van St Kruis en veel andere goederen Uit dit CobrysseCobrysse huwelijk zijn een drietal kinderen geboren De oudste zoon werd naar Madrid gezonden Zijn ogen vielen daar ,niet op een Spaans doch op een Brabants meisje, dochter van de Mechelse raadsheer en diplomaat van Thulden die alsdan ‘in Spaignen van den Raed der Indien was’ Zeer tegen de zin van Charles Cobrysse is dit huwelijk in Madrid door gegaan Charles CobrysseCobrysse wilde het fortuin van de Cobrysse's veilig binnen de familie houden Voor zijn oudste dochter beraamde hij dan ook een huwelijk met een eigen rechtzweer ,nl Pieter Balthazar Cobrysse Deze beloftevolle schoonzoon wist hij behoedzaam van Spanje af te houden Gedurende een stage te Parijs had Pieter Balthazar zich echter verloofd met een actrice ‘met eene schuldbekenninghe van eene groote somme’ Toen de Parisienne lucht kreeg van de nieuwe Cobryssekombinatie zond ze naar Brugge ‘eenen expressen om het aenstaende houwelick te beletten’ Ze werd ‘eyndeling te vreden ghestelt’ met klinkende dukaten uit de beurs van Charles En de bruiloft van kozijn en nicht Cobrysse werd met familiale voldoening en passende praal gevierd De Keuninck Jan de Keuninck was een verver die woonde en ‘werkte op de Vrijdagmarkt Zijn zoon Jan trok als jongeman naar Spanje en keerde te rug met fortuin’ Men noemde hem ‘den rycken Keuninck’, om hem te onderscheiden van zijn vader ,die voort in zijn ververij bleef werken Jonge Jan reed door de stad in eigen ‘carosse’ Zijn kinderen, geallieerd met vanden Bogaerde, Mestdag (van Gent), Cassetta en Baltyn, hebben allerlei tegenslagen gekend (2) Eender o Omstreeks 1650 was ‘sekeren Charles Eendero, den welcken over eenighe jaren uyt Brugghe naer Spaignen getrocken (2) Over de liefdadige stichtingen van Paulo Cobrysse (godshuis Cobrysse, trouwbeurs Cobrysse) zie de belangrijke notitie van A de Schietere de Laphem in Tablettes des Flandres, VIII, 1960, 319321 Zijn portret in de Potterie, zie verder blz 263 Biekorf Jaargang 70 260 was, van daer wederom tot Brugghe ghecommen, hebbende groote ryckdommen aldaer ver gadert’ Charles trouwde te Brugge en had drie kinderen Clara, een van zijn twee dochters, werd in 1680 de vrouw van Ignace Adornes, heer van Poelvoorde Uit dit huwelijk sproten de laatste Brugse Adornes: Jonker Anselm, heer van Camarden en schepen van Brugge, en Jonker Jerónimo Care! Nollet heeft die twee Adornes persoonlijk gekend Over Jerónimo Adornes noteert hij: ‘Jonker Jeronijmus diende lange tijd in Spanje als capiteyn ende lieutenant collonel’ Na de dood van zijn vader en zijn broeder is Jerónimo uit Spanje teruggekeerd ‘synde den lesten binnen Brugghe die den naem van Adournes, afcompstigh vanden doorluchtighen huijse vande hertoghen van Genua, is voerende’ Charles, de enige zoon van Charles Eendero, was alferis van het regiment van graaf de Rache Hij schijnt als officier;n Spanje gediend te hebben Na zijn terugkeer heeft hij zich te Brugge heel toegewijd aan pyrotechnische experimenten en het samenstellen van een ‘Constcabinet’ Carlier Deze familie is ‘van cleene groot gheworden’ door Pedro Carlier ‘den welcken in Spaignen heel rijck was ende aldaer stierf sonder kinders’ Jan Baptist Carlier ,broeder van Pedro, gevestigd te Brugge, was ‘eenen grooten handelaer op Spaignen namentlick in saeyen’ Hij woonde ‘noord van t'spreeckhuys van de Augustinen’ Jan Baptist verloor veel van zijn fortuin door de schuld van zijn kozijn en zwager Louis Carlier ,die warandin (verificateur) was in de grafelijke Munt te Brugge Die ‘af faire Carlier ’heeft in 1689 veel ophef gemaakt De muntmeester Laderiere had vastgesteld dat er telkens weer geslagen penningen verdwenen uit het atelier De dader van die ‘fuite’ kan hij maar niet snappen Hij wordt ten slotte zelf verdacht, gaat aan 'tkwijnen en sterft Zijn weduwe verdenkt Carlier Ze laat een paar kijkgaten boren door de zolder en betrapt de warandin terwijl hij snel ‘eenighe pattacons ber ghde’ Daarop nodigt ze de intendant Cobrysse uit met nog enkele andere getuigen om door de zolder gaten te kijken Louis Carlier wordt op heterdaad betrapt: de getuigen halen ‘de ghestolen pattacons uyt desselfs nachtrock’ Hij vraagt ver gif fenis, zal alles restitueren, zijn vrouw is immers een dochter van Jan Baptist Carlier die, samen met de advokaat Bouchier (die ook met een dochter van Jan Baptist gehuwd was), voor een zekere somme zou bor gstaan Hierdoor ,zo Biekorf Jaargang 70 261 verhaalt Care! Nollet, liet men ‘aen den selven Carlier by ooghluyckinghe de gelegenheijd van te ontsnappen, soo dat hy naer Spaignen trock ende sigh aldaer gheneerde met snuijftaback ende andere snuijsterie te vercopen’ Inmiddels had het gerechtelijk formalisme in patria zijn verloop De ‘fiscael van Vlaenderen’ kon de vogel uit Spanje niet terughalen, de Raad van Vlaanderen echter veroordeelde Louis Carlier bij verstek en liet hem te Gent ‘in pourtraicte ophanghen’ Veel jaren na deze terechtstelling in effigie is Louis Carlier gestorven te Puerto de Sancta Maria (bij Cadiz) Isenbaert Pieter Isenbaert, de oudste zoon van de huidenvetter Joos Isenbaert en Marie Kesteloot, was als jongeman naar Spanje getrokken, had er in de koophandel gewerkt en was met een mooi fortuin teruggekeerd naar Brugge Hier trouwde hij in 1610 met Jossine, dochter van Anthonis de Baillieul, kommies van het Ghedelf van de Zuudleye Uit zijn tweede huwelijk, met Catherine van den Rhijne, werden een vijftal zonen geboren Een ervan, met name Pieter ,trok in 1667 naar Spanje ‘ende wierd aldaer uyt jalousie ver geven’ Huwyn Uit het huwelijk van Arnoud Huwyn, prokureur van de stad Brugge, met Judoca van Hoecke komen de drie oudste zonen in aanmerking De oudste zoon, FranchoisXavier ,trouwde in 1698 met Catharina Teresia de Villegas, dochter van de griffier van Oostkamp Zijn alliantie met die SpaansBrabantse familie bevorderde zijn promotie in de magistratuur ,hij werd pensionaris van de stad en volbracht in Engeland en Holland diplomatieke zendingen in dienst van het Hof van Madrid Hij werd heer van het kasteel Ter Heyden De tweede zoon is vetlegger in de bilken van 'tNoorden, veehandelaar ,ontvanger van Meetkerke en redenaar van het Proossche Hij trouwt met een dochter van Joos van der Straeten: een goede partij, want zijn echtgenote is een halfzuster van kanunnik Bernard van der Straeten, cantor van de SintDonaaskerk, en brengt belangrijke verwachtingen van de zeer rijke kanunnik mee Zoveel welstand ging helaas ineens ten onder: speeldrift en ‘rycke treyn’ (overdreven praal) leiden tot een krach Man en vrouw nemen, kinderloos, de wijk naar Spanje W aarschijnlijk naar Madrid Een derde zoon van Arnoud Huwyn werd in de groothandel opgeleid in het kantoor van Jan Roussel Deze geboren Roe Biekorf Jaargang 70 262 selarenaar (16331709), bijgenaamd ‘den Zeeuwschen’, stond samen met zijn schoonbroeder Frans De Meulenaere aan het hoofd van het belangrijkste handelshuis van Brugge Als spekulant werkte Roussel samen met Abraham van Susteren over Antwerpen; met de Brandenbur gse Compagnie dreef hij een pelshandel op Londen en op de Spaanse havens Cadiz en Sevilla Pastoor Carel Nollet noteert dat de derde zoon van Arnoud Huwyn, na zijn stage in het kantoor van Jan Roussel, naar Madrid is getrokken waar hij, door zijn werk en bekwaamheid, ‘consul van de Vlaemsche natie’ geworden is Als consul was deze Huwyn, zoon van Arnoud, ipso facto lid van de Junta van het hospitaal San Andr es de los Flamencos te Madrid Hij behoort tot de Vlamingen die zich voor goed in Spanje ingebur gerd hebben (3) Een vierde zoon Huwyn is ook naar Spanje getrokken, hij heeft het daar echter ‘niet soo gheluckigh ghestelt’ als zijn broer Laat pastoor Nollet hierdoor verstaan dat deze jongste Huwyn ‘arm in de beurs’ naar Brugge was teruggekeerd? Van Suster en Abraham Van Susteren had lange jaren in Malaga gewoond toen hij zich omstreeks 1665 in Brugge kwam vestigen Een van Abrahams broeders was Gisbert, de vader van de latere bisschop van Brugge, Henricus Josephus van Susteren De vader van Abraham en Gisbert, FransPieter van Susteren, was een NoordBrabander uit 'sHertogenbosch Hij was gehuwd met Elisabeth, dochter van Gerard Abrahams, bijgenaamd Lekkerbeetje, die als kornet eerst in Staatse dienst had gestaan Toen Geertruidenber gin 1589 door W ingfield werd over geleverd aan Parma, was deze Gerard in dienst van Spanje over gegaan Dezelfde Gerard Abrahams zou in 1600 sneuvelen in het beruchte kampgevecht tegen de Staatse kapitein Breauté op de Vugter Heide Door zijn vrouw stond FransPieter van Susteren aldus bijzonder hoog aangeschreven bij de Spaanse instanties Uit hun huwelijk sproten vier zonen, waaronder Hendrik uit wiens huwelijk met Elisabeth van Sutphen negen kinderen zijn voortgekomen Een van deze was onze Abraham van Susteren Abraham had in 1665 uit Spanje een zeker fortuin meegebracht Hij trad in het huwelijk met ‘de edele juf fer Mar garite de Berault de Villeterre, niet tegenstaende haere vrienden daer heel tegen waren’ Abraham was immers niet van adel, alleen maar een koopman (3) Ishier ,bij Nollet, niet een zekere verwarring tussen de families De Keuninck en de Conincq? Biekorf Jaargang 70 263 In Brugge bleef Abraham van Susteren trouw aan zijn vak hij ‘dreef grooten handel op Spaignen’, zegt Carel Nollet, die hem persoonlijk als parochiaan gekend had Hij had ook grote tegenslagEm: ‘Onder ander verlies sprong omtrent het jaer 1693 aen sijn eijgen buscruijd, sonder dat men wist hoe het vier daer in ghecommen was, een schip cammende van Spaignen in hetwelck hij seer vele goederen hadde’ Paulo Cobrysse († 1675) Zijn portret in de refter van de Potterie als voogd van het gesticht Zie blz 258 (copyright ACL Brussel) Abraham was in Brugge een geëerd en bemind man Hij overleed op 17 oktober 1699 in zijn woonhuis dat paalde aan het klooster van de Grauwzusters (in de Oude Zak), waar hij begraven werd Twee zonen van Abraham van Susteren, Carel Franchois en Franchois Joseph, zijn in de handel gegaan en uit Brugge naar Spanje getrokken Die Brugse groothandel op Spanje had in de jaren 16501700 Biekorf Jaargang 70 264 niets te maken met de wolstapel noch met het Spaanse Consulaat dat te Brugge gevestigd was De Brugse handelshuizen Van Volden, Van Tours, De Meulenaere, Roussel, De la Villette werken op eigen initiatief en voor eigen rekening Nicasius van Volden († 1654) vervracht zeer gevarieerde koopwaren, Spanje is voor hem ook de etappe waarover hij lijnwaad en ‘musquetten ende pistolen’ expedieert naar NieuwSpanje (Mexico); in Malaga, Cadiz en Sevilla heeft hij agenturen (4)Zonen van goeden huize worden ‘op stage’ uitgezonden naar de havens van het Zuiden, waar de kantoren een oefenschool voor de aankomende zakenman waren In 1687 overleed aldus te Malaga MarcJoseph de la Porte, een jonge zoon van de ‘ingenieur van Zyne Majesteyt in Vlaenderen’, Heyndrick de la Porte (5) Pastoor Nollet uit ner gens enig moreel bezwaar in verband met die trek naar Spanje Integendeel Hij waardeert voelbaar de ondernemingsgeest en de ekonomische voordelen die ermee samengaan Zoals hij ook soms minder sympathie laat blijken voor de verstarring die sommige patricische families had aangetast Opmerkelijk is dat de koopmansgeslachten in die periode van korte duur zijn Is een handelsfortuin opgebouwd, dan ontstaat meestal reeds in de tweede generatie de ambitie om de koopliedenstand te verlaten en door beleggingen in landeigendom, het verwerven van een diploma in de rechten of via een huwelijk met landadel de ‘trap van den edeldom’ op te gaan Op dit gebied was Spanje ook een leerschool De koopliedenstand was er beschouwd als een intermediaire stand in de lokale hiërarchie De handel gold er, zoals het handwerk, als trabajo en kon niet samengaan met adel (‘no es trato de nobles’ :handel is niet voor de adel, zei het spreekwoord) Vandaar de drang om uit de middenstand vooruit te komen naar het hoogste niveau, de adel, die alle voordelen en voorrechten meebracht: eer ,vrijstelling van belasting, zekerheid van belegging in landbouwgronden Deze ontwikkeling deed zich op typische wijze voor te Sevilla, waar de Genuese koopliedenfamilies, door huwelijken, uit de deshonor de trabajo naar de landadel over gingen Vlamingen die in Spanje fortuin hadden gemaakt en er gevestigd bleven, deden het even zo goed Een zoon van Brugge biedt ons daar het volgende sprekende voorbeeld van (6) (4) Vgl onze notitie over de Huwyns in Haec Olim XVIII, 1968, 1516 (5) Baron JBethune, Méreaux des families brugeoises 342 (Brugge 1890) (6) Bethune, Méreaux 454 Biekorf Jaargang 70 265 Daags na Driekoningen 1676 werden de Brugse schepenen Vincent Stochove en Claude de Corte aangeduid om een bezoeker te ontvangen die uit Sevilla was aangekomen, een statige heer ,die zich aanmeldde als PedroIgnatio Van de Velde, alias del Campo ‘Ik kom naar Brugge, zei hij, in opdracht van Don Diego Maestre, kapitein van Sevilla, om de dokumenten van zijn adeldom te verzamelen Don Diego Maestre is zoon van Don Toussain de Meester en van Magdalena Aernouts, beide inboorlingen van Brugge Ziehier de kwartierstaten van Don Diego die ik zoek te dokumenteren: van vaderszijde De Meester ,Tollenar e, Dryon en Le Franc; van moederszijde Aernouts, Bommar ché, Keiler en Nieuwenhove ’ De schepenen hebben hun taak zeer ernstig opgevat Ontboden werden een aantal personen uit de adel en bejaarde poorters om die staten van Don Maestre te verduidelijken en te bevestigen Ook JakobAnthonis Kerkofs, van de OL Vrouwkerk en bekend als de felste genealoog in Brugge, werd voor advies bijgeroepen In verscheidene kerken van Brugge gingen de schepenen met de pensionaris grafschriften nakijken De magistraten van Damme en van Stegers (Estaires) werden om genealogische informatie aangeschreven Het was Halfvasten (14 maart) geworden toen de schepenen hun uitvoerig officieel rapport indienden Gedurende die drie maanden had Pedro van de Velde zijn tijd niet verspeeld Hij had certificaten mgezameld bij de wapenherauten ‘Gelre’ en ‘Vlaenderen’; bij de bur gemeesters en notabelen van Brussel; bij de bisschop van Brugge; bij de konsuls en notabelen van de Spaanse kolonie in Brugge Dit alles in opdracht van Don Diego Maestre Pedro van de Velde had tussenin ook gewerkt om een dossier van anoblissement samen te stellen voor Diego del Campo, die niemand anders was dan zijn eigen broeder ,Jacob van de Velde, eveneens gevestigd te Sevilla en er gehuwd met een Bruggelinge, zijnde de eigen zuster van zijn opdrachtgever ,Don Diego Maestre Van de aldus aangetrouwde families De Meester en Van de Velde (MaestreDel Campo) had hij een mooi heraldiek pennoen laten maken Onze in Sevilla gevestigde Bruggelingen blijken hier ook reeds in de tweede generatie gehispaniseerd te zijn Hun ambitie is ‘anoblissement’ Teallen prijze Voor het samenbrengen van brieven, titels en kwartierstaten vonden ze in Brugge een voorkomende medewerking bij magistraten die hun verzuchting naar adeldom volkomen begrepen en deelden A Viaene Biekorf Jaargang 70 266 Toponymica uit de kuststr eek Lieve Nu de Lieve, kanaal dat vroeger Damme met Gent verbond, opnieuw in het teken van de belangstelling komt te staan dank zij de opgravingen verricht te Damme door Deprez (7)ligt het voor de hand het betrokken toponiem even van naderbij te bekijken De oude vormen (13e eeuw ,zie De Flou IX, 708) zijn zonder uitzondering Lieve Het is waarschijnlijk dat wij hierbij te maken hebben met een volksetymologische vorm van een oude Live, Lijve Is dat de naam van een oudere waterloop, in de bedding waarvan de Lieve gedeeltelijk gegraven werd? De W ilde (Gedenkboek Vd W ijer I,468) wijst op het bestaan van een Lieve in het Land van W aas: door de Hulsterse Moer ,van Hulst naar Hulsterloo toe, liep de Lieve, ook Moervaart genaam (Lieve in 1352) Hij vermoedt op grond van sommige teksten dan de naam Lieve ook als soortnaam werd gebruikt Bestaat er een historische betrekking (migratie?) tussen de Damse Lieve en de W aaslandse Lieve? Die vorm van Live, Lijve is een zeldzaam toponymisch geval Het is de verdienste van Carnoy (Orig noms comm belg II, blz 413; 1949) te hebben gewezen op de mogelijke verwantschap van de dorpsnaam Lives in het Naamse (Live in 1284) met onze naam Lieve Hij schrijft: ‘Le ruisseau de Lives se jette dans la Meuse en eet endroit’ Hij haalt er ook de namen Liefkernoer (Bredene, De Flou IX, 776) en Liefkenshoek te Kallo aan de Schelde bij Dat zijn echter jongere namen, afgeleid van de persoonsnaam Liefken (1)Ze hebben met ons Live, Lijve niets te maken Evenals Hive (Hieve, Hijve) en Heve (Hivene en Hevene, Ivene en Evene) (2),Zwin of Zwijn en Zwene ea met elkaar afwisselen (ablaut), zo kan er ook een wisselvorm Leve van Live, Lijve bestaan, die wij misschien terugvinden in de Brabantse naam Leefdaal (Levedale, Levendale in de 12e eeuw) Dit Leefdaal is volgens Carnoy (ib, blz 397) ‘vallée du ruisseau Leven’ en dit Leven zou Keltisch zijn Muller (NGN 12, blz 78 v)wijst op de naam Lievendaal =‘riddermatig huis’ bij Nijmegen in de 16e eeuw en denkt daarbij aan de mogelijkheid van een oude kloosternaam, zoals ‘V allis Amoris’ Ons Leefdaal zal echter wel geen ‘V allis Vitae’ zijn (7) Bethune, Méreaux 197198 (1) Zie ook het artikel van JDe Smet: ‘De Lieve teDamme blootgelegd’, in Rond de Poldertorens, 1969, blz 108 vlg (2) De meeste door Förstemann (II, 94v )onder Liub gegroepeerde namen zijn lief namen die met ons element livniets temaken hebben Biekorf Jaargang 70 267 W at betekent dit Live, Lijve of Leve ?Carnoy schrijft onder Lieve: ‘Ce nom de rivière est probablement d'origine celtique et se rattache àla racine (p)leu =couler ’Dat is apriori niet onmogelijk, maar we moeten met die keltische verklaringen voorzichtig zijn! De naam Wenduine werd vroeger ook uit het keltisch verklaard W ijweten thans dat hij germaans is (volgens M Gysseling in Top W oord, 11, blz 1060: germ waegin, dat bij waegja ‘glooiend’, dus glooiend duin of liever ‘ten glooienden duine’) Laten wij liever in 'tgermaans zoeken Daar hebben wij de wortel liv uit het IG leip, waaruit lijf, blijven, leven ea Hierbij horen ook waarschijnlijk ons live van Lieve en leve van Leefdaal, alhoewel de semantische ontwikkeling vooralsnog duister is Het heeft geen zin verdere hypothesen op te bouwen zolang er niet meer verwante namen opgespoord zijn Zuienkerke Laat ik even terugkeren op mijn hier onlangs (Biekorf 1969, 143) gegeven verklaring van die oude dorpsnaam uit het Noorden De ontwikkeling zou geweest zijn: Ziwendekerke, Ziwenkerke, Zuwenkerke of Zouwenkerke (volksmond: Zoengkerke) Ik wil er hier alleen op wijzen dat die over gang van i(ij) in uu (ui) in het W estvlaams alles behalve verbazend is en zelfs in dat dialekt een oud verschijnsel is Het moge volstaan te wijzen op wuuf en wijf, puupe en pijpe, vuuve en vijve (voor meer voorbeelden zie De Bo, W estvl Idiot, 2de uitg, 1892, blz 290) Ook uu gaat in i (ij) over: drijvelare en druivelare, hijveren en huiveren enz Trouwens het is een vaststaand feit dat die over gang van iin uu in het betrokken toponiem heeft plaats gehad De oudst bekende vorm is immers Siwankerka Lapscheur e Er is over die dorpsnaam reeds heel wat te doen geweest Het tweede deel scheur e kan zijn schuur (grange) of een bijvorm van schore (buitendijks land) of misschien ook een waternaam Het eerste deel is volgens sommigen een persoonsnaam Lap, Lape (koseform van Lambrecht of iets der gelijks) of volgens anderen het germaans lapna (lap: gelapte of herstelde schuur? zie Gysseling: Top W oord, II, blz 596) Vandaar talrijke kombinatiemogelijkheden met zeer uiteenlopende betekenissen, allemaal taalkundig en zakelijk mogelijk Laat ik hier ook een duit in het zakje doen en misschien een nieuw licht werpen op het probleem De oorspronkelijke betekenis Biekorf Jaargang 70 268 van het woord lap is ‘afgesneden deel’ Het ags laeppa betekent ‘lap, zoom, distrikt’ Ik vermoed dat die betekenis ook bewaard is in het element lap van de hier betrokken dorpsnaam (oudste vormen: Laapscheur e)Twee verklaringen komen dan in aanmerking: ‘schuur (boerderijtje?) op een landstrook’ of ‘strookvormige schorre’ Beide verklaringen zijn even waarschijnlijk Een keus is onmogelijk J De Langhe Pachters van de grafelijke molens te Eeklo en te Kaprijke (13721441) TeEeklo bezat de graaf van Vlaanderen de helft van de vier aldaar opgerichte molens: ‘de zuudmoelne oost, de zuudmoelne west, de hoghe moelne west en de oostmoelne oost’ (3)TeKaprijke was hij eveneens in het bezit van de helft van twee molens: ‘de westmoelne en de moelne upt velt’ (1) De eerst gekende pachter van die zes molens is Jan Hover ghars die de achtentwintigste van de hooimaand 1372 de molens in pacht heeft genomen Hij heeft een uitvoerige rekening gemaakt over de reparaties die hij tijdens zijn pachttermijn aan die molens heeft uitgevoerd (2)Jan Hover ghars blijft niet lang pachter want in 1375 staat hij terecht voor moord op Jacab Utenhove, zoals blijkt uit de baljuwsrekeningen van de stad Aardenbur g(3) In 1382 verschijnt Joos De Moenc als pachter van de molens van Eeklo voor de som van 18 p grper jaar De molens van Kaprijke pacht hij samen met W illem Parisis in 1379 voor de som van 42 p par per jaar In de grafelijke rekening van 1382 noteert men dat Joos De Moenc nog 12 p grachterstallige pacht moet betalen voor de molens van Eeklo, en voor de molens van Kaprijke staat hij samen met W illem Parisis nog voor 38 p 10 s in het krijt bij de grafelijke schatkist (3) W aarschijnlijk hebben ze dit achterstel nooit meer betaald want in de rekeningen van 1383, 1384 en 1385 blijven die achterstallige sommen onveranderlijk W emogen aannemen (3) Zie mijn talrijke opmerkingen daarover in Biekorf, om 1966, 143 (1) Algemeen Rijksarchief Brussel Rolrekeningen nr2069 (2) Die rekening werd gepubliceerd inAppeltjes van het Meetjesland nrXVIII (1967) p229233 (3) L Stockman, De grafelijke molens teEeklo, Kaprijke en Waarschoot (13571456) inAppeltjes van het Meetjesland nrXVIII (1967) p221 Biekorf Jaargang 70 269 dat de molens in Eeklo en Kaprijke reeds in 1382 plat gebrand waren door de Gentenaars, want in 1378 ontstond er een zesjarige oorlog tussen Lodewijk van Male en de Gentenaars naar aanleiding van de zaak van de Brugse Zuidleie (4) In 1387 laat Filips van Bour gondië een molen van Sluis, die afgebroken diende te worden voor het bouwen van een versterkt kasteel, naar Eeklo overbrengen (5)Over de wederopbouw van de andere molens te Kaprijke en te Eeklo bezitten we echter geen inlichtingen Pas in 1421 vernemen we dat Pieter van W estvoorde de helft van de molens, dus het grafelijk deel, in pacht heeft voor 6p grper jaar vanaf 8April 1419 Hij moet elk jaar een vaste som van 10 s grbesteden aan het onderhoud van de molens en bovendien zijn alle reparaties die meer dan 5d grkosten te zijnen laste (6) De volgende bekende pachters van de molens van Eeklo zijn Jan Fierins en meester Amplonis Craye die op 12 November 1440 de molens van Eeklo pachten voor een termijn van zes jaar Het eerste jaar betalen ze 6p 10 s gren de vijf andere jaren 9p grals pachtsom (7)Meester Amplonis Craye en zijn echtgenote Mar griete Cupins verkopen in 1442 hun ‘gherechte heeltsceede’ van twee molens te Eeklo aan de hertog van Bour gondië voor 100 p grvl (8)Ze bezaten dus blijkbaar de andere helft van de molens te Eeklo zodat het zeer begrijpelijk is dat meester Amplonis Craye als pachter optreedt van de andere helft W etref fen hier slechts twee molens meer aan te Eeklo: ‘deene muelne staende oost ende dandre west binnen de vors stede ende vrijhede van Eecloo’ Ook in de Eeklose stadsrekeningen komen rond 1450 slechts een westmolen en een oostmolen voor ,zodat het waarschijnlijk is dat er in die periode niet meer dan twee molens binnen Eeklo stonden (9) Door die verkoop had de hertog van Bour gondië de twee molens van Eeklo in volle bezit gekregen Het is dan ook wel eigenaardig dat we in de rekeningen van na 1441 geen spoor meer gevonden hebben van de molens van Eeklo Luk Stockman (4) ARA RK nr7803 fo27 vo (5) PRogghé, De politiek van graaf Lodewijk van Male, het Gents verzet en de Brugse Zuidleie, in Appeltjes van het Meetjesland, nrXV (1965) p417426 (6) ARA RR nr2071 (7) ARA RK nr7807 fo64 ro (8) ARA Trésor de Flandre, reeks Inr1240 (9) ARA RK nr34389 fo6ro Biekorf Jaargang 70 270 Koutend over boer ebr ood en ovekot Vervolg en slot van blz 224 Gemene oven Alice kan ook nog over een gemene oven vertellen uit haar gebuurte langs de vaart Als werkmensen ook bakten? Ja z', zij die een oven hadden want door gaans hadden de kortwoners een schamel land waar ze eerappels en rugge kweekten en voor de reste gingen ze nog gaan zanten op het land van de boer waar dat ze wrochten Alle veertien dagen lieten ze een kluts rugge malen bij Senten Vanhake in de Lijsterhoek (1)Sommigte hadden zelfs ruggemeel tot den uitkomen En die geen oven hadden? Ha ja maar 'k moete zeggen dat er wel hier en daar een eigenaar was die een gemeen oveke liet zetten voor een huis of vier ,ze moesten daarom zelfs nog in geen reke staan te lande 'tW as toch alzo bij de vier huizekes langs de vaart van ons grootvader peetje Seven Matten (Emma) Grande woonde in het voorste bij de Panne en 'toveke hing aan 'thuizeke Twee lochtingskes verder ,in een van de tweewoonsten met strooien dak, huizenierde Man Pottendek Hij had zelfs geen pomp en de vrouw schepte 't water uit de vaart om eten te koken Mina de Bol woonde nog een striepke verder Ze pachtten alle vier aan peetje Seven en mochten in 'tzelfde oveke bakken W ie de eerste bakte moest het meeste hout leveren en de andere profiteerden van de warmte 'tW as juiste daarom dat ze om de vier weken elk op, zijn toer 'svrijdags de eerste moesten bakken Zeg, dat volkske kwam goed overeen en hakkebakte thope en zouden elkaar nog helpen in nood 'k Zie ze daar nog optrekken, zie langs de vaart naar 'thuizeke en de trog van Matten: een bus hout onder den arm en een zak ruggemeel op de rik, maar Matten vroeg niet beter; de vrijdag had ze ten minste klappenanse Twee keer 'sjaars bakten ze koekebrood: op Beernem kermes de vierde zondag van september en vijf weken later op Gevaarts kermes, en ze hielden dan een brood over voor Alderheiligen En hoe dat Matten, een eeuwige babbelkonte, een keer vaarde Ze had de laatste het brood in den oven gestoken en liep nog rap om een kilo zout voor de eerappels Maar bij de scheurdessers die haar geern plaagden bleef ze haperen, en haar jongetje kwam achter gelopen en de scheurdessers (1) De Lijsterhoekmolen van Senten Vanhake teBeernem staat nu op de Roober g Biekorf Jaargang 70 271 gingen 'tvrouwmens een toer bakken ‘T oe jongen, loop zere were naar huis, moeder zegt dat 'tbrood uit den oven moet!’ En toen Matten thuis kwam was 'tjongetje al aan 'twerk en ze verschoot geweldig: ‘Ha! gij nondie, wie de verdomme heeft je dat gekommendeerd!’ Ze hoorde de scheurdessers in de verte gekscheren, stak in zeven haasten 'tstijf brood in de verslegen oven en jammerde: ‘'k Sta hier nu met een miskuttelde kwakkelbakte met waterstriepen, zonder oge noch smake, en mijne vint die t'avond thuiskomt van 'tFransche! 'tgaat er weer bovenop zijn en Prusisch gaan!’ Irma in 'tovekot (Damme 1964) Het hout wordt uitgedoofd en in de doofpot (links) ger okeld met de loete De gemene oven op de Gevaarts bracht mij op zoek naar soortgelijke gevallen Eerst terug naar Damme bij de goede vrienden lrma verzond mij aanstonds naar haar daghuurster: ‘ge zoudt gij daar best geriefd geraken, haar moeder Mietje Meiers heeft in de armhuizen van de Gaaiperse gewoond’ En inderdaad de vrouw was al ingelicht want Irma had al over 'tbakken gesproken ‘'k W eet waar dat ge naartoe wilt iefvrouw ,'k moet vertellen van mijn moeder Mietje Meiers die in de vierwoonste van de Gaaiperse woonde In 'tderde huizeke woonde metje Meiers en later tante Ille, moeders zuster ,en wijnder woonden in 't vierde bij den oven Och here 'twaren al thope vier Biekorf Jaargang 70 272 kotjes, een schorte groot zonder achterdeur: één plaatsje met een zolder en een gemene houten pompe Ja w', we bakten de vrijdag achtereen en kwamen goed overeen voor 'thout, en hoe arm dat we waren, we bakten toch koekebrood met Dammekermes, derde zondag van juni W ijnder met ons klein menazetje van vier hadden plaats over in den oven en moeder met haar goed herte zei tegen Tiele Kalemote uit de Ketel en Tiele Berziel: ‘Zeg we gaan vrijdag koekebrood bakken, kom het maar af met je kermesbakte!’ Ze kneedden in onze trog en moeder vette nog onze blekken op den hoop toe, en de koekebroden werden gebakken al met 'tzelfste vier W el ietvrouw toch! al waren we al arme mensen thope, we hadden toch herte voor malkaar ’ Ik ging ook op inlichting te SintKruis bij inwoners van de huizenrijen aldaar rond de eeuwwisseling gebouwd Eerst naar de Maalse straat Brieversweg in de Twaalf Apostels Amelie, de weduwe die met Staf van de Boks getrouwd was, staat mij te woord ‘Ik woonde in bij mijn schoonmoeder metje Rooslie en Manse mijn vints zuster woonde naast ons Zij had drie kotjes bachten haar huis en het derde was een ovekot, de breedte van de koterij van de twee aanpalende huizen; zo 'tstond te peerde en diende voor de twee huizen links en de twee rechts Alzo hadden we met ons gevieren ook een gemene regenput en steenput zodat de gebuur Staf Demei al de andere kant en onze gebuur Bahetje Kalant hetzelfde water moesten pitten W emochten ook alle vier dezelfden oven gebruiken, elk langs een deur: links voor de twee huizen, en de deur rechts gaf toegang voor de twee andere W ehadden elk een striepe land, wel honderd meter diep waarop we overhands de helft rugge en de helft patatten kweekten Vanzelfs hadden we geen rugge genoeg, en ik en Babetje die op het Tempeliershof van Neits, achter de Pijpeweg, in daghuur wrochten mochten achter den oogst auwtjes rapen eer dat er gerokeld werd, zo we moesten niet klagen De korte auwtjes staken we in de omgedraaide schorte, minstens wel drie zanten; van 'tlang strooi raapten we wel zeven zanten en staken ze met de auwtjes omlege in een wanne zak tegen 't uitreuzelen In de grover bolzak sleurde ik een pikke klaver voor mijn geit Alzo gelaan kwamen we 'savonds moe gewrocht naar huis Als het al te lastig was zou Kalant ons wel tegenkomen om te helpen sleuren De rugge wierd op het zeil thuis gedorsen en op de molen van Debrunens per kluts gemalen Elk had zijn houtvummetje geraapt hout en in 'tbakken kwamen we overeen om den oven te heten Maar ja 'twas toch geen gemak en je moest Biekorf Jaargang 70 273 al 'n keer jen ogen toedoen en gebaren dat je't niet verstaan had Ik was alleszins blij als die huizen verkocht werden achter den oorlog in 'tjaar twintig Ze werden 2300 frank ingesteld en zijn maar weinig opgeboon, wij hebben ook het onze gekocht en een nieuwe pomp gestoken Het bakken viel van zelfs stille, de mensen verdienden meer geld en ontzagen de moeite’ Aan de Doornhut in de Acht Zaligheden waren ze minder goed bedeeld: één ovekot voor acht huisgezinnen ‘Ik heb dat ovekotje nog weten gebruiken, zegt een jonger gebuurvrouw: het stond tendend een mennegat en al weerskanten een reke van vier huizen’ Hoe dat ze overeenkwamen voor de brandinge? 'k W ete één dingen zeker dat Low Serlet een bijhaalder daar een stukstje land bewrocht langs de Keunedreve midden de bussen Daarmee had hij een schoon droog houtvummetje en het stak op geen bus of een stok, want Lene zijn vrouw moest altijd de eerste bakken De andere kwamen overeen volgens dat ze een groot menaze of een klein huishouden hadden Dat ging nogal goed en elk zei voor zijn reden: ‘we moeten malkaar verstaan over dat 'tgaat’ Het laatste van al trokken we naar de Oostvlaamse grens te Maria Aalter tegen Sinte Pietersveld [Ruiselede] en Dolf van 'tHoekske vertelt ‘W ijlder woonden in een tweewoonste en de oven was wel tegen onze gevel gebouwd maar W annes Santen uit 'tander huizeke had hem gepacht Alzo mochten wijlder die voor nieten bakten maar komen als 'them paste, want d'ander gebuurs betaalden een halve kluit W ijhadden geen rogge genoeg en als ze op was kocht vader twaalf kilos terwemeel te weke alzo een klutste voor drie frank, en er wierd altijd geerste in gemengeld want we bakten masseluin, acht broden Mijn oudste zuster Emmeranse moest die drie frank verdienen op haar spellewerkkussen, een floske aan een kwartje d'elle die ze t'enden de weke verkocht aan Milleke Zompele, een kleine koopvrouw die er mee naar Brugge trok Vader moest bakken 'savonds achter zijn werk Rogge kneden was lastig en hij trappelde in de trog die op de grond stond totdat de deeg aaneenhing Hij moest ook den oven heten en over end'weer rokelen met de ovenpeerse, als ze vuur vatte stak hij ze sef fens in de emmer met water Voor dat 'tbrood in den oven ging werden de borstjes toegewreven met zwarte koffie Moeder gaf aan op de pale en vader zor gde dat de broden in den oven tegen elkaar lagen om er gebuurkes en kusjes aan te krijgen (karstjes) Met d'handhave stak hij haastig 'tovebar deke in de slag van d'ovenmuile, ge ver Biekorf Jaargang 70 274 staat wel hé? die stekesteen van de ovenkruine is wit gloeiend er mag geen trok uitkomen 'tIs juist daarom dat de gerren toegesmeten werden met kleem uit de polder van 'tSchuurloo Alzo zie! lijk een boer naar zijn peerd, smeet hij de poten morre naar de slag van de ovenmuile en dan opensmeren met 'tplatte van zijn hand In de gestampte eerdenvloer van 'tovekot was er langs de kant een putje met kleem Sef fens achter de bakte kwamen de spellewerksters uit 'tgebuurte om een ketelke gloeiende doofkolen voor hun vierpotje en ze zwaaiden onderweg om er de gloei in te houden Hoe het ook zij, te platte lande waren de mensen wel verplicht te bakken en elk zocht een uitweg voor een ovekotje en wat brandinge op zijn manier en volgens de streek ‘Ja w', bevestigt W iebow uit de eenzame Moere te Meetkerke, we woonden wijlder ginder in een huizekotje met strooien dak en den oven stond met de muile in huis en met het achterste in een rieten kot Brandinge? W elhere we stookten vier met riet en een beetje hout’ ‘W ijlder te Moerkerke op Scheewege, zegt de oude peerdeknecht, gerochten nog gemakkelijk aan een zak lemen bij den boer en de vlaszwingelaars Met wat snoekinge en lemen kosten we goed een oven heten Maar de bezembinders en pensjagers van 'tErbei zaten niet verlegen met een bus hout ‘Als ik door mijn zoldervensterke kijk, zei Herten Eentje, is het al 'tmijne dat ik zie’ Op de magere krakkegrond te Sijsele vonden de arme sukkelaars die een huizeke op cijns bewoonden te midden vande sparrebomen ook hun uitweg ‘Allee zere jongers, zei Mietje van Sarels, zet maar aan, 'k ga achter de noene bakken, en ze wees naar de sparrebossen; en zor gt dat we ge noeg hebben!’ En de kinders schartten en ravelden elk een zak vol nechels en sparappels om den oven te heten’ 'tVertelseltje deed aldaar de ronde dat Sakkerdjelle die een hekel had aan Meelke de toveresse, haar een keer bedreigd had toen ze haar oventje aan het heten was: ‘Als 'tis lijk of ze zeggen Meelke, ge gaat nog in een veel heteren oven branden!’ M Cafmeyer Spreuken uit de oude keuken Calfvleisch, half vleisch So nare den been, so soeter vleisch Men sal gheen spec specken Tspec isaltoos vetste in ander lude pot (Uit spreekwoordenschat anno 1500) Biekorf Jaargang 70 275 Eerste kerstverhaal van Stijn Str euvels 1886 ‘A velghem’, het tweede deel van 'sschrijvers levensverhaal, verschijnt bij zijn vijf en zeventigste verjaren 1871 3oktober 1946 en het vijftigste verjaren zijner eerste ver halen’ Zo luidt de (introducerende) kolofon van het boek Avelghem ,dat als nummer XXVII van Lijsternestreeks (Lannoo TieltStandaard Antwerpen) verscheen in 1946 Aan zijn schooltijd als pensionnaire in de kostschool te Avelgem wijdt Streuvels een dertigtal bladzijden In 1886 ging hij over ‘in den derden koers’, met als leraar een priester: mijnheer Bouquet ‘een uitstekend professor ,die zijn lessen op aangename en bevattelijke manier voordroeg, prettig om er naar te luisteren’ (blz 55) Nu laten we Streuvels zelf vertellen (in 1946) wat hij met Kerstdag 1886 als leerling van mijnheer Bouquet (1)heeft meegemaakt (Nota voor de lezer: in die tijd was er geen schoolvakantie met Kerstmis; de leerlingen gingen eerst op Nieuwjaaravond naar huis, tot Driekoningen) ‘Denzelfden winter [1886] gebeurde er iets dat nog meer opzien verwekte [dan de behaalde ereprijs in katekismus] en mij helemaal op het voorplan bracht onder mijn medeleerlingen Het was den avond voor Kerstdag het moet een Vrijdag of Zaterdag geweest zijn, want we hadden drie studiedagen naar een in 'tvooruitzicht, zonder klas, en de leeraar moest ons voor drie dagen werk opleggen Hij las een lang kerstverhaal voor in 'tfransch, dat we onder de vorm van opstel zouden moeten navertellen Maar dat kerstverhaal was nog niet ten einde gelezen toen de klok luidde voor speeltijd Er ging een storm van protest op onder de leerlingen en de professor zelf wist er geen oplossing voor te vinden Toen sprong ik recht en vroeg of we het verhaal in 't vlaamsch mochten navertellen en volledigen? Tot algemene voldoening van leraar en leerlingen werd ons dit toegestaan Drie studieavonden werkte ik met koortsigen ijver Toen heb ik voorzeker den eersten keer den roes gekend om 'tgeen zoo pas in mijn verbeelding was ontstaan, vorm te geven, in woord te brengen en wel met een onderwerp waar ik het le (1) Gustaaf Bouquet, geboren teRoeselare in 1855, werd in 1881 leraar van de derde klas en van tekenkunde in het ‘Gesticht van den Gelukzaligen Serehmans’ teAvelgem Hij werd onderpastoor in Krombeke 18951933 en overleed teEsen in 1942 Biekorf Jaargang 70 276 ven, de werkelijkheid achter voelde, mijn verbeelding op vasten bodem steunde, de voldoening, den wellust gesmaakt heb van 'tgeen men ‘scheppen’ noemt overtuigd dat het goed was Den Dinsdag daarop volgend werd een der werken door den leeraar in de klas voor gelezen, maar hij hield den naam van die 'tgemaakt had verzwegen Het bleef echter geen geheim onmiddellijk had ik het als het mijne herkend, en daar ik toen reeds eenigszins als een specialiteit in opstel bij de makkers bekend stond, raadde iedereen dat het van mij was’ Zoals destijds in de meeste kolleges gebruikelijk, werden ook ‘de beste voortbrengsels in een Livr ed'Or ingeschreven’ Neer gepend in schoonschrift om aldus bewaard te worden, in het stevige schrijfboek van de ‘Cercle Littéraire’ Streuvels zegt wel dat zijn Kerstverhaal ‘opzien verwekte door heel het gesticht, het werd besproken onder de professoren als een wonderheid’ Meer nog: de Cercle Littéraire was voorbehouden voor de twee hoogste klassen en, als eerste uitzondering werd François Lateur uit de derde klas bij algemene goedkeuring in de Cercle opgenomen En meer nog, kan ik er nu aan toevoegen: op 20 maart 1886 heeft de vijftienjarige François Lateur in schoonschrift zijn Kerstverhaal ingeschreven in dat ietwat verwaarloosd en ver geeld Cahier dat hier voor mij ligt Hier volgt de tekst van het verhaal Kerstdag Bij ons helaas is de lof felijke gewoonte van het vieren van Kerstdag, planten van Kerstboomen, maar ook de talrijke geschenken, almoesen van alle slag zijn merkelijk of bijna geheel vervallen Maar nochtans is dit schoon gebruik hier in ons viaanderen te niet, in de meeste steden van Frankrijk en bijzonderlijk van Engeland is deze gewoonte in vollen bloei Laat ons nu met onze gedachten Parijs eens bezoeken, eene stad waar men meer maakt van Kerstdag dan van alle andere hoog en feestdagen T'is avond, de straten krielen van het volk, alle wezens zijn verblijd, iedereen is haastig, en te voet of per koets wenden zij zich naar het een of het ander huis waar zij uitgenoodigd zijn Maar trekken wij eens dit hotel binnen Op eene bovenkamer vinden wij eenen heer van omtrent de dertig jaren, zijn gerimpeld voorhoofd, zijn ingevallen wangen drukken zijn verdriet uit Hij is bezig met zijnen col aan te doen, doch een ongewillig knopke die zijn wat te groot Biekorf Jaargang 70 277 kopke door 'tgatje niet wil steken maakt hem ongeduldig ‘Loopt naar den duivel’ roept hij naar beneden Doch een weinig later zien wij hem beneden komen ‘men mag toch nooit op Kerstnacht de arme menschen wegzenden’ murmelt hij Het was hoog tijd want de arme vrouw had zich reeds eenen diepen zucht gevende eenige stappen verwijderd, doch hij roept ze weder en vraagt haar adres ‘In de Zilverstraet Nummer 333’ antwoordt zij ‘maar mijnheer zal ze geheel waarschijnlijk niet vinden het is een zeer eenzame straat’ ‘Zijt gerust vrouw Kent gij het schoon en prachtig gebouw die voor uwe deur staat?’ ‘Genoeg, genoeg’ antwoordt zij ‘Het is het huis van Baron N Hervel vrouw ,'tis daar dat ik binnen eenige oogenblikken ga Kerstnacht vieren, zijt gerust ik zal umisschien wedervinden’ De arme uitgemer gelde vrouw , dook haar aangezicht als wilde zij hare schaamte verber gen, wellicht was het de eerste maal van haar leven dat zij bedelde W erpen wij nu eens onze blikken op het aangeduide huis van Baron N Niettegenstaande den scherpen winter staan er voor de groote kristalen vensters prachtige bloeiende bloemen, ziet gij daar tusschen dit frisch groen die luisterlijke verlichte zaal? te midden op eene gebeeldhouwde tafel staat eenen prachtigen kerstboom, zijne groene takken zijn met duizende blauwe roode en gele lichtjes versierd, en in plaats van harde sperrebotten hangen er aan ieder takje, ver gulde noten, alle soorten van lekkernijen en speeldingen Oh! konden wij het jonge kinderhert der acht gezonde Barons knapen door gronden? W ie is er gelukkiger? Zij nemen het als een groot kruis omdat zij eene eeuwe (alleenlijk in hunne kinder gedachten) moeten wachten van hunne zegevierende armkens te mogen uitsteken en rond den schoonen kerstboom dansende den teugel mogen vieren aan hunne onschuldige hertjes, al hebben wat zij in hun kinderverstand kunnen uitpeizen Gelukkige kinders! En zij denken dat er geene ongelukkiger schepsels op de aarde en bestaan Helaas! Beschouwen wij nu eens het nederig hutje, rechtover dit prachtig paleis, hier zijn ook bloemen aan het enge vensterke en vele schoonere dan daar rechtover ,het zijn ijsbloemen, die eenen engel van God gezonden met zijne kunstige hand op al de vensters der koude hutjes geschilderd heeft W ijtreden binnen, hier verlicht geenen prachtigen luister de zaal, neen niets anders dan vrouw de maan schenkt met liefde hare schemerende stralen door het eenig vensterke, de muren voor zooveel wij ze kunnen aanschouwen zijn naakt, de heerdstede is dood, die gevoelen wij aan de tintelende koude die hier koning is Twee kinders zitten aan het eenig vensterke, zij hebben met hunnen warmen adem een groot gat in het schilder Biekorf Jaargang 70 278 stuk geboord, om gemakkelijker te kunnen zien wat er in de straat en daar rechtover plaats grijpt, dit nemen zij als hun deel in het kerstfeest Ondertusschen is de heer ,die wij van nu voort Geor ges Latour zullen noemen, ook zijn deel in het kerstfeest gaan nemen Doch op het punt van in het uitgenoode huis te treden herinnert hij zich het adres der arme vrouw ,op dit gedacht wendt hij zich om en nadert het arm huisje, hij treedt listig binnen en luistert De twee kinders beginnen juist hunne samenspraak: ‘Gaat Jezuke daar komen hier recht over in dit schoon huis’ vraagt Jules aan zijne zuster Lila, waarop zij met het hoofd knikt ‘W at zijn deze kinders toch gelukkig’ hernam den bedroefden jongen, ‘indien wij eens rijk waren Lila?’ ‘Moeder heeft ons verboden te knotteren’ hernam deze ‘Het is waar maar ik heb toch zoo koud, en zulken honger ,en ik wil zeggen dat de kinders toch zo gelukkig zijn’ Oh! gij onschuldige knaapjes zuchtte Geor ges die alles afluisterde, gij meent dat geld gelukkig maakt, verre van daar ,mocht ik ueens mijne geschiedenis vertellen, wellicht zoudt gij God smeeken om het nooit te worden Ik had vrouw en kinders en leefde op mijn gemak, maar het spook der geldzucht zat mij op den nek, ik verliet al hetgeen ik lief had, om over zee goud en zoo ik meende geluk te zoeken, God zegende mijne ondernemingen; ik kwam na vele vermoeienissen, met eene zware beurze geld beladen in mijne geboortestad weder Ik ga recht naar het huis waar ik meende mijne vrouw en kinderen weder te vinden, maar helaas! De meesteres zegde mij dat zij mijne vrouw wel gezien had, maar dat zij in ellende vervallen zijnde, haar tot eenen minderen rang begeven had, en dat zij nu ievers in eene dier walgelijke straatjes woonde Ik viel bijna dood, wat was ik nu met mijn geld Alle dagen van s'mor gens tot s'avonds ging ik op zoek, door de vuilste wegelingschens, in de stinkenste hutje[s] eerst, doch iederen avond keerde ik treuriger in mijn hotel weder Ik in weelde en overvloed en zij en mijne kindertjes in verdriet en in ellende, dit gedacht pijnigde mij iederen oogenblik W aar zoeken, waar loopen? hoeveel zulke wegelingschens in Parijs telt men niet? Ah! kinders gij bedriegt u grootelijks als gij meent dat goud geluk voortbrengt Luisteren wij voort: ‘Maar Lila gaat Jesuke naar onzen niet komen?’ ‘W aarom niet dan Jules, Jesus bemind zoowel de arme kindertjes als de rijke, als hij op de wereld was verkoos hij altijd armoede boven de rijkdommen’ ‘Maar Lila Jesuken heeft nu zeker wel veel werk als hij al de kindertjes moet bezoeken?’ ‘Gij kunt dat denken Jules, daarom heb ik al gepeisd dat wij beter zouden doen van hem eenen brief te schrijven’, ‘Oh! Lila wat zijt ge toch verstandig! wat een Biekorf Jaargang 70 279 goed gedacht’, riep Jules gansch verblijd! ‘Laat ons nu al gauw al de gereedschappen bijeenzamelen om Jesuken eenen schoonen brief te schrijven’ In eenen hoek vonden zij een gebroken glas met wat vervrozen inkt erin die zij door hunnen warmen adem weldra vloeibaar hadden, eene pen met eenen poot was al twee dingen, en eenen opengescheurden papieren zak diende tot schrijfpapier Zij hadden nu al het nodige om Jesuke eenen brief te schrijven Lila die de verstandigste was dikteerde, Jules de schoonste hand bezittende schreef, maar den armen jongen kon nooit geen twee woorden achtereen op 'tpapier brengen of hij moest zijne verminkte pen nederleggen om zijne tintelende handen wat te verwarmen Laten wij nu eenige oogenblikken onze jonge schrijvers alleen, om eens het tegenover gestelde der armoede in het huis hierrechtover te gaan beschouwen Het Kerstfeest is begonnen, de loterij gedaan Den eenen zit in een soldatenpak en kerft met zijnen houten sabel in de onverweerbare ledige flesschen dat het rinkelt Eenen anderen heeft eenen prachtigen kruisboog ontvangen en laat zijne lichte bouten maar vrij door den ontsierden kerstboom ruischen Eene derde heeft eene trompet geloot en verkondigd hare schoone klanken maar aan iedereen die het hooren wilt, intusschentijd eet iedereen maar ferm van de lekkernijen zoodanig dat het sap hun langst den baard loopt Drie lichte klopjes op de deur doen al het karillon ophouden, alle oogen zijn op de deur gericht, doch welhaast is iedereen gerustgesteld ziende dat het den beminden kindervriend Geor ges was Na iedereen met blijdschap eens wel bezien te hebben, drukt hij zijne verwondering uit omdat hij nievers geen kindje Jesus verbeeld zag ‘En waar is kindje Jesus dan’ vroeg hij ‘En wat moet men doen om kindje Jesus te zijn’ vroegen de eenvoudige kinders ‘W at ik uga zeggen’ antwoordde Geor ges ‘Neemt zoovele van deze lekkernijen als gij dragen kunt en volgt mij twee aan twee’ ‘Maar waar gaan wij’ vroegen zij ‘Gelukkigen gaan maken’ antwoordde Geor ges Hij waseenige stappen vooren en aan de deur van het hutje gekomen liep hij juist Jules en Lila in 'tgemoet ‘En waar gaat gij nu nog zoo laat mijn lieve kinderen’ vroeg hij hun ‘Naar de kerk, mijnheer ’antwoorden zij bevreesd ‘Naar de kerk, nu nog zoo laat, maar weet gij dan niet dat zij te zeven gesloten is’ De twee kinders waren teleur gesteld ‘En had gij er belangrijke zaken te verrichten’ vervolgde hij ‘Neen mijnheer ,'twas maar dat wij Jesuken geern eenen brief hadden gedregen’ antwoorden de arme kinders ‘Zijt gerust mijne lieve, geef mij hem hier , eenen brief tot Jesus gaat nooit verloren’ Intusschentijd waren de bende kinders binnen gekomen en hadden hunne lekkernijen op de tafel uitgespreid Biekorf Jaargang 70 280 W at vreugd! welke blijdschap! van hun leven hadden zij zulken overvloed gezien, verre van bezeten Binst dat zij allen smakelijk aten las Geor ges op den papieren zak: Lief jesuke Aangezien gij zooveel werk hebt, verzoeken wij uvan niet te komen, wij vragen geene lekkernijen gelijk de rijke kinderen maar alleenlijk wat voedsel om onze kermende magen te stillen, en wat kleêren om onze vervrozene ledematen tegen de koude te bevrijden Jules en Lila Latour ‘Noemt gij uLatour?’ vroeg Geor ges met angst ‘Ja mijnheer ’,was het antwoord W at mag dit beteekenen, hij dorst niet hopen, en wat is er pijnliker dan die angstige halve hoop Maar intusschentijd was de arme vrouw die wij vroeger ontmoet hebben binnengekomen maar wat gebeurt er De uitgemer gelde vrouw valt in bedwelming aan de voeten van Geor ges Na de noodige zor gen toegediend geweest te zijn, bekwam zij met groote moeite en hare eerste woorden waren ‘Mijn God zou het waar zijn’ Zij had met den eersten oog Slotregels in het schrijfboek slag haren man herkend, en was van blijdschap en verschot in bedwelming gevallen Ik laat udenken of er dezen nacht in een huis van Parijs meer vreugde was dan in dit arm hutje Deo Gratias Fr Lateur Uit welke auteur of uit welke ‘Chrestomathie Française’ heeft leraar Bouquet dat ‘model’ van Kerstverhaal voor gelezen: dat is wel de eerste vraag die de lezer van dit eerste Kerstverhaal van Streuvels zal stellen In zijn boek ‘A velghem’ (blz 64) schrijft Streuvels verder: ‘Als opdracht kregen we onderwerpen te behandelen Biekorf Jaargang 70 281 die ons enkel bekend waren uit lectuur ,ver van ons af stonden, buiten ons begrip lagen De bloemlezingen met werk van moderne auteurs waren nog onbekend, we zaten nog altijd met onze Denk en Stijlleer en de Gerbe de Ruth als klasboek en daaruit moesten we onzen literairen honing puren! Het zal dus niemand verwonderen dat ik in dien Cercle Littéraire niets anders geleverd heb dan verhalen in den aard van: Een Jacht op den Leeuw ,Een onweer in de W oestijn, de Onder gang van een stoomschip in volle Zee, de Genoegens van den Zomer ,enz Daarmede mochten wij, zoogezegd onze verbeelding den lossen teugel vieren’ Deze beschouwing brengt ons terug naar ons schrijfboek: het bevat de volgende reeks opstellen van schoolmakkers van François Lateur uit zijn Avelgemse jaren 18831885 Schooljaar 18821833 Odilon Coussement, Le Martyre de Maxime L'Horreur du mensonge (A velghem, le 4août 1883) Jean Bouckaert, Narration: Le comte de W ildgraaf (11août 1883) Le graaf Engelbert (met tussen de zwierlijnen van de handtekening ‘12 août 1883, mon dernier devoir Vive Mr Bouquet’) Schooljaar 18831884 Jules Descamps, Le Noyé 11janvier 1884 Emile Poleyn, De Drij ridders van Sint Jan en: Menzikof en Sibérie Auguste Baekelandt, Een onweder op de kust (14 juli 1884) Remi De Stoop, Maximilien d'Autriche et le gardeur d'oies Auguste Baekelandt, Brand op het schip De zes Gezusters (6 november 1884) Schooljaar 18841885 Dit schooljaar vangt aan met ‘Développement de la commune de W at trelos’ eindigend met de uitroepen: Vive W attrelos! Vive la France! waaronder de naam: Jules Ledoux, Avelghem le 23 novembre 1884 A Parmentier ,Conversion d'un Gentilhomme; en: La FêteDieu (7 juin 1885) Biekorf Jaargang 70 Dit schooljaar sluit af met (9 août 1885): L'Eté, van de reeds vermelde Jules Ledoux, W attrelosFrance, met in het opstel zelf een stoefje voor zijn ‘Professeur ’ Schooljaar 18851886 Voor dit schooljaar slechts één opstel ingeschreven op 20 maart 1886: Kerstdag van François Lateur ,waarvan de integrale tekst boven wordt medegedeeld Het schrijfboek werd waarschijnlijk bijgehouden door priesterleraar Bouquet, en is nu in bezit van onder getekende Arno Brys Biekorf Jaargang 70 282 Taalaantekeningen Vervolg van blz 173 V VERRESCHRIJVER :telescriptor Eén maal gehoord, dit ‘purisme’, op Radio Hilversum II, dd 1041957 te 19 u 51' VERSCHUTTELEN (meest in volt dlw ): door elkaar gehaald, van streek ‘'k Zij lijk geheel verochutteld van die verhuizinge’ Passim, 1960 Freq van verschutten =verschudden Schudden en schutten parallelvormen zijnde Hierover iets in ons artikel Biekorf, 1962, bi 1768 VERSLAAN :afkoelen ‘Laat de kaf fee een momentje verslaan’ Steenbrugge, 1931 VERSLETIKA ,SLETIKA :sleet door ouderdom Poperinge, 1956 Bewuste kromspraak met nabootsing van medische termen als siatica enz VERSLUWEREN :verwaarlozen ‘Hij versluwert zijn land, 'tzijn al pemen’ Roeselare, 1926 VERSNIJD (onz z nw ): (metsersvak) verdunnen van metselwerk ‘'t Is daar zovele versnijd waar dat de pompe staat’ Oostnieuwkerke, 1945 In De Bo VERSP AANDEREN :(nieuwvorm) het tot spaanders omzetten van hout om hiermede bepaalde houtplaten te vervaardigen Ingelmunster ,1967 VERSPEKEN :het legen van de ene zak in de andere ‘Al dat verspeken van die petatten, 'tal verloren werk’ Torhout, 1944 Zie De Bo VERST AAN Die 'tniet en verstaat en moet het maar verzitten Passim, 1930 W oordspel dat Dr Spruyter gebruikte in Landelijk Leven, Davidsfonds, nr208, 1925, bi 65 VERST AND Het verstand en komt voor de jaren niet, en komt het ervoren, 'ten is er maar naar ?, 1959 ‘W at voor verstand hee je gij van duiven, ge'n hee nog nooit in een duivemande gezeten!’ Oostnieuwkerke, 1964 VERSTEER TEN :verrichten, uitvoeren ‘W at heeft die daar te versteerten?’ Torhout, 1943 VERSTROPPEN :vernestelen, verwarren Roeselare, 1930 Niet in De Bo VER TELLEMENT :vertelling, relaas Roeselare, 1926 In De Bo VER TEMMEREN ,in de betekenis: verbouwen, wordt door W estlanders en VeurneAmbachters spontaan begrepen Of het woord nog tot de actieve woordenschat behoort is een open vraag Vaststellingen omstreeks 1968 VER TOERELOEREN :verkwisten Roeselare, 1931 Niet in De Bo, wèl in Loquela die naar een Oostvlaamse hoorplaats wijst VER TREK (afstervend woord): W C Destijds algemeen Uit een boekje van 1730 noteerde ik: ‘sich vertrekken tot eene noodsakelijckheyt des lichaams’ Deze tekst wijst op hetgeen de etymologen aanstippen bij het ‘edele’ (De Bo) woord vertrek: kamer Is onze term slechts een geval van afslijting zoals bestekamer (bassa camera, beste kamer) een geval zou zijn van komische aanwinst in edelheid? Bestaat er geen verband met drek, waaruit hypothetisch verdrek, vertrek??? Biekorf Jaargang 70 VER VAARD Vervaard hebben: bang zijn, vrees hebben Stasegem, 1930 Biekorf Jaargang 70 283 Een geval van contaminatie? VER VOORKAPPEN :voorslaven, voorkappen, het voorwerk verrichten ofwel reeds vooraf een en ander doen om naderhand de last te verminderen Ooigem, 1935 Zie De Bo VER WAAIEN Verwaaien achter entwodde: ontstellen van hevige onbeheersbare graagte naar iets Roeselare, 1928 De Bo geeft de betekenis: een stijfte krijgen van begeerte VER WAAID :louter toevallig Een verwaaide keer Roeselare, 1930 VER WIJT Ten verwijte zeggen: om te verwijten Torhout, 1948 VERZIEREN :verzinnen Roeselare, 1933 VESPEREREN :het vesperei (vieruurtje) gebruiken Geluwe, 1900 VESPREI :vieruurtje ‘Ge bluuft toch om vesprei t'eten?’ Ingelmunster ,1943 VETPOT 'tIs vetpot van were: het reint en sleint met hore en more Vinkem, 1952 Niet in De Bo VETTEMIENEN :vitaminen (volketymologie) Biekorf 1952, 184 VETTEN Den een eet lijk nen dijkedelver en staat mager lijk een mes en nen anderen vet met pompewater Pittem, 1969 VETTER In het rijmpje: Jongedochter: hoe vetter /hoe zachter /hoe magre (magerder) /hoe taaier /hoe ouder /hoe vroeder (= zotter? wijzer?) Roeselare, 1880 VEUGE :hoeveelheid, portie, ‘spotie’ Elk zijn veuge is geen ruzie Elverdinge, 1958 Verwantschap en herkomst is mij een raadsel In De Bo, niets W ellicht is de woordvorm: veugel VEUREN (wkw ): snijden’'t W as geen haantje te veuren, of ze was daar gezet’: voor de geringste moeilijkheid, kwam ze aanzetten W erken, 1960 Vrij uitvoerig in De Bo, sv veuren VEUR (Z)EN :broeden met broebeling in het water (gezegd van de paling) Gistel, 1933 VEZELAAR Vezelaars zijn toveraars en horkers zijn dieven Roeselare, 1880 VIEREN Van achter de vieren: minderwaardig Ubique, semper Een van de talloze uitdrukkingen, zoals: van mijn kloefen, mij noren, de kramen De oorsprong lijkt zeer duister Mogelijkheden: 1 de vieren =de vuren; iets dat onvoldoende gebakken, gevierd is Vgl entwodde van achter de zak, van bachten de kupe (oorsprong eveneens onbekend) 2 de vieren, mv van viere: viering, feest Vgl vijgen achter pasen 3 den vieren: vier uur in de middag Maar geen enkele andere wending wijst in die richting Is de avond in legenden, sagen, gebruiken iets mindersoortigs? VIERKLAUWE Tevierklauwe: in allerhaast, ijlings (in de vlucht zo als een paard dat met zijn vier poten pint en klauwt om voorwaarts) Roeselare, 1930 In De Bo Ook te Roeselare zegt men: ten dosge (zie boven dossche, dat kennelijk stamt van ten dorse, te den orse, =te peerde, dus te vierklauwe) Het Nederlands gebruikt te viervoet (= in galop, haastig), zie van Dale VIJG Een kluitje vijgen: een prul, een dode mus Entwie blij maken met een klute fijgen Pittem, 1965 Mijn zegsman beschouwde de uitdrukking als verouderend Opmerkenswaardig is, over al onze gewesten, de uitspraak met fipv de v VILLA Villaspringbin: W C Diksmuidse, 1964 Biekorf Jaargang 70 VINDEVEUGEL :iemand die moeilijk te vinden is, waarnaar men al Biekorf Jaargang 70 284 tijd zoeken moet ‘Dat is mij ne vindeveugel van een jongen’?, 1937 VINKE Heur vinke zal slaan: ze zal gaan babbelen W erken, 1964 VIRTUUT :levenskracht ‘Ja, ze is ook zesentachtig tante! Kun je nog virtuut hèn aan die jaren?’ Oostrozebeke, 1964 In De Bo Gezelle (Loq) onderscheidt het onvlaams virtuut (virtus) van het Vlaamse vertuut (= verkoop), qv: VISEen zeldzame keer is dit woord (?) achtervoegsel geworden; om in het platte klo(o)tvis: plagerij Oostnieuwkerke, 1930 Zijn er nog voorbeelden bekend? Een andere keer (ibid) is het samenstellend element in bv gatvis =ei VITESSEPILLEN (neologisme): stimulerende middelen, doping, drogs ‘Merckx zou niet willen vitessepillen pakken!’ Pittem, 1967 Historische woorden, tot de controverse 1969 IHet woord doping is, via Amerika, oorspronkelijk ons woord dopen: toedienen van krachtmiddel VLAGEN Als 'tvlaagt uit het oosten, 'tis niet bij vlagen, maar bij dagen Krombeke, 1968 VLAMMEN :snoeien door ,rap lopen tussen ‘Die versnoekte jongens, ze vlammen zo geerne tussen 'tgraan’ Oostnieuwkerke, 1943 In De Bo VLAS Nog een raadsel: 'tGroeide buiten, 'tbloeide buiten en 'tkwam binnen om slagen te krijgen Torhout, 1948 VLASSEN (wkw ): bij flenters het vlas afgeven (zie de zwingelbewerking) ‘Kan 'k je krijgen, lelijken sloeber ,'k ga je slaan da je vlast’ Klerken, 1910 Niet in De Bo VLEESBANK :operatietafel ‘Gezond van herten zijn menere, en een ure later op den vleesbank liggen, da zijn dingen!’ Lo (T orhout), 1943 VLEESSPEKKEN :vleeskleurige ulevellen ‘V oor een k(w)artje vleesspekken aub W at zeg je, me manneke? Ehwel voor een kartje van die karamels daar! A, ja!’ SintKruis, 1935 VLEZEN :vlees krijgen, bedijgen, dikker worden ‘Met al dat hertzeer ,geen keure en kan ze niet vlezen’ Klerken, 1965 Spontane woordochepping? Niet in De Bo VLIEGEN De vliegende bommen, 194445 Een staaltje van snelontwikkelde naamgeving Ambtelijk heetten ze dynamietmeteoren, dadelijk (door het volk) omgedoopt tot radiobommen De dagbladen schreven over de VIwapens of robotbommen; het volk zei: vliegende bommen; schertsend: de verloren ééntjes (zuidW estVlaanderen) en een enkele keer: de robaards VLIERING :zweping van gebint (dus niet: zoldertje) Krombeke, 1957 Misvatting? Niet in De Bo, noch in Loq VLOED Varen op vloed: stroomafwaarts Kortrijkse Binnenvaarder ,1942 VLOEIEND Vloeiende rond: mooi effen rond Roeselare, 1933 Vgl De Bo sv vloeien op VOETBALKNIE :pijnlijke knie die onbeweeglijkheid veroorzaakt, vaak bij voetballisten voorkomend (vgl kapucieneknie) ‘'k Zitte met voetbalknien, 'k ga moeten geoppereerd worden’ Pittem, 1964 VOETINGE :fundering, fundament ‘'t En deurde nie lange of die jonge gasten van de Bouworde hadden de voetinge geleid’ Krombeke, 1958 Vgl Biekorf 1967, 254 Biekorf Jaargang 70 VOETKLUWE :enkel, knoezel Krombeke, 1949 VOETLING ,VOETLINGKOUSE :onder of bovensokje Poperinge, Ieper ,193150 In De Bo, sf voeteling Biekorf Jaargang 70 285 VEUGEL Er is zeker nen veugel uit jen gat gewaaid: gezegd tegen iemand die vrij onverwachts zich ongewoon gedraagt W erken, 1961 VOGELPIK Onvertaalbaar Vlaams spel ‘Comme dans une cible de vogelpik’ C Melloy (Fransschrijvend Vlaming), On verra bien, p 95 VOL TOOID DEEL WOORD Het dubbel voltooid deelwoord zoals bv ‘hadden we daar maar geweest ghed’ dat slechts gewestelijk (Lichtervelde, Oostrozebeke) in W VI voorkomt, is lang niet uitsluitend W estvlaams Het is ook volop gebruikelijk in het Antwerpse (Zandvliet) en het Leuvense VOOIZEN :Vooizen achter entwadde: ernaar vissen, op de hage slaan om het te vernemen Meulebeke, 1929 Vgl De Bo, sv VOORBA TIG :vroeg ‘De vruchten zijn schone voorbatig vandejare’ Krombeke, 1949 Bij De Bo =zelfzuchtig VOORLAND :stoep, trottoir ,wandelpad Oostende, 1932 VOORLOOP Voorloop van Blekers kloefen: ellendig slappe koffie Roeselare, 1943 VOORSLA VEN :bij voorbaat enig werk verrichten ter ver gemakkelijking van het geheel ‘Hee j'ol een beetje gevoorslaafd tegen de trouwkermesse mor gen?’ Oostnieuwkerke, 1938 Vgl boven vervoorkappen De Bo geeft: voorsloven VOREN 'tAchterste voren (Roeselare, semper) is Voren t'achteren (Oostrozebeke, id) VOUDE :plooi, gedrag Hij is altijd in dezelfde voude: gelijkmoedig Torhout, 1943 Niet weten in welke voude (spr vowe) dat 'tgaat vallen: hoe het zal aankomen Torhout, 1946 VOUTE :opkamer ,klinkt te Torhout: de volte, overigens een normaal Germaans verschijnsel VREM :kloek, monter ‘Die vrouwe is brave en vrem’ Oostrozebeke, 1944 Zie boven sv veremmen VRIEND Vriend aan tafel en vijand in 'tspel: als op eten aankomt, alleman akkoord; maar in de zaken! Roeselare, 1933 VROED :Ide oude betekenis van wijs, zie boven rijmpje sv vetter 2 verwoed: geweldig, dol, razend ‘Nen vroeden duvel om te werken’ ‘Hij was vroed van koleire’ Blijvend mondsgemeen, sinds middeleeuwen over Renaissance (Bredero) heen VROUW Een vromens lijk een wolke Gullegem, 1938 VUIL Vuul gelijk een hoedje: ergvuil W erken, 1962 Verwarring met hoelje =steenkool? VUILBLEK :(officieel) vilbeluik te Torhout, semper Inderdaad bij oosterwind gaf het beluik een onuitstaanbare stank af Experto crede VUILE Vuile zaterdag: de voorlaatste zaterdag voor de kermis; men wacht met de schoonmaak tot de volgende week Roeselare, 1931 Vuile sofie: een (mi) onsmakelijke volksetymologie voor: filosofie, het vak en de afdeling te Roeselare, 1930 VUIL VEL 'k Ben voor 'tvuilvel: 'k moet dood, zonder eer W erken, 1965 Biekorf Jaargang 70 VUIL VELLEN (wkw ): uit gemakzucht het huishouden laten vervuilen ‘'k Zitte allene met de menage, 'k mag een beetje vuilvellen’ Pittem, 1964 De Bo geeft andere betekenis VUILZOUTE Tevuilzoute: te kleinen prijze Ze gaat zij beur zeker te vuilzoute geven: gezegd van meisje dat weinig kieskeurig een man aanvaardt Klerken, 1964 KDE BUSSCHERE Biekorf Jaargang 70 286 Eerste kommunie Let us not burden our remembrance with A heaviness that 'sgone The Tempest V,I In de tijd van Leo XIII werd de eerste kommunie in het twaalfde jaar gehouden en ze was ook de plechtige Kommunie Dat is kort vóór de eerste wereldoorlog veranderd Intussen heeft Petrus een paus zeszeven versleten en Paus Paulus VI is nu bezig met hem te verslijten Zo Petrus vertelde over zijn tijd Hij had al twee jaar de lering gevolgd en ging al vijf jaar in de processie in de groep van Madam Lagrange, de patertjes Dat was een van de schoonste roepen, een twintigtal knapen in pater gekleed, met bruine pij aan en een rond potske op 't achterhoofd De lange Dobbelaere was SintAntonius van Padua Hij leidde Petrus’ broer ,die in zijn rechterhand een masteluinen brood droeg, welgebakken en niet verbrand De andere paters droegen een palmtak of een groot kerkeboek Ze stapten profijtig over het groene lis in de straat en op de Sacramentsprocessie gingen ze met lichten terd over de versgeplukte bloemen uit de Leiemeersen, dat het aandoenlijk was om zien Fietoor ,stoeltjeszetter en kattekoster ,sloeg de belle en was voorzanger in 'tprocessiekoor Dagen te voor was de voorbereiding begonnen, met timmeren van d'altaren langs de weg, het aanbrengen van op schriften en het uithangen van vendels en wimpels De peter van Petrus die schoenmaker was, bracht in een zwart kleedje de schoenen naar huis Ze kostten zeven frank; het moest acht frank zijn en Leo, de zoon, had gezeid zeven frank omdat ge peter zijt van die jongen En, zei de peter bij 'tafgeven, draag er maar goed zor ge voor en 'n smijt nooit oude schoen weg eer dat ge nieuwe hebt Het kerkeboek, ver guld op snee, mocht Petrus halen bij juf frouwen De Milt, waar zijn moeder ,Liza, haar naaigerief kocht: garen, koordzijde, boordlint en passementen Het eerstekommuniepak was gemaakt door Arthur Van Hove die moeder Liza had kragen leren op de mantels zetten en hem nu de penning had willen gunnen De pet was een geschenk van de meter die te roe of ter hand een franse pet wilde met goudbestikte band en klep gelijk ze droegen te Roubaix waar ze woonde 'tIs nog beter een Franse zotskappe, zei de vader ,dan een ouderwetse bolhoed, die na de grote dag toch maar 'n dient om de keunejongen in te tellen Alles stond op stelten tegen dat de grote dag aankwam Biekorf Jaargang 70 287 De zondag, 16 maart 1906, was een lauwe dag met overdekte hemel, nu en dan een regenvlaag en de bleke maarte zon scheen in de plassen op straat Petrus stapte, preus gelijk vijftig, naast zijn moeder ,op haar paasbeste gekleed en ze waren wel op tijd in de kerke In plaats van aan 'tzijaltaar van Sint Antoniusmetzijnzwijn, gelijk in de lessen van de lering, zaten de jongens in 't middenschip rechts en de meisjes links De plechtigheid begon, en op een teken van de jongste kapelaan stonden de jongens op en trokken naar de kommuniebank en daarna was 'tde beurt van de meisjes om de heilige tafel te naderen Ze hadden wel hun weister want al de stoelen met kussens, van de rijke mensen, waren van kant gezet Toen ze terug naar hun stoel kwamen speelde 'tkerkorkest muziek: de violen zoemden, de moerviale knoterde en bromde, het orgel dreunde Het werd plots stil: flinke houding, ingetogenheid, devotie en buiten het prevelen van de priester had ge een muisje horen lopen Er werd sermoen gehouden en de moeders zaten met aandacht en kloppend hert naar de woorden van de pastoor te luisteren Ze waren zo fier op hun kinderen, hun gemoed kwam vol, ze pinkten een traan weg en Stefanie W ieme, de weduwebareelwachtster ,schreemde snot en kwijl Na de hoogmis begonnen de bezoeken Het eerst bij mijnheer Pol, de schoolmeester , waar 'teerste beeldje werd afgegeven, opgesteld door de pastoor die ons zoveel verteld had over de listen des duivels en de boosheid der wereld, over de wreedheid van de bende Pollet en de moord op Jeanneke van Kalck te Brussel Het versje op het beeldje luidde: Oh! in welke vreugdeklanken, In welk lied van lof en eer , Zal mijn kinderhart Udanken, Waar ge rust voor d'eerste keer Het was van de hand van pastoor Ursmarus De Bouvrie, een man met goedsmoedig, openhertig, Vlaams aanzichte, komende van SinteAntelinxs in 'tLand van Aalst, naar 'tzeggen van de maarte die haar kleren liet maken bij moeder Liza Moeder Liza dronk een likeurtje Petrus at een koekje en meester Pol loofde het gedrag van zijn beste leerlingen uit d' hoogste klasse Hij noemde namen van enige die om zo te zeggen verre van dom waren W ijkrijgen vorst, zei de oppermeester , die 'twist van zijn dagelijkse telegram van de Boerenbond, dat hij uithing aan zijn magazijn waar de zonen landvette verkochten En zeggen, zei meester Pol, dat ze verleden week nog over de Leie liepen, al springend van d' een ijsschots op d' andere Biekorf Jaargang 70 288 Met mijn eigen ogen gezien maar ik 'n zal geen namen noemen Die 'tgevaar bemint zal er in ver gaan en die gaat van de grond op het ijs 'n is niet wel wijs De vrouw van de meester zei ‘en waar zijn’ en stond recht Het bezoek 'n duurde niet lang want er zaten nog andere te wachten in de kamer daarneven Vandaar naar Madam Lagrange, de kindedoze vrouw van de baas van de zijdeweverij die de kommuniekanten van haar volk ontving Het bezoek was verwacht De koekjes lagen in een zilveren schotel op de blinkende tafel van de rijke eetkamer en er was ook een dubbele frank voor de spaarpot van Petrus Een glaasje citroen op korte drank en een lukje en er werd wat over en weer gepraat over de kinderen Madam, die van Kortrijk was, zei dat ze de jongste was van de bende en dat ze achttien jaar verschilde met haar broer Petrus' moeder vertelde dat ze d' oudste was van een nest van zeven en dat haar oudste schoonbroer ,de peter van de kommuniekant, een en twintig jaar verschilde met de kakkernest en vader en zoon telken jare samen gingen nieuwjaar wensen En Madam zuchtte 'n keer gelijk of 'tgaat als er ongewone dingen verteld worden onder grote mensen Ze trok haar wenkbrauwen op, keek naar d'horloge en zei dat ze de gasten niet lange mocht ophouden want het zijn kwade dagen voor elkendeen Petrus speelde met zijn Franse pet van Roubaix en 'tscheen hem dat ze al lang de eerstekommuniekanten ver geten waren Madam Lagrange zei tot ziens en stelt het wel en ze loech met een deftig knikje Petrus was blij dat hij buiten stond Daarbinnen rook het te veel naar mottebollen en kweeperen Het werd een dag van lopen en dretsen Het noeneten was beter dan op een gewone zondag en tante Louise was kokin Er kwam een gildig stuk rundvlees uit den oven en er waren snijboontjes en patatten die al wat aan het keesten begonnen te gaan, echte Duinkerkse, van eigen gewin En, om de putjes te vullen, een grote amandeltaart van een frank, van bakker Van Liere Zij rustten entwat om het eten te teren en tante Louise vertelde over het duur leven Daarna was 'tschorremen voor de Vespers en de dag was goed Na vier uur ,koffietafel met boterkoeken voor de familie van tante Louise 'sAnderendaags was het weer gekeerd gelijk een zak De Boerenbond had juist voorspeld De wind was naar 'tOoster gat verhuisd en het had gevrozen steen en been en in de nacht had het wat gesneeuwd De weg naar de kerke lag, door de vorst, met hulten en bulten en ze gingen, Petrus en zijn moeder ,naar de dankmis In de verte hoorden zij het schui Biekorf Jaargang 70 289 felding van de stoomtram van Oudenaarde en ze zagen de zwarte rookwolk die openscheurde tussen de naakte bomen langs de brede bane buiten de vesting Na de middag was 'tchocolademelktafel met krentenkoe ken voor de naaisteriggen van tante Liza De jonge spoker zongen van: Hij isgewassen en geschoren, Hil heeft zijn hoedje opgezet, Moeder hij isvoor mij geboren, Hij zal worden mijne man En hij die pronkt, en hij die pronkt, En ikke nie'; en hij heeft ver geten dat ik hem zo geerne zie (of van) Hij zett' zijn hoedje op zij, En zei ik ben zo blij, Ga jemee, ga jemee, ga jemee, zeid' hi, hij, Bah, neen ik, zei ze, zij In de naaizale sloeg het vrouwvolk een flikker; Gentiel, de neef, speelde op zijn accordeon en tante Louise stond in 'tdeur gat te lachen dat haar buik schokte en ze zei waar halen ze 'tuit, waar scharten ze 'top en in wat tijd leren ze dat! De schoonste dag van het leven was om, en de dag nadien liep iedereen wederom in 'tgareel, uitgenomen bij Maantje Krukke, de kleermaker die de kommuniekleren voor de boerenjongens had gemaakt en de moeders met hun welgedoste zoon ontving op koffie naar jaarlijkse gewendte De jaren vervliegen en de tijd 'n staat niet stille De herinneringen blijven doordat ze een klare stempel slaan op 'tjong gemoed en de jaren verstrijken al is 'tdat ze trager lopen in de jongde dan in later tijd wanneer ze, gelijk een sneeuwbal, ber gaf rollen in razende vaart Petrus is door 'tleven gegaan zoals hij in zijn diepste binnenste had beloofd en zoals de bisschop in 'tVormsel had gevraagd: brave zijn en gedienstig voor iedereen, goed leren en soldaat worden van Christus In zijn leven had hij soms wel een keer stank voor dank maar alles ging nog daar of daar Hij 'n heeft maar twee keers kort gezeten maar 'twas telken keere voor 't Vlaams, en anders 'n is hij nooit bij mijnheere moeten komen Brave zijn 'n is maar een gave voor de peerden; ze 'n flinken dan niet Maar niet voor andere beesten Voor te brave te zijn, slaan ze de honden dood 'k Zag hem overnaast 'k Vroeg hem, Petrus wat is de Biekorf Jaargang 70 290 schoonste dag van je leven geweest? Hij zei, om de waarheid te zeggen, er waren er een toevele en daaronder de dag van mijn eerste kommunie, 'k kenne mijn sanctje nog van buiten Ook nog de dag van 'tontvangen van mijn doopakte toen ik op trouwen stond en pastoor Ursmarus De Bouvrie mij een hertelijke brief zond met de beste wensen van geluk en welvaart En voorts, 'k moet het er bij zeggen, de dag van de trouw in een zijkapel van d' hoofdkerk en op het stadhuis toen de wetheere mijn vrouwe en mijzelve proficiat wenste en ons aansprak met onze voornaam Zulke dagen tellen dubbel omdat ge ze van de bomen niet 'n schudt Petrus heeft goed zijn streng getrokken en kinderen gekregen die goed meewilden Dat is ook van tel want 'tis met de mensen die in 'tkweken van de kinders zitten dat de wereld moet voortdoen En toen Petrus dat vertelde zei zijn zoon Jan die ook al grijs wordt: Dat ge dat allemaal zo goed onthouden hebt, onz'Heer is 'twijs Natuurlijk zei Petrus, nu kijken ze naar de Teevee en 'tloopt al dooreen Het gaat te rap De mensen zien en horen te veel Maar in onze tijd, g' hebt bijvoorbeeld Streuvels dien we met half oogst begroeven tot Ingooigem, die zag meer van aan zijn achterdeur naar zijn lochting dan de ruimtevaarders van d' Aarde naar de mane En Petrus zonk, een beetje vermoeid, diep in zijn zetel GP Baert Benamingen voor de br omvlieg Op de vraag in Biekorf 1969, 256 Maneschijter is de benaming voor een bromvlieg nl de vleesvlieg (Muscidae), het aangehaalde voorbeeld bij De Bo wijst erop: ‘De Maneschijters zijn 'tverdriet van de keukenmeid, omdat ze 'tvlees bederven door hun larven’ Met de term br omvlieg moet men voorzichtig zijn: ook de strontvlieg (rosse drekvlieg; Scatophaga stercoria) is een ‘grote bromvlieg’, doch wordt in de volkstaal wel onderscheiden van de maneschijter Voor strontvlieg hoort men ook str ontr oenker (Sluis) Uit Haringe meldt AD: bromvlieg =Spaanse vlieg Een benaming die niets gemeens heeft met ndl en hd Spaanse vlieg (kever en trekpleister; Cantharis vesicatoria) EN Biekorf Jaargang 70 291 De pipegale in Vlaamse ruimte De oude pipegale was de eenwielige kruiwagen van de graaf en dijkwerkers Algemeen in gebruik op de bouwwerf Teonderscheiden van de zwaardere (soms tweewielige) ‘cordewaghen’, di duwkar ,handkar De gewone pipegale had een houten as en kostte in 1412 te Veurne 8schellingen par Een pipegale met ijzeren as kostte in 1422 te Veurne 15 schellingen par ,in 1446 te Brugge 20 sc par In de 16e eeuw is de pipegale op sommige plaatsen een ‘kar met een paard’ Pipegale in Middelnederlandse teksten 1361 Brugge ‘Ghegheven Aernoude van W atervliet, beleedre van den ghedelve, ter speye ten Damme, van allamen die syn was ghebesicht ten voorseiden werke, alse pypegalen, butten ende oasvaten ende dire ghelike, 8lb 12 s’ Stadsrekening 136061 Inv de Bruges III 333 1399 Damme Uitgaven ‘vanden costen ghedaen an de Cranepoorte’ vermelden de wekelijkse betaling van de ‘maetsenaers’ alsook de posten: ‘Item maetsenaersknapen, item pipegalen, de eerste sepmaine 25 lb 9sc 6g ’ maetsenaersknapen, pipegalen, d'ander weke 31 lb 17 s 6g’ ARB Rekening 13991400, f38 v39 1402 Brugge Uitgegeven: ‘V an 2bruwetten ende 4pipegalen ghecocht ieghen Michiel de wielmakere omme 9lb Van dat Pieter Joris ghedolven, ghecruut ende ghevoert heift met pipegalen ende met cordewaghens in diverschen steden achter hove 12 daghen, over den dach 3sc, coomt 36 sc’ StJanshospitaal Rekening 1402, f59 en 63 1410 Nieuwpoort Belangrijk dijkwerk wordt uitgevoerd onder leiding van meester Heinric van Duustbourch voor rekening van de Grote W atering van VeurneAmbacht Een uitgave luidt: ‘Item Heinric van Duustbourch van groten langhen ganghen die hi telivererde omme de buttiers (botdragers) daer over te gane ende pipegalen te voerne’ WV A Rek 14101412 f1314 1412 Veurne W ateringhe van VeurneAmbacht ‘Ghecocht jeghen Heinrike ende Jacobbe vorseid 16 pipegale 8sc tstic, 6lb 8sc’ Betaald aan ‘Zeeuken den waghenare van den butten, pipegale, barden ende ganghen te voerne uter Nieport tote up den zeedam ende weider in te voerne als twerc ghedaen was, 3lb 12 sc’ WV A Rek 1412, f12 V13 1422 Veurne W ateringhe van VeurneAmbacht ‘Item betaelt van 12 pipegalen die ghecocht waren t'Y pre omme de zoden mede te voerne te watere ende up de sluusen (te Nieuwpoort) die costen mids der vrecht ende yserne assen, 9lb’ WV A Rek 1412, f3 Biekorf Jaargang 70 292 1430 Tielt Uit de stadsrekening: ‘Betaelt W illem Bruneele van dat hij de voorseide keltsiedesteenen int vleeschhuus voerde met eener pipegale, 8sc par ’Loquela VIII, 1889, 85 1433 St Omaars Voor bouwwerk uitgevoerd aan de St Kruispoort wordt in de stadsrekening de volgende post ingeschreven: ‘Pour avoir refait le pippegal dont les manouvriers carioient briques et pierre àle porte SainteCrois’ Gay II 233 14431452 Brugge Door de St Jakabskerk wordt in 1443 16 d gr(9 sc 12 d par )uitgegeven ‘om eene pipegale,’; in 1452 is de prijs voor een ‘nieuwe pipegale’ 14 d grKerkrek f57, 68 1443 Kortrijk Bouwrekening StMaartenskerk: ‘Betaelt Meeuwels ende Jan Sewin, ele van 8daghen, dat sy met houweelen tgreys ende d'erde van beede de zytbeudeken huuthouwden ende metter pipegalen huter kercke voerden’ RA Kortrijk, Kerkrek StMaartens 144344 1446 Brugge Het StJanshospitaal betaalt 40 sc par voor ‘twee niewe pipegalen’ Voor het Hof van Schoeringe te Zuienkerke worden aangekocht: ‘een pipegale, 20 sc; een cordewaghen 26 sc’ SJH Rek 1446, f65 v,130 1451 Dendermonde Uitgave voor ijzerwerk om ‘een spille int pipegael’ Stadsrek ed OKGed 3erXV ,106 1463 Dendermonde ‘Item gheeocht een pipegaelken 6grItem gheeoeht eenen cordewaghen eoste 11gr’Begijnhofrekening ed OKGed 3erVIII, 135 1492 Oudenaarde Uitgave voor ‘drie pijpe galen’ vermeld in de stadsrekening, f116 Hoebeke, Middeleeuwse oorkondentaal 352 1497 Damme Uit de inventaris van aangeslagen goederen in een ‘meedstove’ bij Damme (Reydic): ‘(paarden) een waghen besleghen, 2bruwetten met 3wielen, 3pipegaellen, een waghen met 4wielen’ RAB Proosdij 1505 Brugge Betaling van 33 sc p aan de wagenmaker Pieter Bloc ‘van eene nieuwe pypegale’ voor het StJanshospitaal SJH Rek 1508, f172 1514 Brugge In de paardenstal van de ‘penssiedere’ Jan Stevins bevinden zich een klein paard, een varken en ‘een pipegale’ Biek 1937, 252 1529 SintAndries In een charter (kontrakt) van 13 sept uit het fonds der Kartuizerinnen: ‘Ende indien datter eeneghe eerde ghebreect om den zeiven baerme te legghene, die zyn de zelve nemers schuldich te halene met pyghalen (sic) ende bruwetten’ RAB charter nr5322 (voorl blauw) 1531 Blankenber ge ‘Betaelt Maertin de wielmakere van dat by hem ghemaect, ten oirboire deser stede, een nieuwe pypegaele ende vier wielen an dezer stede brouwette, mis Biekorf Jaargang 70 293 gaeders die te verassene, t'zamen 10 sc 8d gr’Stadsreke ning Blankenber ge, in La Flandre VII 269 1533 Brugge Op 31 okt ontvangt ‘Jan de temmerman’ een som van 32 sc par zijnde zijn loon ‘van 4daghen ghewrocht int vulmaken van drie brawetten ende 1 pypegale, te 8grsdaechs’ SintJanshospitaal, rekening 1533, f10 v 1552 Brugge Hallegebod betref fende het te water gaan van paarden in de stadsgrachten: ‘Nemaer de zelve peerden diemen aldaer wateren wille, datmen die alvooren zal moeten uutslaen ende ontdoen vande zelve waghenen, carren, pipeghalen of andere zaken daerinne zy vast zijn’ SAB Hallegeboden, reg 154253, f447 1548 Ieper Jaspar van Bavieren, wagenmaker ,ontvangt 8lb 10 sc par ‘vande leverynghe van pypegalen ende andere’ Dezelfde wagenmaker levert ‘twee pypegaelen te 48 sc’ in het jaar 1578 ARB Stadsrekening Ieper Rekenkamer nr 38771 en 18799 1567 Koekelare Bij uitvoering van allerlei bouwwerk aan de parochiekerk wordt in rekening gebracht de levering van ‘een pipegale tot oorboore van de kerke, 4lb’ Tanghe, Parochieboek 151 1584 Duinkerke Dijkwerkers uit het Land van W aas voltooien de afsluiting van de Vierdijksluis en verwerken daarbij ‘groote nombre van clyte ende zoon (zoden), de welcke zy haelden met carretten ende pypegalen’ Kroniek van Duinkerke (Biekorf 1960, 253) Uit bovenstaande teksten uit Vlaamse bronnen blijkt dat de mnl term pipegale verspreid is geweest in heel OudVlaanderen, van Duinkerke tot Dendermonde, van Blankenber ge tot Oudenaarde W oord en zaak waren ook in Brabant (Antwerpen, Ber genopZoom) bekend Bij de regressie heeft pipegale het langst standgehouden in het W estland, waar het nog bekend is (en uitgesproken wordt pupegale) Geen enkel dokument leverde ons een vorm op pupe In 1890 werd ww pupegalen (de pipegale voortduwen), nog gehoord te Proven en te W atou, en door Gezelle in Loquela IX 36 opgetekend, met fig betekenis: ‘Ze'n zou nie esslag buten werken, maar als ze ekkee gaat ettrouwd zijn, ze ga nog leren pupegalen’ (di zwaar werk doen, zich afbeulen) Dezelfde minachting ligt in de pupegaalboer (in 1890 opgetekend te Haringe; Loquela XI 36) Tot besluit volgen hier nog een paar oude Veurense teksten met pipegaelr e (pijpegaalder): man die de pipegale voert In 141 1zijn een hele ploeg pipegaelr es ingezet bij het dijkwerk te Nieuwpoort, voor rekening van de Grote W ateringe De uitgaven luiden: Biekorf Jaargang 70 294 ‘Costen ghedaen omme den voorseiden zeedame te ma kene met spadelieden, met buttiers ende met pipegaelres Item W illem den Ram, vander corbilgerie (proviandering met eetkorven) te houdene omme de buttiers, de pipegaelres ende spadelieden teitene telivererne up twerc omme de cartheide vanden daghe, ghegheven 6lb Item den vorseiden buttiers, pipegaelres ende spadelieden ghegheven in hovesscheiden, doe zy den zeedam over ghinghen, een vat biers’ WV A Rek 14101412, f1314 In de Friese taal leeft pipegael nog heden met bet ‘kruiwagen gebruikt door grondwerkers en voor het vervoer van zand en grint’ (Wdb Fryske Akademy ,1952) In de Zeeuwse en Hollandse dialekten schijnt het onbekend te zijn A Viaene Koordedansen nu Onze kleine Regina (7) heeft op de speelkoer in school leren springen in de koord en thuis gaat dat koordedansen of touwtjespingen voort, op de maat van het ‘liedje’ dat de andere ‘kindjes’ ook daarbij zingen Ik heb het letterlijk opgetekend en geef de tekst zoals hij nu (november 1969) en vogue is in school te Roeselare 1 In de klare mane dat isteverstane dat de jonge meisjes met de knechtjes medegane Lena isnog jong van jane (!) som met Freddy mee tegane hoeveel kusjes zal ze geven als ze trouwen un deux trois 2 Marlowietes wiete wiete Marlowatte watte watte c'est bien sisi c'est labon bon bon c'est lableu bleu Marlowies ka bleu bleu blanc roesj 3 Ai pepitre pepitre de Masjoska doe de deur eens open (bis) aipepitre pepitre de Masjoska doe de deur eens open en geef me nog een zoen NB De gekursiveerde eigennamen in liedje (1) veranderen naar beliefte gedurende het spel LS Biekorf Jaargang 70 295 Duiventor ens in W estVlaander en De duiventor ens te Lissewege I Op het oud goed Ter W alle Op et oud leengoed ‘T er W alle’ (1)Patenstraat 2te Lissewege (familie De Geeter René) vinden we een omgebouwde duiventoren Van het oorspronkelijk uitzicht van de duivenkeet is weinig over gebleven Het gebouw met grondplan 4,25 m ×4,20 werd opgetrokken nevens de walgrachten van het hof, met roestbruine en gele baksteen van het formaat 24 cm ×5×10 De hoogte va de zuidelijke en noordelijke gevel bedraagt ±8m De westelijke en oostelijke gevels kragen ter hoogte van de onderste Duiventoren op Goed Ter Walle dakrand iets naar buiten uit en gaan hier over in een driehoekige top van 2,50 m hoogte Het bouwwerk is afgedekt met een zadeldak waarvan de pannen in 1946 werden vernieuwd De oeken van het gebouw vertonen op 4m h een versieringsmotief dat niet oorspronkelijk is en bestaat uit witte faïencetegels (1) Dit goed wordt genoemd in 1435: ‘une terre dite Ter Walle de 12 ½arpents’ (Cout Bour g de Bruges I;ed Gilliodts 1883) In 1597: ‘Een leen ghehouden van den burch van Brugghe ghenaempt tghoet ter Walle, binnen den ambochte ende prochie van Lisseweghe, inde waterynghe van Eyensluus’ (De Flou, Wdb Top) Biekorf Jaargang 70 296 De (nu dichtgemetste) vlieggaten staken in de oostelijke gevel, wat een uitzondering is op de algemene regel in de oriëntering van duiventorens De toegang tot de eigenlijke duivenzolder ligt ook hier op een behoorlijke hoogte Van uit baksteen gemetste duiven nesten hebben we geen sporen meer teruggevonden De inwendige bouw van de ondertoren is in zijn oorspronkelijke staat bewaard gebleven Deze ruimte meet 335 m bij 335 Een 12 cm dik booggewelf ondervangt de bovenverdieping De hoekpunten van het gewelf beginnen op 140 m hoogte De hoogte van deze plaats bedraagt in het midden 340 m Hier vinden we baksteen van het formaat: 22,5 ×6×11,5 en 20,5 ×4,5 ×9,5 Twee schuin naar buiten toelopende luchtgaten in de noordgevel werden dichtgestopt Binnenmaats zijn de afmetingen 24 cm bij 62 op 45 cm diepte De vloer is uit baksteen De soliede bouw van de ondertoren en de als schietgaten uitziende luchtgaten vallen hier bijzonder op W erd de tegen de omwallingen opgetrokken toren ook hier oorspronkelijk als verdedigingstoren voor de leenheer voorzien en werd de duivenkweek later als nevenzaak ingericht? II Het speelhuizeke Onder zijn soortgenoten is het duiventorentje op een paar stappen van de kerk van Lissewege toch wel een van de kleinste Het is nogal moeilijk om vinden want het torent niet boven de huizen uit Men kan het zien achteraan in de tuin van bakker Remi Vermander (W van Saeftingestraat) Het gebouwtje dateert vermoedelijk uit het begin van de 19e eeuw In 1815 waaide Franckin d'oude van uit Antwerpen over naar lissewege (1)en speelde hier gemeentesecretaris De duivenkeet behoorde bij de afhankelijkheden van het herenhuis dat hij liet bouwen En zoals het een herenhuis past, werd er in de hovingen een tuiniershuizeken gebouwd Het onderste diende wellicht tot het ber gen van het tuiniersgereedschap, het bovenste werd ingericht als duivenzolder Of waren het grote Jannestreken van de secretaris? In de volksmond is het duiventorentje nog gekend als 11‘Het Speelhuizeke ’en diende het gebouwtje misschien als speelhuis of rendezvous plaats voor en na de jacht W ekennen nog zulke voorbeelden Zo om het Speelhof te StMichiels bij boer Deloof Titecastraat: achter het boerenhof in de bosjes staat er ook een speelhuis, echter niet ingericht als duiven (1) Rond de Poldertorens 6e jg 1964, nr2,p48 (G Vandepitte) Biekorf Jaargang 70 297 Duiventoren op Het Speelhuizeke De nesten in de toren van Speelhuizeke Biekorf Jaargang 70 298 verblijf Langs de Gemene W eideweg te Assebroek stond bo ven een zandheuvel ook een speelhuis dat diende tot ver gaderplaats na de jacht Met grondplan van 330 m bij 325 m werd de duivenkeet opgetrokken uit rode baksteen van het formaat 21,5 cm ×5,5 ×10,5 en 21,5 ×5×10 De west en oostgevel reiken tot op 4m h De noord en zuidgevel zijn bekroond met een top van 2m h Een tweevleugeldeur van 1,3 m bij 2m verleent op de noordgevel toegang tot het gelijkvloers De bakker stalde hier zijn paard Licht wordt getrokken door een venster op de zuidgevel dat vroeger veel hoger was doch naderhand werd verkleind Een deurtje van 63 cm bij 80 boven de dubbele vleugeldeur en slechts te bereiken met een ladder geeft toegang tot de duivenzolder Een tot nu toe niet geziene gemetste duivennesttype valt op: een nis in de muur van 24 cm bij; 20 cm en 18,5 cm hoog waarvan de bodem uit een schuin naar beneden gerichte bakstenen tegel bestaat De schuine stand van de nestbodem belette dat de duivejongen uit het nest vielen en beschutte de beestjes tegen tocht De onderste rij nesten steekt op 42 cm van de vloer Per muurvlak werden de nesten drie rijen boven elkaar aangebracht, in totaal 106 nesten In het midden van de zuidelijke topgevel werd de pier gestoken, hij meet 58 cm bij 45 cm hoogte De houten valplank is er nog Een eigenaardigheid is een bijkomend vlieggat links onder de pier van 17,5 cm ×19 De west en oostgevel vertonen geen openingen R Crois Oude appelnamen Op de vraag in Biekorf 1969, 255 Bij al de aldaar opgegeven ingen kan er nog een bijvoegen: parrainingen (of hoe te spellen?) 'tIs een kleine groenbruine renette Mogelijk wel de Renette de Furnes Sedert de oorlog 1914 bijna geheel uit de streek verdwenen GV Passendale Om de rij ‘ingen’ te verlengen: te Haringe kent men zoete wuivingen, en te Ingooigem esschingen AD Pippinghen (van blz 256) moeten overeenstemmen met eng pippins (appelen van een uit zaad geteelde appelboom) In 1530 wordt eng pippyn gelijkgesteld met carpendu (OED VI 898) De Bo verzendt sv korpendu niet naar pupping (al pippeling; frpépin) En wat zijn kruilingen ? EN Biekorf Jaargang 70 299 Moerlemaye en Cokerulle In het museum van onze historienamen Het jaar 1280, een jaar van oproer in de steden van Vlaanderen, heeft onze taal verrijkt met twee historienamen: de Cokerulle te Ieper en de Moerlemaye te Brugge Op de lagere schoolbanken reeds hebben we die klinkende namen leren nazeggen In deze mededeling willen we bij de namen blijven Over de aard van de revoltes werd zeer veel geschreven, hoewel we nog steeds een historiografische studie over die twee opstanden missen W at hebben onze geschiedschrijvers van de Cokerulle gemaakt? Een antwoord op die vraag zou W ielant en Oudegherst als (onbewuste) historische misleiders doen kennen (1) Alleen de naam komt hier dus ter sprake Niet om hem etymologisch uit te leggen Beide namen hebben tal van filologen uitgedaagd, een voldoende verklaring werd totnogtoe niet gevonden (2) De bronnen van Moerlemaye zijn nu op voortref felijke wijze samengebracht en historisch geïnterpreteerd door Dr C W yffels (3)Een veilige vertrekbasis voor etymologische verkenning is hier verzekerd Een eerste feit dient hier te worden vastgelegd: de Ieperse en de Brugse opstand liggen allebei in 1280, de naam Moerlemay als benaming van het oproer verschijnt voor het eerst in twee franstalige diplomatische teksten van 1296 en 1297 (Mourlemai, Mourlemay) De stadsrekeningen van Brugge in de periode 12801319 spreken nooit van Moerlemaye, maar alleen van ceditio (opstand) De eerste dietse tekst waarin Muerlemaye voorkomt is van 1331 (4) De naam Cokerulle als oproernaam te Ieper ligt dertien jaar vóór zijn Brugse konkurrent Als naam van de opstand van 1280 wordt Cokerulle genoemd in de grafelijke (franstalige) akte van kwijtschelding van oktober 1283 (‘le queil [grief] fait on apela et apele le meismes cokerulle ’)(5) (1) Vooral de Romantiek heeft de voorstelling van Wielant en Oudegherst dankbaar uitgebreid Zie een paar voorbeelden in Bijlage I (2) Zie daarover Bijlage II (3) C Wyffels Nieuwe gegevens betref fende een 13e eeuwse ‘democratische’ stedelijke opstand: de Brugse Moerlemaye, in Bull Kon Com Geschiedenis, dl 132 (1966), 37142 (4) Wyffels aw 39 (5) De tekst van de grafelijke akte van 1283 werd (met foutieve lezingen) uitgegeven in 1789 door Lesbroussart in zijn Oudeghersteditie II217218 (naar een kopie van M Gerard uit het archief van Rijsel) JLambin gaf een betere editie in Archives du Nord II(1832) 428 Een derde uitgave in WarnkönigGheldolf, Histoire de laville etdu quartier d'Y pres, ParijsBrussel 1864, 399400 In de eerste grafelijke ordonnantie (dd 1april 1281) betr de opstand wordt de naam ‘cokerulle’ niet genoemd Zie de tekst in Coutumes d'Y pres, ed Gilliodts, 113541 (Brussel 1908) Biekorf Jaargang 70 300 Duikt de Brugse naam later op dan de Ieperse, hij wordt in de dokumenten meer dan eens herhaald, in Brugge zelf in 1319, en later ook buiten Brugge De naam Moerlemaye heeft een uitstraling die in het Chronicon Comitum Flandriae, bij Iperius en bij Meyerus weerspiegeld ligt (6) In Ieper daarentegen staat cokerulle van 1283 eenzaam en alleen Lokale oorkonden noch kronieken gewagen na 1283 ooit nog van een Cokerulle Twee eeuwen moeten voorbijgaan eer de befaamde rechtsgeleerde Filips W ielant († 1520) in zijn Antiquités de Flandr ehet oproer van Ieper een plaats geeft in de lange rij van de beroeringen in Vlaanderen W ielant had, als raadsheer van de Grote Raad en als president van de Raad van Vlaanderen, toegang tot de grafelijke oorkonden Hij kent de grafelijke oorkonde van 1283 en verwerkt de sobere inhoud ervan tot een bondig bericht van een ‘commotion’ waarin de gemene lieden rebelleren tegen de notabelen: in lange rijen trekken de oproedingen door de straten ‘crians: Cockerulle’ (7)Belangrijk is hier dat W ielant, die zeer bour gondisch voelt en de beperking van de gemeentelijke vrijheden voorstaat, die oproernaam van 1283 als een kreet van de oproerlingen interpreteert In het spoor van W ielant treedt in 1571 Pieter d'Oudegherst met zijn Chr oniques et Annales de Flandr es Deze praatgrage en onbetrouwbare auteur verwerkt het gegeven van W ielant in een oratorische beschrijving: ‘la commune d'Y pre s'esleva (je ne sçay pourquoy) contre les gens de bien, et courroient avant la ville arrengez, cryants Cockerulle, et tuants tous les gens de bien qu'il trouvoyent en leur voye’ (8) Oudegherst, die als magistraat ieder ‘commotie’ verfoeit, beschrijft in het voor gaande hoofdstuk de opstand en de bloedige repressie van de Moerlemay te Brugge, en nu in (6) Chronicon, ed De Smet, in Corpus Chronicorum I160 Iperius (Joh Longus) in Chron S Bertini MGH, SS XXV ,864 Meyerus, Annales Flandriae, ed 1561, f81v (7) Wielant, Antiquités de Flandre, in Corpus Chronicorum IV 289 Deze editie door JJ De Smet in 1865 isde eerste volledige tekstuitgave van Wielants Antiquités, die echter in veel handschriften verspreid waren (8) Pierre d'Oudegherst, Les Chroniques etAnnales de Flandres, Antwerpen 1571, p202203 Over het auteurschap van Oudegherst zie EI Strubbe, Jan d'Oudegherst, pensionaris van het Brugse Vrije en rechtsgeleerde, inGedenkboek Ad Harenas (StLodewijkscollege 1960), 215236 Oudegherst heeft aan de Antiquités (in handschrift) van Wielant veel ontleend Biekorf Jaargang 70 301 Ieper ,zo schrijft hij, vind ik geen bericht over terechtstellingen van muiters, tot mijn grote verwondering, want voor zo'n rebellie verdienen de kopstukken een voorbeeldige straf ‘Le dict tumulte d'Y pre fut appellé Cockerulle ’,zo besluit dan Oudegherst zijn betoog, dat de harde toon van de plakkaten oproept Cokerulle als kreet is feitelijk een kreatie van onze bour gondische geschiedschrijvers Het bovenstaande bevestigt dat de alleenstaande naam Cokerulle uit de grafelijke akte van 1283 eerst in 15001550 door bour gondische raadsheren en magistraten wordt ontdekt om in het licht van hun tijd geïnterpreteerd te worden De ‘wapeninghe’ van de ambachten tegen Maximiliaan te Brugge, de straatrevolte tegen de Keizer in 1540 te Gent, worden geprojekteerd op die veel oudere opstand van Ieper: de rebellen van 1283 zijn er eveneens in opmars door de straten, en de oproerlingen hebben een parool of een strijdkreet: Cokerulle! Zoals de Creesens of Cressins te Gent, die naar hun eigen kreet werden genoemd (9) Het filologisch onderzoek is inmiddels vastgelopen in de vlaamsbour gondische interpretatie van cokerulle als strijdkreet Dwarsligger Oudegherst snijdt de weg af naar de originele bron Daar alleen, in de grafelijke akte van 1283, ligt het zuiver lexikografisch en onomastisch uitgangspunt van cokerulle als naam van het oproer van 1280 De naam betreft daar een ‘er gfeit’ (grief fait), een gewelddaad, woeste vernieling en plundering, waarbij de graaf als scheidsrechter optreedt Dit erge feit blijkt een brutaal optreden te zijn van kleine drapiers en handwerkers tegen de notabelen van de draperie (10)Dit zelfde erge feit geweldpleging tegen zaken en personen werd in Ieper bij het gebeuren zelf in 1280 en wordt er nog in 1283 cokerulle genoemd Zo getuigt de grafelijke akte Meer weten we niet De grafelijke akte is de enige mnl getuige van cokerulle Gedurende de middelnederlandse periode is geen tweede cokerullecitaat meer te vinden Het tweede citaat komt er,omstreeks 1500 uit de grafelijke oorkonde bovengehaald, in het werk van W ielant, samen met de eerste interpretatie: W ielant legt cokerulle in de mond van de oproerlingen als hun oproerkreet Tussen het eerste citaat in de oorkonde van 1283 en het tweede (gecommentarieerde) citaat ca 1500 in het historisch traktaat van W ielant is geen spoor van enige traditie van het feit en van de naam cokerulle in de Vlaamse kronieken terug te vinden A Viaene (9) Over de Gentse Cresers, Cresekens tyt en literatuur daarover ,zie Biekorf 1966, 253 (10) Wyffels aw 4142 Biekorf Jaargang 70 302 Bijlage I De cokerulle ingekleed door de romantiek 1 Vijf jaar na Consciences Leeuw van Vlaanderen en drie jaar vóór Kervyns Histoire de Flandre verschijnt in 1843 de Histoire des Comtes de Flandre van Edward Le Glay Kervyn zal niet meer dan twee regels over hebben voor de Cokerulle, Le Glay daarentegen tekent het gebeuren in de stijl van Scott en Thierry: ‘Ils (de opstandelingen) se ralliaient entre eux au cri de Kokerulle! et àce terrible appel le sang coulait et l'incendie planait sur les somptueuses demeures des proscrits La vraie signification de kokerulle est perdue, mais l'histoire flamande aconservé ce terme pour distinguer l'insurrection dont ilavait donné Je signal Au milieu de tant de troubles et d'agitation, ilfaillait, pour s'y reconnaître, donner des sobriquets aux émeutes’ (II 151) 2 In zijn herwerking van W arnkönig (Histoire du quartier d'Y pres, 5972; Parijs 1864) ontleedt Gheldolf uitvoerig de oorkonden betr het oproer van 1280 Ook bij hem is het ta fereel van de opmars der rebellen bewaard gebleven: geschaard onder hun banieren doorlopen ze de straten van Ieper ‘au cri de Cokerulle ’ 3 A Vandenpeereboom beschrijft in 1880 uitvoerig (in Ypriana IV 4045) het oproer van 1280 in zijn vaderstad ‘Alors éclata l'émeute, ou plutôt la révolution démocratique, connue sous le nam de: la Cokerulle Tisserands, foulons, tondeurs quittent leurs métiers, se mettent en grève et parcourent les rues de la ville en criant: cokerulle! cokerulle! (De betekenis van het woord is verloren gegaan maar:) Quoi qu'il en soit, cokerulle fut le cri de ralliement adopté par nos plébéiens, quand ils entrèrent en campagne contre ceux dont ils avaient si longtemps subi la dure domination’ De auteur legt er de nadruk op dat cokerulle het wachtwoord was: in 1303 was de volkskreet: ‘Smyt dood alle de leliegezinden ’,en dit was ‘comme le cri de Cokerulle en 1280, le mot d'ordre, le cri de ralliement des révoltés’ (IV 161) Bijlage 11 Cokerulle in het laboratorium van de filologie Het trefwoord Cokerulle wordt door Verdam in dl III van Mnl Wdb (1894) zeer voorzichtig behandeld: ‘Naam van een oproer te Yperen in het begin van 1280’ Verder dan de Ypriana van Vandenpeereboom heeft Verdam niet gezocht, de oorspronkelijke tekst van 1283 heeft hij niet bereikt In feite heeft Verdam de voorstelling over genomen van Dr Eymael Biekorf Jaargang 70 303 In het Tijdschrift van Leiden XI, 1892, publiceerde Dr HJ Eymael een studie over Koker ellen Het oproer van 1280 viel in de vastenavonddagen, in cokerulle moet men het refrein van een vastenavondlied zien, zo betoogt de auteur op grond van een 16e eeuws rederijkersvers Dit refrein werd het slagwoord, de kreet van de oproerlingen, zo besluit Dr Eymael, die evenmin de bron van 1283 heeft ingezien Stallaert had zich in 1891 (II 83) nog beperkt tot de bepaling: ‘Cokerulle: ironische benaming van de opstand der ambachten’ Cokerulle werd, sedert de studie van Dr Eymael (1892), ook filologisch als een kreet beschouwd Prof Dr PDe Keyser gaf in 1965 (VM Acad blz 365385) een overzicht van de voor gestelde verklaringen Geïnspireerd door de studie van Dr Mar grit Sahlin, Etude sur la car ole médiévale (Uppsala 1940) stelde hij dat kokerulle (kokerolle) zoals karole, kiriole, keriole, kriole, ontstaan is uit het mnl Kyrieleise (kyrie eleison), het refrein van de oogstliederen Steeds met de ‘zekerheid’ dat kokerulle in 1280 een kreet was De bron van 1283 hebben Sahlin noch De Keyser nagegaan Drs Guido Hendrix heeft in Biekorf 1966, 153156 (Cokerulle Kyrie eleison Coterel) aangetoond dat de bewijsvoering van De Keyser filologisch onaanvaardbaar is Hij zelf stelt een nieuwe verklaring voor: Cokerulle zou een vervorming zijn van ofr coterel (coterelli, met bet plunderaars) De strijdkr eet betekende dan: ‘(hier zijn de) plunderaars! roof! plundering!’ De auteur ,die evenmin de originele tekst van 1283 heeft ingezien en cokerulle alleen uit latere traditie kent, voegt er echter wel overwogen bij: ‘als naam van de Ieperse opstand, de Cokerulle(n), di (de dag van) de plunderaars’ De etymologieën van kokeruilen voor gesteld door Franckvan W ijk (sv koekeloeren; 1912) en door Vercoullie (sv karkool; 1925) raken niet rechtstreeks de Ieperse historienaam Torfs en Hansen (Annales Acad Archéol 1874) hoorden in kokarullen een spotnaam van de oproerlingen als personen (zonder verband met een kreet) Een bijzondere vermelding verdient ten slotte de Chronycke van Vlaenderen in 1729 te Brugge uitgegeven door A W ydts De auteurs beschouwen (I 377) zowel Moerlemaye als Cokerulle als twee bendenamen, ontstaan uit een oproerkreet ‘Ondertusschen, zo schrijft de Chronycke, hadden de samen ghesworene van dese verwoede bende een spreekwoordt tusschen elkanderen, en soo haest sy langs de straeten hoorden roepen Kokerulle, Kokerulle, wierdt den Edelman of Bor ger vermoort Uyt hun spreekwoordt wiert dese Bende Kokerull genoemt’ Biekorf Jaargang 70 304 Mengelmar en Gr oene jagers Naar aanleiding van de vraag betref fende ‘Groene Jagers’ in Biekorf 1969, blz 256 in Vraagwinkel van MA zou ik het volgende willen mededelen In het dagboek dat Elias Vermere, schepen van Aardenbur g, van de Franse inval in 1794 te Aardenbur gén omgeving schreef onder de titel ‘Memoriaal in 1794’ en dat zich bevindt in handschrift in de verzamelbundel van GP Roos, W ereld en Kerkelijke geschiedenis van Aardenbur g, in het Fonds: Handschriften van het GemeenteArchief te Aardenbur g, deel Iblz 125128, wordt het volgende vermeld over Groene Jagers: ‘10 Augustus 1794 Bij het Steenheultje is een Gr oene Jager voor de kop geschoten uit oorzake van dieverij’ ‘17 Augustus 1794 Zijnde bij mij gelogeerd de chef van de Gr oene Jagers met knegt en twee paarden’ ‘18 Augustus 1794 De chef met de Gr oene Jagers vertrokken van hier na Breskens’ ‘24 Augustuc; 1794 Om 3uuren een Hollandsch officier geblind zijnde is met 2 Gr oene Jagers binnen Aardenbur ggekomen bij den generaal Moureau aan het huis van de W ed C Versluijs, om over de capitulatie te spreken tot over gave van Sluijs; om 4uuren is voornoemde officier weder vertrokken na Sluijs ongeblind met een Fransch officier en twee Gr oene Jagers ter geleide’ Uit het bovenstaande moet men opmaken, dat het hier geen bur gerwacht, maar een onderdeel van het Franse invasieleger betreft Omdat dit de enige afdeling is die speciaal wordt aangeduid met een naam, moet het een afzonderlijk korps zijn geweest, en naar de aard van de opdrachten te oordelen een korps, dat met politiediensten was belast, een soort militaire politie GAC van Vooren Den duivel een keerse luchten Aansluitend bij Biekorf 1969, 248249, nopens de ‘Bruegeliaanse’ spreuk ‘den duivel een kaars ontsteken’ Het spreekwoord dat ‘men moet den duivel een keerse ontsteken’ was in Bruegels tijd niet alleen in Engeland bekend, ook in het duitse taalgebied komt een der gelijke zegswijze voor ,en wel onder de eigenaardige vorm: ‘V oor de duivel moet men twee kaarsen ontsteken, dan zal hij ons met rust (ongemoeid) laten’ (Dem Teufel muss man zwei Kerzen anzünden, dass er uns ungeschoren lasse) Zo luidt een versie uit Biekorf Jaargang 70 305 het Zwarte W oud, opgetekend omstreeks 1800 In een Hambur gse verzameling van 1605 luidt de spreuk: ‘V oor den duivel moet men steeds twee kaarsen ontsteken, waar men voor Ons' Heer er maar éne ontsteekt’ (Dem Teuf fel muss man allzeit zwo Kertzen auf fstecken, da man Gott nur eine auf fsteckt’ (W ander ,Dt Sprichwörter Lexikon IV 1061; Darmstadt 1964) Aardig is de vertelling die reeds in 1522 vóór Bruegels geboorte nog! te Straatsbur grond die alsdan reeds bekende ‘kaars voor de duivel’ werd opgetekend en gedrukt Hier volgt de vertaling ervan (Naar W ander tap) ‘Er was eens een boer die een kaars ging ontsteken voor 'theilig sakrament, en hij ging door tot achter het altaar ,en daar ,in een paneel, hing de duivel geschilderd De boer verlette niet en ontstak daar nog een kaars De pastoor had de doenwijze van de man gezien, een goed kristen doet dat niet, zei hij, en hij gaf hem een welgemeende berisping De boer zei daarop: ‘Ik doe dat niet uit ongeloof, zoals umeent, meneer pastoor ,ik doe het met goede intentie: ik ontsteek een kaars voor onze goede Heer God opdat hij mij goed zou doen, en ik onsteek er ene voor de kwade geest opdat hij mij geen kwaad zou doen’ Men zou bij die vertelling gaan denken aan Vanhee in zijn Manneke uit de Mane: eentje van de slimme boer die de pastor onschuldigweg schaakmat zet CB Nikolaas van Haringhe Op de vraag in Biekorf 1969, 127 Bij Mgr M Vaes, rektor van St JuliaanderVlamingen te Rome, lees ik, in zijn monografie Ons Land te Rome door de eeuwen heen (Brussel 1950) blz 4043: De Ieperse apotheker Nikolaas van Haringhen die sedert 1656 een trouw en toegewijd lid van de broederschap van St Juliaan was, overleed in 1705, en liet haar gans zijn fortuin na De beheerraad besteedde dit geld aan de oprichting van het palazzo, dat de kerk brutaal omknelt, maar dat sedert 250 jaar de nodige middelen verschaft, dank zij de opbrengst der pachten, om onze behoeftige landgenoten te ondersteunen Een gedeelte van het kapitaal had Nikolaas van Haringhen bestemd tot het uitkeren van een bruidschat aan behoeftige Vlaamse meisjes die te Rome verbleven Tijdens de vorige eeuwen genoten verschillende meisjes van deze laatste wilsbeschikking; thans is zulks echter een uiterste zeldzaamheid geworden’ A Deschrevel Biekorf Jaargang 70 306 Gezelle en het Izegemse kapelleversje In Rond den Heerd van 6oktober 1866 (I 358) plaatste Guido Gezelle onder de rubriek Waar 'tvliegen wil de volgende kleine mededeling: ‘Onder een Onze Lieve Vrouw beeld vond ik Ik groet u,Maria, die daar staat; Gij zijt goed, en ik ben kwaad: Wilt gij mijne arme ziele gedenken, 'kZal ueen Ave Maria schenken, Ave Maria! ’ Gezelle had dit stroofje reeds een jaar vroeger ingelast in een bijdrage ‘Anneke Maentje’ gedrukt in het weekblad 'tJaer 30, nrvan 7oktober 1865 bij gelegenheid van een maaneklips (Zie GG Proza en varia, ed Baur ,blz 415; Antwerpen 1950) Uit die strofe is het gedicht ontstaan dat weldra het bekende ‘congregatielied’ geworden is, getoonzet door PBusschaert en opgenomen in dezes bundel Dertig gezangen voor congr egatien (met muziek), uitgegeven te Brugge in 1870 Het gedicht zelf werd door Gezelle in 1880 opgenomen in zijn Lieder en, Eer dichten et Reliqua W aar had Gezelle dat versje gelezen, onder welk beeld, in welk wegkapelleke? Dr PAllossery heeft het, in zijn belangrijke aantekeningen van de Jubileumuitgave (blz 197198) niet gelokaliseerd De volgende nota van zijn vriend, pastoor L Slosse, moet hem wat zelden gebeurde ontgaan zijn In zijn zeldzame bundel Rond Kortrijk handelt Slosse nogal uitvoerig over W evelgem: zeventig bladzijden, gedateerd: ‘Rumbeke, SinJansdag te Midzomer , 1916’ De stamboom Larmuseau krijgt een beurt, en op blz 2087 vermeldt de auteur: ‘Martijn Larmuseau, in de wandelinge Martijn Chiepens, geb te Izegem 9101770; getrouwd eerst met Anna Theresia van Hove, en laatst (2851817) met Maria Catharina De Smet, van Lendelede’ In een voetnota bij de naam Chiepens schrijft Slosse: ‘Straatoude mensen wisten over 40 jaar de rijmreken nog op te zeggen die boven Martijn Chiepens OL Vrouwkapelleken stonden: Zoete Vrouwe, daer gy staet, Gy zyt goed, en ik ben kwaed: Wilt myn arme ziel gedenken, 'kZal umet een gebed beschenken’ Meer bijzonderheden daarover biedt de Izegemnaar Pieter Declercq in een gedokumenteerde kroniek van de ‘Mariale heiligdommen te Izegem’ (in De Mandelbode van 9okt 1954) Biekorf Jaargang 70 307 Chiepens kapelletje was een niettoegankelijk veldkapelletje en stond op de hoek van de Chiepensstraat en de oude Kortrijkstraat, bij de hofstede waar later (na de Larmuseau's) de kinders Deschrijvere zijn komen wonen Het beeldje stond in een kleine nis, achter een ijzeren traliedeurtje in een lage muurzuil Boven de nisholte op een wit bord, waren de verzen geschilderd (zoals ze door Slosse in 1916 werden medegedeeld in Rond Kortrijk) Slosse was onderpastoor te Izegem in 18721891 Als zodanig ging hij de grootvader van Ivo Mestdagh berechten, die woonde op Dekmyns hof aan de Zaligmaker in de Lendeledestraat De stervende prevelde de verzen van het kapelletje Slosse was er zeer door getrof fen, hij tekende de woorden op en zond de tekst naar Gezelle te Kortrijk Tot zover de versie van PDeclercq, die een mogelijk verband ziet tussen de verzen van het Izegemse kapelletje en het gedicht van Gezelle Uit het bovenstaande blijkt echter dat Gezelle niet op Slosse heeft gewacht om zijn Marialied te dichten Het kapellestroofje had hij reeds tweemaal (in 1865 en 1866) laten drukken en zijn lied (van zes strofen) was reeds, op muziek van Busschaert, verschenen in 1870 en als congregatielied zeer snel verspreid Dit alles vóór dat Slosse uit StKruis in Izegem was aangeland In zijn nota van 1916 over het Izegemse rijmpje, rept Slosse geen woord over enig verband met Gezelle Allossery is dan in 1930 terecht terughoudend geweest toen hij de lokalisering van kapelenvers terzijdeliet Gezelle kon het vers immers elders dan te Izegem ‘onder een OL Vrouw beeld gevonden’ hebben Chiepens kapelletje te Izegem werd in 1940 door een granaat getrof fen en is in 1945 geheel verdwenen AV Gruithuisen gruuthuse Op de vraag in Biekorf 1968, 256 De Duitse astronoom en chirur gFranz Paula von Gruithuisen (17741852) was van Brabantse afkomst Zijn vader was een valkenier uit 'sHertogenbosch die door keurvorst Maximiliaan III van Beieren naar het Hof van München werd geroepen (Allg Deutsche Biografie X 67) Het gruiterecht (iv m bierbrouwerij) was in veel Nederlandse steden in voege Niet alleen Brugge en Gent in Vlaanderen hadden een gruuthuus doch ook Utrecht en Dordrecht in Holland hadden hun gruythuys ;en 'sHertogenbosch, waar het gruiterecht eveneens in voege was (Stallaert I541), zal voorzeker ook een gruithuis hebben gekend De gruit, die het in de 14e eeuw voor de hop heeft moeten Biekorf Jaargang 70 308 afleggen, heeft standgehouden in familienamen (de Grutere, de Gruyter; van Gruuthuse, van Griethuizen), veel meer dan de hop, die maar weinig namen bv Hoppenbrouwer) op haar krediet heeft EN Siouxindianen in de expo 1910 Bij het lezen van de mengelmare in Biekorf (1967, 119120) over die ‘SiouxIndianen op toernee in Vlaanderen’ ten tijde van koning W illem in 1827, moest ik gaan denken aan die Roodhuiden die ik in 1910 op de wereldtentoonstelling van Brussel gezien heb Ze hadden een kamp in de afdeling van de ‘attrakties’ en hielden daar vertoningen op een soort koersplein, want de nummers bestonden voor een goed deel uit ruiterstukjes met brio uitgevoerd door blanke cowboys en cowgirls op zeer wilde paarden De Roodhuiden waren in meerderheid mannen, doch er waren ook vrouwen en kinderen bij, die te zien waren in de Indianenhutten Daar was er allerlei handwerk (korven, potten en weefsels) tentoongesteld en andere ‘souvenirs’ die men na de vertoning kon gaan kopen Zijn er sedert 1910 nog zulke groepen Indianen uit de States bij ons op toernee geweest? GL Nog meer paptaarte! Ter gelegenheid van Kuurnekermis, eerste zondag van oktober ,worden er in de familie nog altijd ‘oudevlaamse paptaarten’ gebakken, naar een recept van tante Rosalie (gest in 1895) Hier volgt het Neem 30 klontjes suiker en wrijf ze goed tegen een citroen (tot de schil praktisch afgewreven is) Een liter melk 100 gram boter (of mar garine) Twee volle sneden koekebrood (zonder rozijnen) Dit alles samen laten opkoken, en met een vork het brood fijnwrijven Na het kookpunt 5minuten laten rusten Daarna zes eieren, goed dooreen geslagen (dooiers en wit), voorzichtig erbij doen en goed roeren Dan de pap in een pateel gieten (aluminium papier kan hier helpen); de pap moet een goeie centimeter dik zijn; in een matig warme oven gedurende 45 min laten bakken, tot de korst schoon goudbruin is Het fijne van de taart ligt in de lichte citroensmaak dus de suikertjes goed inwrijven Smakelijk!!! CV Kuurne Biekorf Jaargang 70 309 Klokkengieters dr ouot Op de vraag in Biekorf 1969, 255 De eerste klokkengieter van die naam te Doornik is Clément Drouot, die in deze stad werkte in 18061820 in associatie met verscheidene anderen Hij werkte een hele tijd samen met zijn drie broeders: Denis, Simon en Jean Baptiste talrijke klokken uit die periode zijn getekend Dr ouot frèr es Omstreeks 1842 werkte Clément Drouot samen met zijn zoon PaulDenis, die weldra zijn vader opvolgde en te Doornik werkzaam geweest is tot in 1891 In dit jaar liet hij die gieterij over aan de Mechelaar Marcel Michiels, met wie hij een drietal jaren had samengewerkt Volgens FDesmons, Les cloches de Tournai, in Annales Acad d'Archéologie de Belgique (Antwerpen) LVII, 1905, 23 AD De heer van W ieze, graaf van W atou Op de vraag in Biekorf 1969, 255 In ‘T wee kapelanieën van SintJanEvangelist in de Collegiate Dendermonde’, gaf ik in noot 32 (onze Gedenkschriften 3e r,dl XVII, bi 100) de heren van W ieze: Jan van Yedeghem zn Robrecht, Mher Robrecht zn Jan (1470), Mher Steven zn Robrecht (1510), Mher Charles, ridder (1525), Mher Jacob zn Charles (1562), Mher Charles zn Jacob, graaf van Watou (1578), Mher Jan zn Charles, graaf van W atou (1630), Mher Frans zn Jan, graaf van W atou (1640) M Bovyn Deze belangrijke mededeling van de redacteur van de Oudh Kring van Dendermonde brengt de sleutel voor de ontsluiting van het geval van die Heer van W ieze, die in de jaren 1580 als hoogbaljuw van Ieper optreedt Charles van Yedeghem is de eerste graaf van W atou Hij was zoon van Jacob, heer van W ieze, gouverneur en kapitein van Dendermonde in 1573, eerste schepen van de stad Gent, daarna hoogbaljuw van de stad en het land van Aalst Mher Jacob was gehuwd met Agnes de Ghiselin, gezeid van Busbeke, een zuster van de bekende humanist en diplomaat Ogier van Busbeke Charles, zoon van Jacob en Agnes de Ghiselin, trouwde te SintOmaars, 24 juni 1584, met Maria van Cortewyle, die de heerlijkheid van W atou inbracht Het leen van W atou zou hij eerst in 1608 uit de successie van Marie de Sacquespée, vrouwe van Diksmuide, kunnen afkopen Charles werd ridder in 1598, baron van Busbeke in 1600 en graaf van W atou in 1629, kort voor zijn dood (15 aug 1630) Charles van Yedeghem was Heer van W ieze toen hij op 24 Biekorf Jaargang 70 310 Januari 1590 door het hof werd aangesteld als hoogbaljuw van Ieper In deze hoedanigheid hield hij op 1oktober 1590 zijn eerste ‘dingherlag’ Hij bliJft ‘mijnheer e van Wieze ’ook nadat hij ridder wordt en baron van Busbeke (15981600) Graaf van Watou is hij maar enkele maanden geweest; de titel wordt wel gedragen door zijn zoon Jan en zijn kleinzoon Charles, die allebei hoogbaljuw van Kassel geweest zijn Charles van Yedeghem, eerste graaf van W atou, en Maria van Cortewyle werden begraven te W atou Hun grafmonument witmarmeren ligbeelden op een zwart mausoleum is er nog heden een bezienswaardigheid in de parochiekerk Redding en herstelling van dit monument zijn een lange en pijnlijke geschiedenis geweest AV LA Rubbrecht, Geschiedenis van W atou 3064 (Brugge 1910) JDalle, Histoire de Bousbecque 7478 (W ervik 1880) Augustijn van Hernighem, Nederl Historie II 127 145 176 (Gent 1867) FVandeputte in Hand Emulation XIX, 1867, 92 De PotterBroeckaert, W ieze 27 (Gent 1893) Biekorf 1959, 196198 Vrome levensavond van graaf Diederik Na zijn vierde en laatste reis naar het Heilig land had graaf Diederik van de Elzas nog een goed jaar te leven Hij keerde terug in het najaar 1166 en zou te Grevelinge overlijden op 17 januari 1168 De Vlaamse Kronieken weten heel wat bijzonderheden te vertellen over de devoties van Diederik gedurende zijn laatste levensjaar Diederik was diep aangedaan door het heilig leven en de dood (begin 1166) van zijn echtgenote, Sibylla van Anjou, te Jeruzalem Niet minder diep had hem het voorbeeld getrof fen van zijn (halve) kozijn W illem van Ieper die, na een zeer woelig en avontuurlijk leven, zich teruggetrokken had in het SintPietersklooster te Lo, waar hij in 1164 overleden was Diederik nam exempel aan Sibylla en W illem, zich voegende ‘uut den gheruchte van den volke’ Diederik vindt nog tijd om het klooster van W atten te stichten, waar hij zou begraven worden Ondertussen rijdt hij nu en dan naar het graf van W illem van Ieper te Lo om er een drietal dagen in bezinning door te brengen In zijn kalender staat ook de St Pieterskerk van Kassei waar hij het graf van zijn grootvader Robrecht de Fries gaat bezoeken Naar de StBertijnsabdij rijdt Diederik meer dan eens om er te bidden op het graf van zijn kozijn, de vroeg gestorven graaf Boudewijn Hapkin, en op dat andere graf van zijn (verre) kozijn en rampspoedige mededinger W illem van Normandië Biekorf Jaargang 70 31 1 Ten slotte zien we hem pelgrimeren ‘uut devocien’ naar een graf in het vrouwenklooster van Broekbur g: daar lag zijn tante Clementia begraven, de vrouw van graaf Robrecht II van Jeruzalem, een intrigante zonder weer ga in het Huis van Vlaanderen In deze ronde van Diederiks late vroomheid komt Karel van Denemarken niet voor Heeft de kroniekschrijver de graafmartelaar over geslagen omdat deze in de burchtkerk van Brugge begraven lag? Feit is dat Karel de Goede, de derde kozijn uit het trio van kozijns die de grafelijke kroon van Vlaanderen hadden gedragen, in de gedetailleerde reeks van Diederiks dynastieke devoties niet genoemd wordt AV Inventaris van een bakkeet 1792 Toevallig kreeg ik, uit partikulier bezit, de staat van goed in handen van ‘Pieternelle de Sitter ,filin Joannes verweckt bij Joanne Schaep, Vrylaeteresse overleden ter prochie van W estcapelle, op den eersten ougst 1792’ Een van de artikelen luidt als volgt: ‘In de backeete: Item de somme van 4ponden 9schellingen grooten over den prys van eenen angelketen, tange, blaespuype, vierschoppe, rooster ,theeketel, lauwer , angenyzer ,een caperen tassche, drie emers, een jock, twee manden, eenen banck, een stoel, een troch, ovenpaele, loete, vyf auweelen, clietaemer ende andere rommel’ MC Swineman Aansluitend bij de mededeling van FDebrabandere in Biekorf 1969, 21 1212, betr Zwineman Swineman met bet zwijnenhoeder is in het middelned wel als beroepsnaam te vinden In 1402 wordt Michiel de swineman vermeld onder het personeel van het StJanshospitaal te Brugge: hij ontvangt 3lb 12 sc grote voor een halfjaar dienst, evenveel als de dienaar van de bursier ,als de kok en als de eerste keukenmeid van het gesticht In 1446 is ‘Jan Cozyn de zwyneman’ in dienst op het Hof van Schoeringe te Zuienkerke (SJH Rekeningen 1402, f64; 1446, f127) Een inventaris uit 1386 van de ‘prioressen zolre’ van het Brugse hospitaal vermeldt (f 20, annex rekening 138687): ‘Item den zwineman, een bedde met eenre sar ge ende 2paer lijnlakenen ende met eenre panten’ Verdam heeft swineman niet opgetekend, hij kent echter wel swiner ,swijnder uit Kiliaan met dezelfde betekenis AV Biekorf Jaargang 70 312 Politieke etymologie van ‘Vlaander en’ 1578 Een politiek kwatrijn uit de tijd van bittere polemiek en verscheurdheid in Vlaanderen, ontleedt de naam van onze provincie en vindt er twee delen in: vlaan (eigenlijk: villen, stropen) en ander en Het vers uit 1578 luidt (bij Blommaert Politieke balladen, ed Vlaemsche Bibliophilen, blz 329): Vlaenderen, ghy moet veranderen, Ghy moet heeten: Vlaet malcander en; Want waer iccomme op eenighen dagh D'een vlaet den anderen, daer hy can of magh Oorspronkelijk was dit vers in 1578 zeker niet Reeds vijftig jaar vroeger ,in 1522, had Jacob de Hont van Axel de volgende versie in zijn Kroniek neer geschreven: Vlaenderen, du moets dinen naem veranderen, du moets heten: ‘Elc vla den ander en’! Wiebest mach es den anderen fel, nu es dijnen name: ‘Elc vla den ander en wel ’ Het vers van De Hont was geïnspireerd door de bedrieglijke praktijken en uitbuiting in de koophandel; zie Biekorf 1966, 169 Uit het bovenstaande blijkt dat die ‘bittere’ etymologie gedurende de topjaren van de zestiendeeeuwse polemiek uit het zakenleven werd over geheveld naar het terrein van de politiek, die alsdan het literaire leven alhier beheerste EN Snipsnapsnorium Op de vraag in Biekorf 1969, 256 W ordt dat spel met de kaart nog ergens gespeeld? ik geloof het niet, 'tis iets van de oude tijd, 1860 volgens DR De volledige naam van het spel voegde er nog peccatorium bij En het was feitelijk een spel van snapachtigheid met kaarten en woorden Teirlink beschrijft het spel als volgt De eerste speler speelt een kaart uit en zegt snip De tweede legt de onmiddellijk volgende hogere kaart en zegt snap! De derde legt de volgende kaart en zegt snorium, en de vierde item, zeggend peccatorium (Zuidoostvl Idioticon III 86) Een uitvoerige beschrijving door FVan eauwenber ge is te vinden in Volk en Taal V (1892), blz 5959 Het spel, ook snipsnappen genoemd (WNT XIV ,2368), was ook verspreid in het Land van W aas en in het Antwerpse Joos (1900) noemt het snipsnappen een gemakkelijk spel er is geen troef gespeeld door kinderen Uit zijn beschrijving echter blijkt het spel ook zijn fijnigheden te hebben gehad CB Biekorf Jaargang 70 313 Oudzonnebeke Zonnebeke met zijn oude abdij, gelegen in (het voormalige) W estIeperambacht, had het benijdenswaardige voorrecht onder zijn eigen zonen de historicus van formaat te vinden die het lokale verleden aankon En die het in zeer zware jaren niet losliet, en het ten slotte in patria zelf heeft afgewerkt: de uitstekende monografie van pastoor Valeer Pil (Zonnebeke: heerlijk verleden, zonnig heden ;Langemark 1962) is een blijvend basiswerk voor de plaatselijke geschiedenis Het Zonnebeke van vóór de vlucht en de verwoesting is nu ook al een OudZonnebeke geworden Vóór 1914 ligt een wereld die al even ver af blijkt te liggen als de middeleeuwen Guido Vermeuten van Zonnebeke heeft zich dapper en metodisch aan 'twerk gezet om het volksleven van zijn dorp in de jaren vóór 1914 te beschrijven aan de hand van al de bereikbare mondelinge en geschreven bronnen Het dagelijks leven, de feesten, spelen, gebruiken, overleveringen en vertellingen van W estZonnebeke krijgen een beurt in een eerste verzor gde brochure: Zonnebeke vóór 1914 Deel I: De Westhoek (32 blz in8, ill In eigen beheer Tebestellen door overschrijving van 40 Fop PR 854027, Guido Vermeulen, Zonnebeke) Zeer aanbevolen AV 't Manneke uit de Mane Maanmanneke van 'tjaar OH 1970 zendt in dicht en ondicht twee brieven naar de mannekes der aarde, brieven van protest, ingegeven door een kosmische angst Ze zijn daar! Manneke is kristelijk op een maanzonderbijbel, en weet maar al te wel dat de mannekens der aarde met bijbelenal dat van langsom minder aan 't worden zijn Liever hier alleen in al mijn stof, zegt Manneke, dan dat die boel van ginder naar hier overkomt met al zijn bof Maand voor maand rost het een serie aardelingen af en laat ze door alle weertypes verder lopen met de wind vanachter En met toch ook een boordevolle toemaat van (onverfestivalde) humor en vertellement Dank je, onbegrensd Manneke, voor je goed werk dat de begrensdheden van onze wereldbol voor jan en alleman zuiverend op de kandelaar zet 'tManneke: Volksalmanak voor Vlaanderen, overal te verkrijgen (170 blz tekst en tekeningen: 20 F); ook bij toezending van kontant op adres van redaktie: K De Lille, Cartonstraat 40, Ieper) Bijlaagje tot Mannekes prijsvraag (blz 168) Maneherber gen: De Maandag (Kortrijk Roeselare) De Nieuwe Maan (Roeselare) De Maanschijnen (Overmere) De Drie Halve Manen (Delft) De Gekroonde Maan (Delft) Heel wat maanschijnnamen (busch, meers, polder ,straat) bij DF IX 1089 Is fna Maenhout wel een maannaam?? Mane is ook fam verkorting voor Emmanuel (Kortrijk) En waar is De Blauwe Maan bekend als huis of herber gnaam? B Biekorf Jaargang 70 Biekorf Jaargang 70 314 Kleine verscheidenheden ALEBROUWERE Iemand die ale (bier) bereidt of doet bereiden om het te verhandelen Op de oudheid van het beroep wijst de verspreiding van de beroepsnaam als familienaam: in 1280 leven te Ieper een Johannes Alebrouwere en een Symon Alebrouwere (Comptes ed de Sagher 40 49); de Brugse stadsrekening noemt in 1282 een Nicölas Alebrouwers (Inv Introd 292) Vgl eng alebr ewer in Oxford Dict I 213 Dauzat citeert (uit Guise) de fna Goudalier ,brouwer ,die teruggaat op ofra godale, goed bier: een ontlening uit eng of mnl Zie MnlW I333334, waar aleman (bierschuit) uit een Vlaamse oorkonde van 1262 wordt geciteerd BOLLEBAKEN Baak die de vaar geul van een rivier aanwijst met (boven de ankerton) een bol als teken Door de nering van de schiplieden werd in 1465 een bewaker van de baken ten oosten van het Zwin aangesteld Het reglement van 1465 bepaalt: ‘Eerst, zo zal de voorseide bakenare baken den Speelman up beeden henden, te wetene up elc hende met eenen ryse Voort buten ant Meylant buter stelle, een bollebaken met eender tonne’ (SAB Groenenbouc onghecotteert, f185 v)Een herstelling, door de stad Brugge in 1486 bekostigd, betreft ‘een bollebaken dat stond ten hazegarze voor t'Siake ende onsticx ghewaeyt’ (Invent VI 276) Vgl MnlW I 1355; WNT III 298, XVII 1091 (sv tonneboei) Over bakenare, zie Biekorf 1964, 63 BUL TEL, BUL TEEL Doek gebruikt in de bakkerij om meel te builen en te ziften Uitgaven van het StJanshospitaal te Brugge betref fen de aankoop van ‘buildoek’ Anno 1502: ‘betaelt van bultellen omme int bachuus te zichtene, 9sc par ’1510: ‘van 3½ ellen bulteels in de backerye, 7sc par ’1529: ‘van 4½ ellen fyn bultelle te 2sc 3d par delle ende van 4½ ellen grof bultelle te 15 d par delle, comt tsamen 15 sc 9d par ’1533: ‘van 4½ ellen fyn bultelle omme de backere ende 1elle om een stomyne inde broeders cuekene, 11sc par ’1563 en 1565: ‘over den coop van 4½ ellen bultelle omme ten oirboire vanden backer hier binnen’ (Rek 1502, f 75; 1510, f53 v;1529, f157; 1533, f6; 1563, f131; 1565, f127 v)In diets en romaans Vlaanderen gold dezelfde term: ‘Een nieuwe bultelle omme mede te bulten, 12 gr’(Brugge 1577) nevens: ‘Ung bultel àbulter farine’ (SintOmaars 1499) Een bultel of zeef was ook onmisbaar voor het bereiden van geneesmiddelen Het recept (14e eeuw) van de pleister ‘Kleine Gratia Dei’ wil dat de voor geschreven kroppen en zaden worden ‘wel cleine gepulvert ende ghebult door een nauwe bultel’ Ook voor de ‘grote Gratia Dei’ geldt het voorschrift: ‘ende sichtet door een nauwe bultel Ende hier na doense weder lopen dor een bultel an dander zide’ (Liber Magistri Avicenne, ed Vandewiele I130 132) Vgl ofr buletel, bultel bij Godefroy VIII 394; mhd biuteln (von W artbur gI387388) Oudeng heeft bultell, boultell en de vaak voorkomende samenst bultclathe (1425), bultelle clothe (1460), boulteclaith (1595); zie Oxford Dict I976 1020 Bulteel is als fna bekend in Gent en in Ieper (om de humanist Gislenus Bultelius †1607) BYLSTUCK Landmetersterm Een stuk land dat de vorm van een bijl (hakbijl, met de snede op kant) vertoont De Ommeloper van Zwevegem vernoemt anno 1685: Biekorf Jaargang 70 ‘een bylstuck lant’ (RAB nr2124 aanw ) Als plaatsnaam komt Het Bijlstuk voor in Ruiselede en SintAndries (DF II 1141) Zeer verspreid is pln De Byle met bet bijlvormig land (meers, bos), als toponiem wordt De Byle in een vijftiental wvl gemeenten vastgesteld (DF II 113839) Ook Brabant kent De Byle, Het Bijlstuk Biekorf Jaargang 70 315 en Het Bijlbunder (R van Passen, Topon Kontich en Lint nrs 260265) Zie verder sv bylen GA TTENTEELE Koperen vaatwerk om spijzen door te slaan; ndl doorslag, ver giet verzijp; mnl ook becxkin met gaten In het sterfhuis van Cornelis vanden Ber ghe, kapelaan in de OL Vrouwkerk te Kortrijk wordt in 1574 onder het keukengerei opgetekend: ‘een eeren gattenteele’ (Caullet, Testam 104) Over de verspreiding van de gate samenstellingen met bet verzijp, ver giet, zie de belangrijke studie van J Stroop in Taal en Tongval XXI 70 GHEER, GERE Landmetersterm Een spits toelopend grondstuk, een driehoek ‘Alswanneer een stuk maer drye zyden en heeft, bekomt het de naem van eenen dryehoek, eene geere, ofte van eene dryehoekte partye, en word gezeyd twee zyden te hebben ende een eynde’ (PGilliodts, Examen der Landmeters voor het Brugse Vrye, Brugge 1792; p 287) Uit RAB W ettelijke Passeringen Proossche 15291538 (Reg nr1240, f14 v):‘Ende voort zo ligghes west vandaer vive stringhen ende eene gheer ,groot tsamen vijf ghemeten een lijne 25 roeden landts, streekende den voorseiden gheer westwaert met eenen scerpen becke tot jeghens de dreve van den voorseiden have’ Uit Ommeloper SintAndries 1693, f101 (Kerkarchief StMichiels), redaktie van landmeter Charles Lootyns: ‘Daeraen eene geere ofte dryehouck’ Een akte van 10 mei 1530 vermeldt: ‘Een ghemet preter 4roeden, ende es eenen langhen gheer ,tusschen’ (RAB fonds Kartuizers, voorl blauw nr5330) Uit een akte van 25 okt 1635: ‘Item ten oosthende daeran ses ghemeten lands, ende is som nederlandt, opt noorthende gheerwys ende te nieten afloopende tusschen beede de voor gaende parcheelen ende tnaervolghende landt’ (RAB fonds SJ voorl blauw nr9975) De Ommeloper van Craijens Polder bij Sluis, anno 1730, vermeldt op de kaart f8‘een gheer ende sticq ‘(RAB Aanw nr3618) Ndl ger en is: een schuine of scheve richting hebben, aan één of meer zijden schuin lopen; dat huis geert, een kamer die geert (V andale; WNT IV 689) Als plaatsnaam is Den Gheer ,De Gheere, Het Gheerken in heel W estelijk Vlaanderen verspreid, en in oude oorkonden voorhanden: De Gheere (1271 Broekbur g), die Gheer (ca 1300 Dudzele), t'Gheerkin (1331 Oedelem), De Gheer (1346 Sijsele) om er maar enkele te noemen Den Gheer was een heerlijkheid te Merckeghem bij Duinkerke en kan mogelijk verantwoorden voor fna Van den Gheer e Ook mv komt voor: De Gheers (verscheidene partijen land en bos te Koekelare, 1S55); ook geromaniseerd: Le Gere, Le Gheret; le Petit Gheerquin (SintOmaars) Zie DF IV 502510 en 514515 waar ook samenst als Gheer gemet, De Gherehoec, vermeld worden In de heraldiek kan een afzonderlijke geer (driehoek) als zelfstandige wapenfiguur voorkomen; hij gaat dan uit van de rechterschildrand en is in het eerste kwartier geplaatst De term gegeer d(fr gironné) betekent omet geren bedekt, tw met (gewoonlijk acht) gelijke driehoekige vakken waarvan de basissen tegen de rand van het schild geplaatst zijn De vakken zijn afwisselend van metaal en van kleur Over de verschillende type van gering, zie Pama, Handboek der W apenkunde 1171 18 Het gegeer de (goud en azuur) wapen van OudVlaanderen vormt nog heden deel Ivan het (met de Leeuw) gedeelde wapen van de provincie W estVlaanderen Biekorf Jaargang 70 HAPSTICK landmetersterm Een stuk land dat de vorm van een happe (hakbijl, met de snede in het midden) vertoont Bij uitbreiding: stuk land met onregelmatige vormen en uitsprongen Loquela (1890) geeft een bepaling door De Bo gehoord te Elverdinge: ‘Een stuk land dat in een ander hapt, dat op 'teinde ombuigt, gelijk een happe, en Biekorf Jaargang 70 316 aldus uitspringt in een ander stuk’ Een Landboek van Veurne noemt n1515, bij de beschrijving van een landerij te Houtem: ‘benoorden daer van een hapstick’ (DF V 434) Een akte van 4sept 1520 noteert bij de beschrijving van een leen: ‘ende es een hapstick’ Een latere akte van 8jan 1760 gebruikt nog weer de term: ‘Oost daer aen een lanck happestuck, streekende oost’ (RAB Fonds Bur gvan Veurne, charters voorl blauw nr874 en nr1556) Als plaatsnaam is happestuk in Wvl zeer verspreid; zoals ook Happe, Hapken, Happende stuk als namen van stukken land, bos of meers (DF V 421436; D Denys, Top Roeselare nrs 11891221) Vgl fra pièce de terre en hache, manoir àhappe, labour àcognée: termen die voorkomen in ZuidVlaanderen (Moeskroen, Spiere); cette pièce de terre fait hache =s'enclave dans teile autre (Littré) Zie ook sv bylstuck HARE W eefsel van paardenhaar gebruikt in de brouwerij voor het drogen van mout in de ast (droogoven) Uitgaven voor de brouwerij in het StJanshospitaal te Brugge betref fen de aankoop van har e: anno 1533 ‘betaelt Jan Ysenbaert van een rolle meehelse hare lanc ontrent 80 ellen danof wy ontrent deene helft versneden hebben omme een hare op den hast int brauhuus, den hoop omme 17 sc 6d grEnde 4gr van een pont haerne gaerne omme te naeyene, comt tsamen 10 lb 14 sc par ’anno 1563: ‘betaelt over den coop van een hare lanc 32 ellen te 5sc par de elle omme up den hast te legghen int reeden an tmoudt, 8lb par ’anno 1577: ‘betaelt Gheeraert vander Voorde over den coop van 32 ellen haer up den nast te 6d grdelle, compt 16 sc gr’anno 1578: ‘betaelt Jan Snouck over den coop van 36 ellen haer omme graen te drooghen up de nast 24 sc gr(Rek 153233, f6; 156364, f131; 1577, f21; 1578, f33) Teksten uit SintOmaars brengen in 1499 hair e, herr emet dezelfde betekenis: ‘herre de long poil pour braser grains; une haire pour la brasserie; 26 aulnes de herre pour mettre sur la toureille faicte en la brasserie’ (Godefroy II 468) De har ewas ook in oliemolens in gebruik en haar doek was onmisbaar in de zeefmakerij TeBrugge waren de ‘sevenmaeckers’ besloten in het ambacht van de stoeldraaiers Een zekere Pieter Le Gramiere had zich in 1566 verstout ‘achter strate te vercoopene, tooch ofte vente thouden van zeker aer ezevenen’ Dit druiste in tegen het ambachtsprivilege en de ondernemende man werd beboet (V ande Velde, Ambacht Stoeldraaiers 44) Vgl met har e: haren kleed, boetekleed (zelfde oorsprong) De fna Haremaker is getuige van het oude beroep CRUUSGHEL TEen taks door de melaatse te betalen wanneer hij ‘zyn cruus verstelde’, di bij verhuizing; het bedrag (2 sc par in 1520) kwam ten goede aan de ‘grave vande rabauden’ (politieofficier) Aldus te Ieper ,volgens dordonnantie nopens de leprozen van 152024; ‘Den voorseiden grave [vande rabauden] sal ooc hebben alzulcke cruusghelden ende huweghelden ende oock alsser eenen besiecten poorter sterft tbeste upperste habijt’ (O Mus, Leprozerij Hoge Zieken III 103, coll 100) Ook de opperdeken van Hoge Zieken ontving een ver goeding ‘als sij [de besiecten] verhuusen ende hemlieder cruus verstellen’ In de rekening wordt de ontvangst ingeschreven: ‘V anden cruuce te verstellene, 2sc par ’Het beloop van ieder melaatse was met een houten kruis afgepaald Dit cruusghelt, te betalen bij verandering van woonst, was ook in de Leprozerie van Gent bekend (De Potter ,Gent VIII 425) Een andere bet van crueeghelt in verband met de Jeruzalemvaart in MnlW III 2162 Biekorf Jaargang 70 LYKBLASOEN Zwart bord (paneel) waarop het wapen van een overledene en zijn sterfdatum geschilderd zijn Rouwbord, wapenbord; fra Biekorf Jaargang 70 317 blason funèbre CarolusPetrus de Berlaere, Heer van Overbrouck, werd in 1722 in de OL Vrouwekerk op StPieters te Gent ‘begraven met syn Lykblasoen’ MariaTheresia van Loo werd in 1754 bijgezet in de StMichielskerk te Gent, achter het hoogaltaar ‘waer ontrent haar Lykblasoen geëxponeert is’ Haar lijkdienst werd aldaer ‘met haer Lykblasoen verricht’ (Vlaemsche Indicateur XII, 17842, 18, 19, 34) Op 6okt 1783 overleed te Kortrijk Constantia du Toict, 31 eabdis van Groeninghe ‘In haer Begravenisse en solemneel Uytvaert is geëxponeert geweest het Lykblasoen haerder edele Familie’ (Vlaemsche Indicateur XI, 17841, 72) De uitdrukking ‘met Lykblasoen begraven okomt in de 18e eeuw herhaaldelijk voor De vroegere uitdrukking (16e eeuw) was: ‘begraven met schilderie’ LYPSTICK Landmetersterm Een stuk land dat ‘lijpt’, di een scheve of kromme kant heeft Lijpen (kwade vouwen hebben, scheef trekken) wordt vooral gezegd van lijnwaad; zie De Bo sv lijpen Uit de Ommeloper van Bredene anno 1707 citeert De Flou (IX 1044) uit een beschrijving: ‘ende es een cromme lype plaetse’ Landmeters van het Brugse Vrije gebruiken de term lypstick in de redaktie van akten in 15761577: ‘V oorts vier lynen landts ende es een lypstick’; ‘ een lypstick, neder ende pittende tusschen’ (RAB fonds SJ voorl blauw nrs 9773 en 10140) Als plaatsnaam komt Het Lijpstick voor te Zedelgem in 1674; De Flou noteert daarbij dat in zijn citaten lyp steeds als scheef dient verstaan te worden MALADR YE Leprozerie, inz hoofdleprozerie (met recht van schouw of visitatie) De wetheren van Oudenbur gzenden in 1399 een poorter voor visitatie naar de leprozerie (Madeleene) te Brugge ‘Item ygheven in aelmoesenen Meeus Cooppal onsen portere als hy ghesonden was ter prove ter maladrye, thulpen tsinen casten, 10 sc’ (Hist Oudenbour gII 175) Een memorie betr begrenzing, in 1505 opgesteld door schepenen van Gent, bevestigt een aloud ‘recht van der maladerie, nu ghenaemt het rycke gasthuus’ (Diericx, Mémoires I585) Kiliaan noteerde (1588) maladerye als eigen aan W aalsVlaanderen De ofra term maladerie (1200) met bet leprozenhuis heeft via ladr e(uit Lazarus) een ontwikkeling naar maladr erie door gemaakt (Bioch von W artbur g340341) MA TTE Een taart gemaakt van ‘mattemelk’, eieren en fijne bloem Mevrouw van het OL Vrouwgasthuis te Geraardsber gen geeft in 1564 een fooi ‘aen twee dochterkens die ons matten gebracht hebben’ In 1567 noteert dezelfde overste in haar rekening weer een drinkgeld ‘ghegheven als men ons matten, appels ende andere beleeftheden gebracht heeft (om) een paender pruijmen van damast’ (Devos, Invent 386 387) Matte (meestal mv matten) is een term voor geronnen melk, mattemelk; de taart wordt genoemd naar die melk Matten ‘klonters, wrongel van melk’ nog zeer verspreid in oostvl dial (T eirlinck sv ;vgl De Bo en WNT IX 317) Mattetaarten zijn nog heden een bekende specialiteit van Geraardsber gen Vgl fr mattes ‘gekaasde melk’ (V ercoullie) De term maton ‘geronnen melk, zachte kaas’ is verspreid in heel het aangrenzend romaans gebied, van Luik tot Rijsel en tot in Normandië (Godefroy V 203) Zie ook mhd matz, hd matte (KiugeMitzka 466) met dezelfde betekenis Biekorf Jaargang 70 PANTE Laken als windscherm hangend bij het bed De inventaris van de ‘prioressen zolre’ van het SintJanshospitaal te Brugge vermeldt anno 1386: ‘Item int brauhuus 3bedden met 6paer lynlakenen ende met 3saer gen ende met 2panten Item den zwineman een bedde met Biekorf Jaargang 70 318 eenre saer ge ende 2paer lijnlakenen met eenre panten’ (Rek 138687 annex) Uit ofra pente (doch met latere en andere bet bij Godefroy VI 88: bande pendue autour d'un ciel de lit) Vgl MnlW VI 99 en De Bo sv pant PARMENTIERNE Fijn naaiwerk verrichten De rekeningen van het Sioenklooster te Kortrijk vermelden in 1525 een uitgave voor saai, bonnetten en handschoenen ‘ende van parmentieme’ In 1531 komt nog weer een uitgave ‘van diverssche parmentieringhe’ (Biekorf 1959, 292 297) De zusters ‘parmentieren’ echter zelf op bestelling van buiten: in 1534 wordt een som van 14 pond ingeschreven verdiend door ‘ons parmentiersterigghen van te nayen, wullen ende lynen’ In 1538 waren er drie, in 1539 vier zustersfijnnaaisters die om ‘gefronste hemden’ afwerkten naar de nieuwe Franse mode, bestemd voor rijke dames In 1555 betalen de gasthuiszusters van Geraardsber gen een som van 24 sc aan Domien Rogiers ‘van acht daghen ghepermentiert thebben voor den godshuyse’ (Devos, lnvent 377) Het werk van de parmentier was fijner dan dat van de scepper (kleermaker) Het ofra parmentier (uit mlat parmentarius) blijkt geen verbale afleiding te kennen, en evenmin een kollektief (Godefroy V 758) Het oudengeis daarentegen kent wel parmentary naast parmenter ,doch evenmin een werkwoordelijke vorm zoals ons mnl (Oxford Dict VIl 487) Parmentier leeft voor in de familienaam PYPSLUETELE Sleutel met holle schacht; frclé forée De kruit kisten van de stedelijke artillerie te Brugge hadden slot en sleutel In 1418 noteert de stadsklerk een uitgave voor ‘7 pypslotelen ende de sloten verandert an de laden daer men!poeder in sluut’ (Invent V 269) In 1564 levert de smid aan het OL Vrouwegasthuis van Geraardsber gen ‘eenen anker om ons camerken ende een slot met eenen grendel ende eenen pypsluetele’ (Devos lnvent 386) De privilegekof fer van de stad Brugge, bewaard in het ‘secreetcomptoir ’op de Halle, kon alleen met de sleutel van de bur gemeester van schepenen geopend worden; in 1672 was die speciale sleutel ‘een kort ende dick pypsloterken met eenen breeden baert, beneden den baert oft tanderinghe met een kruysken’ (Invent Intrad 69) Vgl MnlW VI 336 WNT XII1, 1755 Havard I878 THONNEBAKEN Gekuipt houten vat dienende als boei en dragende een vast merk dat het vaarwater aanwijst In 1500 is Adriaen van Hille door de wet van Brugge aangesteld als ‘bewarer van den thonnebaken ter sluus’ tegen een jaarlijkse bezoldiging van 6pond gr(SAB Rek 15001501, f98 v)De stadsrekening van Oostende vermeldt in 1522: ‘t'baken up de tonne van twestcayhooft’; in 1536: ‘twestcayhooft daer de tonne up staet’ (Vlietinck, Oude Oostende 146) Zie ook boven sv bollebaken VERHUUSW AGHENAERE Iemand die het verhuizen van anderen als beroep uitoefent, verhuizer In 1567 getuigt Jan van Nieuwenhove, hoofdman van het OL Vrouwzestendeel te Brugge, dat verscheidene inwoners van zijn wijk de stad verlaten hebben, sommige met hun meubelen: zelf weet ik daar niet meer over ,zegt hij ‘nemaer vanden zeiven transpoort van goede sal ons bescheet weten te zegghene zekeren verhuuswaghenaere, wonende byder steden huus byde Fonteinestraete, niet wetende Biekorf Jaargang 70 zynen naeme’ (Hand Emulation 42, 210) Het ‘steden huys ghezeyt Ten drien Duer en ’,gelegen op de W yngaertplatse, paalde aan het oude Fonteynestraetkin; zie Gilliodts, Zeslendeeten 167167 AV Biekorf Jaargang 70 319 Vraagwinkel Hanebilck In een wettelijke schepenakt (Geluwe 1649) lees ik over een openbare verkoping in een smidse, waarbij ‘buuten deselve venditie bleven es onvercocht ene hannebilck ende andere issere wercken dienende tot deselve smesse ende welcke voorn hanebilck ende isserwerck’ enz De Bo geeft wel de vormen anebild, anebilk, anebulk, anebilkt, steeds met bet ‘aanbeeld’, hij zegt echter niets over de verspreiding ervan W aar in W est (en Oost) Vlaanderen zegt men bild (bilt) en waar bilk? PH Drongen Gatepateel W aar in W estVlaanderen zegt men nog gatepateel voor verzîp (ndl ver giet, doorslag)? Skaloepen Sedert enkele jaren worden de akkers alhier in 'tIeperse overvlogen in de herfst door grote duiven, een soort woudduiven Skaloepen, zo noemt men ze Aan spruit en savooikolen veroorzaken ze veel schade door hun uitwerpsels W aar komt die naam skaloepen vandaan? GS Passendale W illemPoort te Kortrijk Bij welke gelegenheid werd, in de Hollandse tijd, de Menenpoort omgedoopt tot W illemPoort? Onder deze naam verschijnt de poort in het ‘Plan der Stad Kortrijk’, in 1822 opgemaakt door C Cierkens en opgedragen aan Lipkens, hoofdingenieur van het kadaster Van al de andere stadspoorten is, in dat dokument, de naam onveranderd gebleven EN Met stro geschroeid Een met stro geschroeid varken is malser ,zeggen ze (van betere kwaliteit dan met benzinelamp!) W ordt die betere kwaliteit van het schroeien ook in een benaming van varkensvlees uitgedrukt? W D Biekorf Jaargang 70 Dit westelikste Vlaanderen In zijn ‘Oud Nederland’ (1888) gebruikt Johan W inkier herhaaldelijk de bovenstaande benaming ter afwisseling met ‘FranschV iaanderen’ Staat W inkier alleen met die uitdrukking, of komt ze ook bij andere auteurs voor? CB Roeselaarse kommunikanten 1859 In een brief van 1872 gericht aan Duclos, alstoen redakteur van Rond den Heerd, schrijft Victor Malfait van Roeselare het volgende: ‘Gy kunt by Mr Gezelle dat zeggen dat ik een van die 12 ben dat hy opopgeleerd heeft voor de eerste Communie ten jare OH 1859’ W ie zijn de anderen geweest die de ‘leeringe’ van Gezelle hebben meegemaakt in zijn laatste leraarsjaar te Roeselare? CB Keerske Keestje Ik lees in Biekorf 1965, 393 het woord keerske =overdrachtelijke benaming voor de pink (van de hand) Met die betekenis heb ik in het Biekorf Jaargang 70 320 Brugse dikwijls horen zeggen kjeestje Het wzou dus niet bij keers (kaars) maar wel bij keest(e) behoren? GP L Familienaam Felman Is de oude fna Felman te beschouwen als een afslijting van Velt man? of een korruptie misschien? JD Recbedestraet W at kan de betekenis zijn van die straatnaam die voorkomt in l414 te SintOmaars? Andere vormen zijn: Recquebedestraetque (1427) Recquebedestraet (1514), Risquebedestraet (1536) DC Elk voor zijn zelven ‘'t Is lijk SintMarksdag, elk voor zijn zeiven’ Gehoord van een oude Aartrijkenaar Om luchtigweg te zeggen: elk moet zichzelf bedienen Hoe rijmt dat echter met SintMarkus? Mijn zegsman zelf had daar nooit een uitleg over gehoord KV Jours complémentaires W elke naam hebben die dagen van de Republikeinse Kalender gekregen in de volksmond ?Er waren er vijf (zes in schrikkeljaar), eigenlijk aanvullingsdagen om 't Republikeinse jaar gelijk te maken met het zonnejaar Komt de term ‘invaldagen’ in kronieken of almanakken voor? CB Bamespaling Bamespaling is beste paling: zo hoorde ik van een stevige Brugse palingeter Uitleg moest ik hem niet vragen, hij vroeg me zelf: barnes wat betekent dat? 'tIs de bamesse van bamispruimen en bamispacht, zei ik, en bamesse is oktober Juiste, zei hij, 'tis van dan af dat ze best zijn Intussen vind ik bamespaling in geen woordenzoeken, ook niet in De Bo noch in Loquela, ook niet in Vandale die overigens bamisweer en Biekorf Jaargang 70 bamisregen en heel wat samenstellingen kent De vraag isnu waar in W estVlaanderen de term bamespaling bekend is en wat palingvissers er weten over te vertellen? JB Handlappen W aar kende men een ander woord voor ‘handlappen’, di de leren handbeschermers gebruikt bij het stenen laden en lossen, het kasseileggen? Lv H W aterprente Vanwaar de oude benaming waterprente (ook: water geprent) voor de gewone Latijnse lettersoort in drukwerk? RD Biekorf Jaargang 70 321 [Nummer 1112] Volksgeloof en volksr emedies in VeurneAmbacht Opgetekend in 1720 door de kapelaan van Izenberge Parochie Izenber ge lag nog in het oude bisdom Ieper toen een kapelaan van dit Veurnse bedevaartsoord een schriftje in zakformaat vulde met aantekeningen Het dingetje is een Varia van tealogische samenvattingen, gezondheidsregels en notities voor konversatie en tijdverdrijf De samensteller van dit schriftje is Guilielmus BenedictJus Bollaert, die pastoor geweest is te Buiskamp van 1720 tot aan zijn dood in 1736 Tevoren, tot in 1720, was hij kapelaan te Izenber ge (1)Als zodanig dateert hij zijn vademecum met een eigenhandig ‘ex libris 1717’ Guitielmus Bollaert, waarschijnlijk een geboren Poperingenaar ,was ook enige tijd kapelaan in de OL Vrouwekerk te Poperinge geweest Hij komt niet voor onder de studenten van het Ieperse seminarie (2)Zijn tealogische studies had hij waarschijnlijk voltrokken aan de universiteit van Dowaai Hij heeft een mooie hand en schrijft keurig Latijn, Frans en Nederlands in de 62 bladen van het boekje (17 ×11cm, gekartonneerd) waarvan hier de ontleding volgt (3) 1 Latijnse miscellanea (Enchiridion) over teologie, f134 r,36 v37 r 2 De ‘Superstitiën’ f34 v36 r,37 v40 r,waarvan de tekst hieronder wordt medegedeeld 3 Gezondheidsregels (School van Salerno; Iatijn), f40 v43 r 4 Latijnse verzen op het huwelijk van Frans, hertog van lorreinen, met MariaTheresia van Oostenrijk in 1736, f43 v44 v 5 Franse énigmes (berijmde raadsels) uit La Clef du Cabinet, f43 r47 r;60 r62 r 6 Kerckelicke Rechten vande vervallen voor de Geestelieken inde Prochie van Isember ghe, f43 r62 r 7 Latijnse verzen op Kardinaal de Fleuri, anno 1736, f49 r (1) DJ van Suyt, Eenige bladzijden uit de geschiedenis van Isenber ghe, Ieper ,1904, blz 35 (2) PDeclerck, De priesteropleiding in het bisdom Ieper (16261713), in Handelingen Soc Emulation, dl 105, 1968, blz 91 (3) Het boekje, behorend tot het Bisschoppelijk Archief teBrugge, wordt in 1902 vermeld afs behorend tot het archief van het Brugse Grootseminarie (Biekorf 1902, 69) Biekorf Jaargang 70 322 8 Eenigh Curieus tijdt verdrijf gemaeckt van pater Lucas de Swaen capucijn guardiaen tot Ber ghen St W innox ende aldaer gestorven (woordenspel met verstaan en verstand), f49 v51 r 9 Onderwijs tot het Gheestelick Leven, f51 v59 v Het nummer dat ons hier bijzonder interesseert is nr2 de ‘Superstitiën’ Deze tien bladzijden zijn feitelijk het enig oorspronkelijk stuk midden in het mengelwerk van de Izenber gse kapelaan Hoe kwam deze er toe dit stuk persoonlijke waarneming neer te schrijven in de volkstaal en in te lassen midden in zijn Iatijnse tealogische notities? Uit de 37 eerste bladzijden van het boekje blijkt dat kapelaan Bollaert een aktieve teologische belangstelling had en heel wat boeken bij de hand had Hij brengt citaten bijeen uil kerkvaders, uit oude en nieuwe auteurs W as hij reeds gedurende zijn studiejaren daarmee begonnen? Op f20 rbesluit hij een nota over kerkelijk recht met de ondertekening: G B B[ollaert] in Theologia studiosus Op f29 vciteert hij teologische stellingen die in juni 1691 werden verdedigd door een zekere Gummarus Huijgens Voor zijn preken gebruikte Bollaert het alstoen klassieke tiendelige werk Sermons des Missions van de Franse oratoriaan Jean Lejeune, uitgegeven te Toulouse in 1662 (tweede uitgave in 1688) De 362 sermoenen van dit werk vormen een volledig teologischkatechetisch handboek voor de prediking (4)Het derde sermoen in deel III van Lejeune handelt over het eerste gebod en de daarmee verbonden Superstitions Dit was voor kapelaan Bollaert de aanleiding om in zijn notitieboekje een reeks aktuele cassen (casus) op te tekenen ‘dewelcke sijn in gebruick in Veurneambacht’ Een goed deel van de volkspraktijken die de verlichte kapelaan bij prediking en zielzor gwil tegengaan (als strijdig met Gods eerste gebod) betref fen ziekte en genezing De bestrijding van het volksgeloof was in het teologisch onderwijs zeer aktueel geworden vooral sedert de verschijning in 1679 te Parijs van het beruchte Traité des Superstitions van de Franse teoloog JeanBaptiste Thiers De notities van kapelaan Bollaert zi'n zakelijk, duidelijk, objektief De beweegreden van zijn metodische verkenning van het aktuele en lokale volksgeloof was pastoraalteologisch Hoe was dat alles, door katechese en prediking, te verhelpen? Het programma moest hem wel zeer uitgebreid voorkomen tegenover een ‘kwaad’ dat zo omvattend was Hij noteert op dokumentaire wijze, met zin voor het detail, met uitsiruiting van persoonlijke emotie Alleen naar het einde toe duiken een paar uitdrukkingen op (‘ende soo voorts van andere dijngen; en dier gelijke dwaesheden’) die zijn tem (4) Over Jean Lejeune (15921672), bekend als ‘le Père Aveugle’ zie A Molien inDict Théologie Cath IX1 (1926), 196197 Biekorf Jaargang 70 323 perament en zijn engagement beginnen te ontsluieren In het slot toont eindelijk de duivel zijn staart: die dingen zijn ‘van den duijvel geïnventeert’, en het rederijkersbloed van de kapelaen gaat aan 'trijmen over het onzinnige ‘dat Satan al bewijst’ Dan komt de gemakkelijke eindstreep van ‘noch duisent andere duijvelrien’ die hij het optekenen niet meer waard acht Guilielmus Bollaert heeft goed werk geleverd, verdienstelijker dan hij kon vermoeden Als kind van zijn tijd, vooral als priester van een bisdom dat voor studie en vorming zeer naar de grote Franse scholen opkeek, heeft deze wakkere kapelaan van te lande de ‘cassen van superstitie’ opgetekend die voor onze tijd een merkwaardig, gedateerd en gelokatliseerd dokument van historische volkskunde geworden zijn (5) A Viaene Repertorium van kapelaan Bollaert ‘Opden Eersten Reghel vande superstitien in het sermoen vande missien van Per e le jeune tome 3osermoen 3odienen de cassen die volgen de welcke sijn in gebruick in Veurneambaaht I 1 Van te gebruieken sekere onbekende woorden ende die te bijnden aenden hals van die men wilt genesen, ofte den siecken, gequetsten ofte gewonden persoon selfs te doen seggen; ofte die over hem te segghen met sekere omstandigheden in t'liggen ofte staen 2 Als de vrauwe gebaert heeft een graentjen sout ofte twee in de handt te leggen met die woorden: ‘alle quaet moet van mij vlieden’ ofte wel: ‘ick blaese op mijne oor e, godt en maria wilt mij hoor en’ 3 Een velleken swijnenvleesch stelen, en leggen in elsenblaederen tegen de cortse op sekere plaetse 4 Een stucxken broodt boven de deure leggen om de honden die verloren sijn te doen wederkeeren; als oock omdat de katten niet en souden deureloopen (5) De tekst uit het boekje inBiekorf 1902, 6975 medegedeeld (door een anoniem medewerker) isonvolledig en wordt er niet in zijn historische samenhang gesteld Daarom mocht hier , menen we, het hele stuk in volledige versie naar het origineel en met de nodige situering hernomen worden Voor zijn korte notitie over GB Bollaert, in leven en Werken der Zuidned Schrijvers (uitgave Kon VL Academie, Gent 1900; p122) beschikte FDe Potter alleen over de lakonische inleiding van Biekorf 1902 en verkeerde in de menrng dat ‘het bundeltje van allerlei aantekeningen, dichtjes, raadselen’ op zijn geheel een nederlandstalig bundeltje was Biekorf Jaargang 70 324 5 Een stroijbandt te binden aen den boom ende al heiselen deurfaopen sonder omme te sien 6 Item de vensters ende deure opendoen, als oock alle de sloten ontsluijten van g'heel het huis, als iemant in doodts noot light om haest verlost te worden, opdat de ziele niet en soude besloten sijn 7 Als iemandt doodt is in het huis, dat moet in d'oore van de peerden ende andere beesten geseijdt sijn omdat sij niet en souden ongemack hebben; insghelijckx de bijen te wecken 8 Den meester van het huis overleden sijnde, en magh niet gevoert sijn naer de kercke van sijne eijgene peirden, want daer soudender noch sterven ofte onghemack cammen aende peirden II Opden tweeden regel dienen de volgende: 1 Van vrese van ongeluck, niet te mogen naeijen in den maent van vrauwen naer het baeren, noch selfs niet te spinnen Sommigen willen dat men alleenlick aende manskleederen magh naeijen, ende andere niet 2 De koeijen laeten drooge gaen op sondaegen om op den dagh te calveren, van vrese de onruste s'nachts te hebben 3 Item niet in dienst te gaen op vrijdaeghen ofte particuliere daegen, van vrese van deur te loopen 4 D'asschen niet optescheppen op vrijdaghen ofte andere particuliere daegen, van vrese van brandt 5 Sommige daegen te vluchten in het kerckgaen van de vrauwen 6 Om het wilde vier te verdrijven moet afgeteeckent worden met een meldtrynck ofte trauwrynck die moet gehouden worden tegen de sonne, ende moet gestreken worden met het bloedt van iemant die daermede geinfeeteert heeft geweest 7 Divinatien Het is ongeluck seggen als sij s'mor gens uitgaen en eerst eene vrauwe rencontreren, en geluck als sij eerst een man te gemoet commen 8 De draomen selfs gelooven ende daerop sijne wercken te reguleren III Op den derden regel worden gereduceert de naervolgende: 1 Om de cartsen te verliesen negen daegen te lesen negen onse Vaders en W eestgegroets alle daege een min: als den eersten negen, den tweeden 8, ende soo voorts; als het aflesen vande doorne steecke ende peerle op de ooghe 2 W ijwater in een vijnger hoet medebrengen als de vrauwe te kercke gaet* om dat de kijnders niet en souden quijlen 3 De kijnders en mogen niet suijgen drie maenden van maerte, maer moeten gespent wo den voor de derde, van vrese van ongemack Biekorf Jaargang 70 325 4 Als de stoppe die gebruickt is om de h Olie af te vaegen claer brandt, seggen te wesen een teeeken van gesontheijt ofte erstellinge der siecken; ende als sij duister brandt, teeeken vande doodt 5 Een stuck houdt ofte alderhande groensel gesneden ofte gepluckt op St Jansdagh, seggen te wesen dienstig tegen tooverien en ander quaet 6 Item op SinteLaureijnsdagh tegen het vier 7 Een ander abuijs Dat sij oordeelen dat de vrauwen die niet en sijn gekerckganckt, gelijck sijn aende ongedoopte kijnders 8 De eijeren geleiit op goeden Vrijdagh, seggen te wesen beter ofte te saijen, ofte iet dat men op andere daegen doet, seggen beter te sijn: 9 als de boter gekeijrent op St Bartholomeus dagh; 10 als loock te eten op den eersten vrijdagh van maerte [IV] Vervolgh van de Superstitien 1 Twee nieuwe brycken die men heeft gestolen, cruijswijs in de stal boven de peirden hanghen om die te bevrijden van quaede sieckten ende andere ongevallen; ofte maerestocken boven de deure vanden stal steeeken opdat de peerden vande maere niet en souden bereden worden 2 In eene kercke daermen noijt en heeft geweest, syn handt in het wijwatervat steken om de worten te doen weghgaen 3 Een he met daer de vrught in s'moeders lichaem in gewonden is, en daer sommige kijnders mede geboren worden, als een grooten schat bewaeren ofte aen den hals draeghen als een teeeken ofte voorsegghinge van een groot geluck; ofte om hart te worden 4 Op den goeden Vrijdagh een cruijs maecken op een boom daer d'exters hunne nesten opmaecken, op dat se geene jongen en souden voortbrengen 5 Om muijsen en ratten te verjaegen, om peiirels en doerens of te lesen, om de vijfve ofte vijcke te helpen, eenige gebeden te lesen ofte woorden uijt de h Schrifture 6 Het eij van den goeden Vrijdagh bewaeren tegen donder en blixem; sint janscruijdt, gelijck ofte men het noemt, nuchteren treeken en in het dack van t'huys steeeken om bevrijdt te sijn van brandt 7 Als d'exters stijf clappen ten tijde vanden oorloghe, oor deelen datter soldaeten sullen commen Als er een uijl op het huijs sit ofte eene raeve daer over vlieght en schreeuwen, als er een hondt uijlt daervoren, vas Biekorf Jaargang 70 326 telick oordelen datter in dat huijs haest iemant sal sterven ofte isser iemand doodt, en dat hij huijst in het gebeurte, datter noch meer sullen volgen 8 D'aenmerckinge vande planete daer iemant onder geboren is, als men uijt sulcke constitutie ofte gesteltenisse vande sterren ofte planeten besluijt dat desen ofte dien menscih sal goed ofte quaedt sijn, geluckigh ofte ongheluckigh, ende soo voorts van andere dijngen 9 Verschil maecken tussahen daegen, maenden ende jaeren, houdende eenige voor geluckigh, andere voor ongeluckigh gelijck doen die op eenen maendagh ofte vrijdagh niet en derven trauwen ofte in hunnen dienst gaen, meijnende dat hunnen dienst ofte hun houwelick niet voorspoedigh en soude sijn; die den dag van Ste Maria Magdalena ofte eenige andere daegen, als sijn de hondtsdaeghen, ongeluckigh houden om te reijsen; die de schrickeljaeren meijnen niet goedt te sijn om te planten en dier gelijcke dwaesheden 10 Acht nemen op de droomen en daer uijt eenige dijngen besluiten daer sy noch uijt hun selve noch door godts ingeven, nogh oock door d'instellinge van de h kerke eenige gemeenschap mede hebben, so bij exempel als men droomt datter eenen tandt uijtvalt, daeruijt besluiten datter een van onze beste vrienden gestorven is ofte haest sal sterven 11 Vasten ofte eenigh ander goedt werck doen precies op dien ofte desen dagh, een andere en soude niet goedt sijn; en precies soo veele keeren, meer of min en soude niet deughen Seker getal van keirssen ontsteken, niet min noch meer ,en preeijs onpaer Een seker soort van geldt opof feren, bij exempel een silveren penninck, t'en magh geen anderen sijn 12 Een sekeren brief over hem altoos draegen, in wat noodt dat hij is, God sal hem altijd bijstaen: suleken seggen sy te wesen den brief die den paus Leo den 3en aen Keijser Car el soude gegeven hebben als hij naer den strijd soude rijden om hem daermede te beschermen tegen sijne vijanden Item een gebedt dat sij seggen gevonden te zijn op 'tgraf vande h maghet Maria en dat van soo groot eene eracht is, dat soo wat mensch dit leest ofte doet lesen alle daeghe eens, ofte die het over hem draeght met eene goede intentie, en sal van geene haestige doodt sterven, noch int' water ,noch int' vier noch inden strijdt; Biekorf Jaargang 70 327 als eene vrauwe in aerbeijdt van kyndt is, men leest dit ge bedt over haer ,sij sal terstont verlost worden; die hetselve alle daegen leest sal voor sijne doodt drie reijsen de gebenedijde maghet Maria sien; die eenigh onghemack heeft, sal terstont genesen worden, en oock die het uijt devotie over hem draeght Ende men sal voor en naer hetselve gebedt lesen het gelove ofte Credo Item een ander gebedt die sij seggen seer goedt te wesen voor een reijsenden man ende voor eene vrauwe die in baerensnoodt is; t'is een gebedt van het Cruis Ohristi in het welcke datter menighvuldige cruicen worden gemaeckt Item een anderen mirakeleusen brief die sij seggen gevonden te sijn in een steenplaetse in de kercke binnen Keulen ondere eenen blauwen serckesteen, geschreven met het dierlbaer bloedt van Christus Jesus, waerdoor hij ons te kennen geeft dat hij de weirelt sal straf fen met eene groote straf fe, soo breder verstaen wordt uijt den brief Item eene schoone openbaeringe die sij seggen van Godt selve gedaen ofte veropenbaert te sijn aen drie hh Vrauwen, maer princepaelick aende h Vrauwe Bir gitta ,princesse uijt Sweden, welcke openbaeringe iemant bij sigh hebbende bevrijdt wort van alle de bovenschreven quaelen ende noch meer ,met een goedt betrauwen op Godt 13 Souvereijne remedie tegen het bloen: seggen seer goedt te wesen een cruijs van hetselve te maecken op het voorhooft, seggende eenige hooghe woorden bij exempel consummaturn est, ofte andere die van niemant anders a1 1s van den duijvel geïnventeert sijn etcetera Daer sijnder op sekere tijden die d'heijligen was toewijden met wat haijr daer ingedaen Ander die den siecke leijden drie vier daegen tevermeijden, voor de ciaere sonne rijst, wat dat Satan albewijst? Maer moeten gekeert sijn naer den oosten met d'handen gecruijst uytgereckt etc als oock om van sieckte bevrijdt te sijn, kruijden snijden met een heel nieuw mes dat geen saecke heeft aengeraeckt Daer sijn noch duisent andere duijvelrien die ick de moeijte niet en vermagh van opteschrijven Eindnoten: Heiselen :alheiselen =alstrooiend De Bo sv Biekorf Jaargang 70 Het ker ckgaen: de kerkgang (uitzegening); vgl verder ter kercke gaen (III 2), gekerckganckt (III 7) Wild vier: de roos (erysipelas); vgl III 6 Meldtrynck: meidring =trouwring (Poperinge) De Bo sv Maer estocken: marentakken Worten: wratten Peir els: vlek, bloem op het oog; vgl Vervolgh 1 Vijfve, vijcke: vijt, frpanaris Ongelukigh (daegen): verworpen dagen =kwade dagen, jours néfastes (égyptiaques) Maria Magdalena (22 juli): ligt inde hondsdagen; ‘Madelene wil ne klemmer of ne zwemmer ’ Brief aen Keyser Car el: het krachtig Gebed van Keizer Karel; zie H Stalpaert, Westvlaams Sagenboek II(Blankenber ge 1969), blz 1081 11,met bibliografie H Vrauwe Bir gitta: de krachtige Openbaring (gebed); zie H Stalpaert, aw II1131 15 Vermeyden: vermeien, verlustigen Biekorf Jaargang 70 328 Bamespaling Op de vraag in Biekorf 1969, 320 Mijn vader ,geboren langs de Bommelarevaart te W ulpen en thans wonende langs het kanaal NieuwpoortDuinkerke, is steeds een verwoed visser geweest, en nog 's Zaterdags gaat hij kruisnetten en brengt hij geregeld een mooie ‘gladde’ vangst mee Ik vroeg hem om inlichtingen nopens de bamespaling Deze soort paling wordt meestal gevangen tijdens ‘de donker ezes weken’ De kleur van die paling is donkerder (naar het blauw toe) Het ‘vel’ (huid) is dikker en die paling is wat korter De bamespaling wordt het meest gevangen na grote regenvlagen of onweersbuien (verhuist dan naar zee), alsook wanneer in de kanalen water wordt ‘getrokken’ Tevens verklaarde vader dat het mogelijk is het gehele jaar bamespaling te vangen, weliswaar in minder mate dan tijdens de voornoemde topperiode Een ‘poosje’ paling is zeker niet te versmaden Toch moet gezegd dat zomerpaling fijner is van smaak dan de bamespaling E Desaever Nieuwpoort Biekorf Jaargang 70 329 De liefdadige stichtingen van de Brugse poorter Daniel Coudekueken 13601374 I De familie Coudekeuken De familie Coudekueken bezat een hof te StAndries bij Brugge, waar nu nog een landhuis ligt dat de naam Koudekeuken draagt Over Daniël Coudekueken heb ik weinig gevonden (1)W ekennen wel de voornaam van zijn vrouw Gilotte, maar niet haar familienaam Daniël moet een van de rijke Brugse poorters geweest zijn, want in 1343 komt hij voor onder de 55 personen die te Brugge poorterspointinghe betalen De hoogste som was 6lib Daniël is een van de twaalf personen die zes lib betaalden (2) Hij bezat eigendommen bij de Simon Stevinplaats ‘ an een huus staende ande westzyde vanden vleeschuse ter vridachmaerct an Daniel Coudekuekens land wilen was, tween huusen te gader staende jnde vorseide Steenstrate, ande zuudzider vander varseider strate up Danieel Coudekuekens landt vorseit wilen was’ (3), alsook huizen langs de Potterierei, tussen de Carmersbrug en de Snaggaardsbrug; een huis op de hoek van het Genthof, rechtover de Carmersbmg; al de huizen van de Elizabeth Zor ghestraat (b'achten Carmers) (4);daarbij nog huizen in de Nieuwe Engelse straat ‘ter Engelsche strate waert’ (5)TeAardenbur gbezat hij enkele stukken grond (6),en te Damme een huis bij de Oostspeie (7),alsook (1) Uit de nalatenschap van DrKarel de Flou († 1931) ontving ikvroeger een verzameling oude documenten Veertien ervan uit de XIV een XV eeeuw hebben betrekking op stichtingen door de Brugse poorter Daniël Coudekueken gefundeerd intalrijke kerken van het graafschap Vlaanderen Daarbij bevindt zich nog een farde met zeventiendeeuwse afschriften van deze akten, alsook twee kalenders uit de XVIIe eeuw ,waarin per maand de datum van de bedélingen van deze stichtingen werd opgetekend Voor een groot deel van de fundaties werd de stichtingsakte niet bewaard Zie K de Flou, Cartularium van kerk en armendisch van StMichiels, in Annales Emulation 45, 1895, pp 263264 (2) Stadsarchief Brugge Stadsrekening 2febr 13431 februari 1344, fo312 (3) Akte van 7febr 1378 Rijksarchief Brugge, Charters, bl no6111 (4) Akten van 9juli 1369 voor de kerk van St Katerine buiten Brugge, van 13 juli 1369 voor de OL Vrouwkerk teBrugge en van 20 aug 1369 voor de kerk van StMichiels (5) Akte van 4aug 1369 voor de kerk van Koolkerke (6) Akte van 16 sept 1370 voor de kerk van OL Vrouw teAardenbur g (7) Akten van 29 juni 1374 voor de kerken van OL Vrouw ,van St Katerine, voor de kapel van St Niklaas allen teDamme en voor de dis van St Leenaert teDudzele Biekorf Jaargang 70 330 nog land te Monnikerede (8)Hij bezat ook een landhuis: eOostkamp (9) In 1374 verschijnt Daniël Coudekueken voor de grafelijke Audiencie, als een van de voogden van de kinderen van Denys van den Ackere wegens een schuld die aan deze kinders niet werd betaald in het Ambacht van StW inoksber gen (10) Zijn liefdadige stichtingen in Brugge en randgemeenten, te Damme, Sluis, Aardenbur gen Ieper ,laten besluiten dat hij veel in deze steden verkeerde en waarschijnlijk koopman was TeIeper had hij misschien familieleden, want in de Ieperse stadsrekeningen wordt een lakenverkoopster Kateline Coudekueken vermeld, eerst in 1327, waar zij 2sch accijnsrechten betaalt voor de stadswallen Ditzelfde jaar leverde zij voor 5lb 7sch 3d weefstof fen aan de stad ‘ten taer gen bouf mede te verhudene’, 'tis te zeggen om de schilden te overtrekken, ‘ende banieren of te maken ten zelscotters bouf ’En in het volgende jaar leverde zij opnieuw voor 16 sch ‘canevaech’ (kanefas) aan de stad (11) W at ook opvalt is de stichting van vier jaarlijkse bedelingen voor samen 12 lib par aan de armen van de parochie Lotenhulle, en één jaarlijkse bedeling van 6lb par aan de dis van de niet ver van daar gelegen kerk van Meigem W as hij of zijn familie misschien afkomstig uit Lotenhulle, of zoals hij schrijft uit ‘Loo bij Poucke’? Aan de kerk van Lotenhulle schonk hij een ciborie Daniël Coudekueken moet overleden zijn korte tijd vóór 1380 Onder de bewaarde charters is een stuk van 16 maart 1385, waarbij de prior en de communiteit van de Carmers te Gent aan Gillis Hoste, poorter van Brugge, mits betaling, een graf toestaan in de kerk van het klooster voor Jacob Coudekueken ‘die ghisel staerf binnen Ghend’, alsook voor de familieleden van deze laatste die aldaar wilden begraven worden Iedermaal er een lid van de familie aldaar begraven wordt, zal er een vigilie en een mis gezongen worden voor de overledenen Jacob Coudekueken was samen met Gillis Hoste, een van de gijzelaars die de stad Brugge aan Gent had moeten leveren, nadat de Bruggelingen en graaf Ladewijk van Male op het Be (8) K de Flou, Woordenboek Toponymie VIII 457 (anno 1347) (9) Leenboek van de Bur gvan Brugge, 1330 Algemeen Rijksarchief teBrussel, Rekenkamer , reg no45925, fo54 vo:‘Arnoud Onraet 18 mesures de terre bruwières gisant en leparoche de Oerscamp d'en costé lemannoer Daneel Coudekuekene’ (10) Nap de Pauw Bouc van der Audiencie Deel I,Gent 1901, p516, no1214 (11) Desmarez etDe Sagher Comptes de laville d'Y pres TII Brussel, 1913, pp 498, 706 en 888 Biekorf Jaargang 70 331 verhoutsveld te Oedelem verslagen waren op 3mei 1382 Na de slag op de Goudber g bij W estrozebeke op 27 november 1382, hadden de Bruggelingen zich aan de graaf onderworpen maar Gent bleef de strijd volhouden tot aan de vrede van Doornik op 18 december 1385 Zolang werden de Brugse gijzelaars aldaar vastgehouden Jacob Coudekueken was waarschijnlijk de zoon van Daniël Hij wordt vermeld in de Brugse stadsrekening van 1379 (12)En op 24 februari 1380 was hij een van de wettelijke deelmannen van het Carmerszestendeel of sectie Fte Brugge, waar Daniël en hij zelf woonden (13) In 1383, gedurende zijn ballingschap te Gent, werden van hem door de baljuw van Damme, negen vaten wijn aangeslagen en verkocht ten voordele van de graaf, omdat Jacob verbleef in vijandelijk gebied (14) Daniël Coudekueken was verwant met de grote Brugse familie Dop In een akte van 31 augustus 1488 sluiten Loy en Gillis Dop, als afstammelingen van Daniël Coudekueken, een overeenkomst met de dismeesters van de OL Vrouwkerk te Brugge over het kapitaal van de jaarlijkse bedeling door Daniël gesticht in deze kerk op 13 juli 1369 (15)En onder de bewaarde charters is er een akte van 30 maart 1393, waarbij Adelise, de weduwe van Pieter Dop, gedurende zes jaar een jaar getijde sticht in de kerk van OL Vrouw te Sluis voor de zielerust van Souden Zoets, en een andere akte uit het jaar 1426, waarbij de pastoor van St W albur ga te Brugge een grafstede toestaat in het koor van zijn kerk aan Pieter Dop en aan zijn vrouw Baerbele Vos II De stichtingen van Daniel Coudekueken In een stuk geschreven in de zeventiende eeuw en bewaard in de farde Coudekueken (16), staan al de stichtingen voor de armen die Daniël Coudekueken gefundeerd heeft in kerken van het graafschap Vlaanderen: ‘Dit naervolghende sijn alle de daeghen dat men schuldigh is te stellen ende te cleeden alle de disschen die d'heer Daniel Coudekueken beset ende ghefondeert heeft binnen den lande van Vlaenderen’ (12) K de Flou Woordenboek; Deel VIII, ibidem (13) WH James Weale Obituaire du couvent des Carmes àBruges, in ‘Annales Emulation’, 1900, p230 Over de bevoegdheid van de deelmannen, zie het reglement van ca 1305, bij L Gilliodts van Severen, Coutumes de laville de Bruges, dl IBrussel 1874, nrXXVIII, p 327 (14) N de Pauw ,Froissart's Cronyke van Vlaenderen, Deel II, Gent 1900, p166 (15) Een kopie van deze akte bevindt zich in farde Coudekueken (16) De datum die achter iedere vermelding tussen haakjes staat, verzendt naar de originele charters of naar een afschrift in onze farde Coudekueken Biekorf Jaargang 70 332 1 In de kerk van OL Vrouw te Aardenbur g, drie dissen: op St Ka terine (25 nov ), op Dertiendag (6 jan) en op OL Vrouw Boodschap (25 maart) Ieder dis moest bestaan uit 58 ‘proven’, ieder voor een waarde van 2gro; samen 1lb 8sch gro of 16 lb 16 sch parisis (Akte van 16 sept 1370) 2 In de kerk van OL Vrouw te Brielen bij Ieper ,één dis van 5lb 2sch 3hallingen parisis (Akte van 22 febr 1374) 3 In de kerk van OL Vrouw te Brugge, één dis op St Andreas 130 nov )voor een waarde van 10 sch gro of 6lb par (Akte van 13 juli 1369) 4 In de kerk van het Godshuis van de Potterie te Brugge, drie dis sen: op OL Vrouw Lichtmis (2 febr ), op OL Vrouw Boodschap (25 maart), en op de zondag van de Triniteit (eerste zondag na Sinksen) ieder dis voor een waarde van 7sch gro, samen 21 sch gro of 12 lb 14 sch 2den par (Akte van 23 okt 1370) 5 In de kerk van St Gillis te Brugge, één dis op de zondag na Pasen, voor een waarde van 8lb par 6 In de kerk van St Jacob te Brugge één dis voor een waarde van 10 sch gro, op de veertiende dag na St Thomas in de winter (4 jan); samen 6lb par 7 In de kerk van Sinte Katerine buiten Brugge, twee dissen: de dertiende dag na Pasen en de vrijdag na Allerheiligen, ieder ter waarde van 12 sch 6gro, samen 25 sch gro of 15 lb par (Akte van 9juli 1369) 8 In de kerk van St PietersopdeDijk, nu ingelijfd bij Brugge, twee dissen, op St Vincent (22 jan) en op de zaterdag na de Grote Vastenavond, ieder dis voor een waarde van 5schel gro, samen 10 sch gro of 6lb par 9 In de kerk van St Salvator te Brugge, twee dissen: op de maan dag na Halfvasten en op de maandag na Palmzondag, ieder dis van 10 schel gro, samen 12 lb par (Akte van 25 juli 1369) 10 In de kerk van St W albur ge te Brugge, één dis van 8sch 4gro of 5lb par , op St Thomas vóór de winter (21 dec) 11 In de kerk van OL Vrouw te Damme, twee dissen: op St Vincent en op St Pieters ingaande oogst (1 aug), ieder dis voor een waarde van 10 sch gro, samen 20 sch gro of 12 lb par (Akte van 29 juni 1374) 12 In de kerk van St Katelijne buiten Damme, twee dissen op St Vincent en op 1augustus, ieder voor een waarde van 10 sch gro, samen 12 lb par (Kopie van de akte van 29 juni 1374 in de farde Coudekueken) 13 In de St Niklaaskapel te Damme, twee dissen, op St Vincent en op 1augustus, ieder dis voor een waarde van 10 sch gro, samen 12 lb par (Kopie van de akte van 29 juni 1374 in de farde Coudekueken) 14 Bij de armendis van St Leenaert in de kerk van Dudzele, twee dissen: op St Vincent en op 1augustus, ieder dis voor 10 sch gro, samen 12 lb par (Akte van 29 juni 1374) 15 In de kerk van St Jacob te Ieper één dis van 5lb par ,op 6december 16 In de kerk van St Maarten te Ieper ,één dis op St Niklaas (6 dec) ter waarde van 5lb 4sch 3den par 17 In de kerk van St Michiels te Ieper ,later verdwenen, één dis van 5lb 4den par op 6dec 18 In de kerk van St Niklaas te Ieper ,één dis van 5lb 15 den 2poitevin par op 6dec (Akte van 22 febr 1374) Biekorf Jaargang 70 19 In de kerk van St Pieter te Ieper ,één dis op 6dec van 5lb par (Akte van 22 febr 1374) 20 In de kerk van St Niklaas te Koolkerke, drie dissen op de zon Biekorf Jaargang 70 333 dag na Nieuwjaar ,op Palmzondag en op Sinksen, ieder ter waarde van 8sch 4gro, dus samen 25 sch gro of 15 lb par (Akte van 4aug 1369) 21 In de kerk van lotenhulle (Loo by Poucke) vier dissen, op Dertiendag, op OL Vrouw Lichtmis, op OL Vrouw Boodschap en op Allerheiligen, ieder voor een waarde van 5sch gro, dus samen 20 sch gro of 12 lb par 22 In een niet bepaalde kerk van Rijsel, één dis op de tweede maandag na Grote Vastenavond, met 56 ‘proven’, ieder van 2gro, samen 9schel 4gro of 5lb 4sch par 23 In de kerk van StJan buiten Ieper ,één dis van 5lb 2sch 3hallingen par , op 6dec (Akte van 22 febr 1374) 24 In de kerk van StKruis buiten Brugge, twee dissen, op de dertiende dag na Pasen en op de vrijdag na Allerheiligen, ieder dis voor een waarde van 12 sch gro, samen 25 sch gro of 15 lb par 25 In de kerk van Meigem moest op iedere St Maartensavond (10 nov ), 6lb par uitgedeeld worden ‘in al sulcken goede als den aermen meest ten prof fyte magh’ 26 In de kerk van StMichiels bij Brugge, twee dissen, op Pasen en OL Vrouw Onbevlekt (8 dec), ieder van 5sch gro, samen 6lb par (17) 27 In de kerk van OL Vrouw te Sluis, twee dissen, op de maandag na Dertiendag en op de zaterdag na Grote Vastenavond, ieder van 58 ‘proven’, ieder voor een waarde van 2gro, samen 19 sch 4gro of 11lb 12 sch par (Akte van 31 aug 1370) 28 In de St Janskerk te Sluis, twee dissen, de maandag na Dertiendag en de zaterdag na Grote Vastenavond Ook hier bestond ieder dis uit 58 ‘proven’, ieder van 2gro, samen 11lb 12 sch par 29 Daarenboven schonk Daniël Coudekueken ‘te Sincte Pieters te Oostkercke’ 31 groten en 21 miten per jaar ,alsook een rente op vier lijnen en 91 roeden Deze rente van 40 sch gro werd later gelost ‘ter actiever behoef ’ 30 Op 14 dec 1375 schonk Daniël een ciborie aan de kerk van Lotenhulle 31 Hij stichtte op 23 december 1360 de ‘schelle messe’ in de kerk van de Potterie te Brugge Deze moest dagelijks gecelebreerd worden bij zonsopgang Van deze stichting blijft nu nog één jaarlijkse gelezen mis over in de kerk van de Potterie (18) Het totaal van de jaarlijkse renten voor al de stichtingen van Daniël Coudekueken, met uitzondering van de laatste drie, nrs 2931, bedraagt 279 lb 9sch parisis, een belangrijke som III Beheer en uitvoering van de stichtingen W ijvinden slechts één akte waarin de rentevoet bepaald wordt voor het kapitaal dat gestort was voor een van de stichtingen van Daniël Coudekueken, namelijk bij de aflossing van de eeuwige rente voor de bedeling gesticht in de Brugse OL Vrouwkerk Op 24 appril 1486 werd deze rente afgelost en de afstammelingen van Daniël Coudekueken ontvingen een ka (17) Zie ook een afschrift van deze akte bij K de Flou Cartularium van kerk en armendisch van StMichiels, noX, p2B4 (18) De nrs 2931 worden alleen vermeld in het kalender van de stichtingen Over de ‘schelle messe’, zie A Maertens Onze Lieve Vrouw van de Potterie Brugge, 1937, p89 Biekorf Jaargang 70 334 pitaal van 9lb gro (of 108 lb par )voor een jaarlijkse rente van 7sch 6gro (of 4 lb 10 sch par ) De rentevoet was de penning 24 of 1penning op 24 penningen kapitaal, wat een rentevoet geeft van 4,17% Indien wij het totaal van de jaarlijkse renten van de liefdadige stichtingen gefundeerd door D Coudekueken, namelijk 279 lb 9sch par ,berekenen volgens de rentevoet van 4,17%, dan komen we tot een kapitaal van 6706 lb 16 sch par Gewoonlijk echter was de rentevoet hoger ,namelijk aan de penning zestien of 6,25%: dan zou het gestorte kapitaal slechts 4471 lb 4sch parisis bedragen W at nog een zeer grote som was in de 14e eeuw Al deze renten waren bezet op onroerende goederen, waarvan enkele behoorden aan Daniël Coudekueken zelf Bv op negen huizen onder klein en groot in de nieuwe Engelse straat te Brugge (Stichting in de kerk van Koolkerke), op een huis langs de Potterierei en op een ander huis op de noordoosthoek van het Genthof, rechtover de Carmersbrug (Stichtingen voor de kerken van OL Vrouw en St Katerine te Brugge), op de helft van drie huizen langs de Potterierei (voor de kerk van St Salvator), op een hurs langs de Potterierei en op al de huizen van de Elizabeth Zor ghestraat (Stichting voor de erk van StMichiels bij Brugge), op verscheidene stukken grond te Aardenbur g(Stichting voor de kerk van Aardenbur g) en op een huis bij de Oostspeie te Damme (Stichtingen te Damme en te Dudzele) Andere renten waren bezet op huizen en stukken grond die aan anderen toebehoorden: te Ieper op huizen in het St Niklaasstraatje en in de Montstrate, op een huis gelegen bij het kerkhof van St Maarten over de Yper ,op een huis in de Zuidstraat, op een huis in de Ghimmincstrate, op een huis in de Meersch, op een huis rechtover de Halle en gelegen over de Yper ,op het huis van een ‘cabarethoudere ’ op de zuidzijde van de Markt, op land buiten de Madelene langs de Torhoutstrate, op een stuk land buiten de Diksmuidepoort, op vier ‘cameren’ in de Diksmuidestraat en op een huis op de noordzijde van de markt, dit alles in de stad Ieper Daniël Coudekueken kocht renten Een ervan staat vermeld in de kalender van de stichtingen: ‘Jnt jaer ons Heeren als men schreef duijst drije hondert ende negenensestigh, op den sessentwintichsten dagh van november Copie van de saerter van vier ponden grooten erfvelijcke renten tsiaers die dheer Jan de Buijsere vercochte Daneel Coudekueken’ In het eerste cartularium van de armendis van de kerk van St Gillis te Brugge, waar Daniël Coudekueken een jaarlijkse bedéling had gesticht voor een waarde van 8lb par ,staat een akte van 2januari 1344, waarbij Daniël en zijn vrouw Gillote Biekorf Jaargang 70 335 verkopen aan W illem Melise, ‘den wild werkere’, een huis ‘met eenre camere der nef fens staende’ in de Jan Boninstraat tegen een jaarlijkse rente van 8lb par , ‘eeuwelijcs ende ervelijcx chins elkes jaers’ W illem Melis en Machteld zijn vrouw en hun nakomelingen moeten het huis en de kamer behoorlijk onderhouden, ‘te houden staende ghehaefdich van weeghen ende van dake jeghen wijnd ende water , ende altoos te beterne ende niet te haer ghene’ Verder moeten zij nog binnen de twee eerstvolgende jaren aan het huis herstellingen uitvoeren voor een bedrag van 40 sch groten (24 lb par ) Voor dit alles hadden zich bor ggesteld: W illem de Inghelsche, wildwerker ,Olivier van de Oudmeersch en zijn broer Gillis Op 7mei 1369 schonk Daniël Coudekueken deze eeuwige rente van 8lb par aan de dis van de kerk van St Gillis om ermede een jaarlijkse bedéling aan de armen te verrichten In 1413 stond de toenmalige eigenaar Lodewijk van Doorneke twee jaar rente (16 lb par )ten achter Op 22 nov van dit jaar ,in het bijzijn van twee schepenen, sloeg priester Jan fClais, dit huis aan voor de dis van St Gillis En door vonnis van de Brugse schepenen in dato 12 december 1413 kreeg Lodewijk van Doorneke twintig dagen tijd om zijn achterstallige schuld evenals de gerechtskosten te betalen Daar hij niet kon betalen ging de eigendom van het huis in de Jan Boninstraat over op de armendis van de kerk van St Gillis te Brugge (19) Bij de stichting van de bedélingen verklaarde Daniël Coudekueken dat hij de stichting fundeerde ‘over de ziele van Danieel Coudekuekene’, ofwel ‘ende dit in verlatenessen van den zonden van ser Danieels vorseit ende alle der ghoone daert of commen es, twelke men den aermen zal gheven te kennen te biddene over hemlieden’ Daarentboven werd voor de bedélingen te Brugge en in de randgemeenten bepaald: ‘ende voort den voorseiden Danieele Coudekuekene ende zinen naercommers te latene wetene altoos als men de vorseide dischen cleeden sal’ De stichting in de kerk van StMichiels bij Brugge, die dagtekende van 20 augustus 1369, werd, op aanvraag van de afstammelingen van Daniël, door de dismeesters bevestigd op 1maart 1484 En hier zien wij hoe deze uitdelingen gebeurden De stichting bestond uit twee dissen uit te delen op 8december en op Pasen Ieder dis telde twintig ‘provenden’, ieder ter waarde van 3gro ‘ende dit met alzulker spyse als den dach getijdich wesen zal’ Iedermaal moesten de afstammelingen van Daniël 'savonds voordien verwittigd worden dat de uitdeling zou gebeuren, en moesten hun acht van de twin (19) Rijksarchief teBrugge Kerkarchief van St Gillis teBrugge, no342 Cartularium van de Dis van St Gillis, fos100v o102 Biekorf Jaargang 70 336 tig loden tekens, die ieder recht gaven op een provende, overhandigd worden om deze te schenken ‘den aermen daen hemlieden best van nooden dyneken zal’ De twaalf overige provenden werden dan door de dismeesters uitgedeeld aan de armen van StMichiels Deze stichting was oor9pronkelijk bezet op een huis aan de Potterierei en op een reeks huizen in de Elizabeth Zor ghestraat, alsook op een huis in het Genthof De eeuwige rente werd later afgelost en met het geld ervan kochten de dismeesters van StMichiels op 24 maart 1486, een nieuwe eeuwige rente van 10 sch gro bezet op twee gemeten land met de huizen en de bomen die erop staan te StMichiels, west van de kerk en langs de heerweg Daarvoor werd door de dismeesters op 6april 1494 een nieuwe akte opgesteld voor de afstammelingen van Daniël Coudekueken Deze afstammelingen worden niet met naam genoemd, maar de stiefvader van Jan van Overtvelt, de toenmalige heer van Tillegem, komt in de akte tussen W as de heer van Tillegem misschien een afstammeling van Daniël Coudekueken? Dit zou verklaren waarom bij de charters van Coudekueken ook drie charters te vinden zijn van de heerlijkheid Tillegem, om de verkoopakten van deze heerlijkheid in 1285 (20) Nog in de achttiende eeuw bleven de afstammelingen van Daniël Coudekueken waken over deze fondaties W aarschijnlijk werd de herinnering eraan bewaard omdat voor een deel ervan de afstammelingen moesten verwittigd worden ieder maar er een bedéling ophanden was In de farde Coudekeuken bevindt zich het afschrift van een overeenkomst gesloten op 17 december 1706 tussen de dismeesters van StMichiels enerzijds en Cornelis en Jacques Dhont, alsook Ignatius Macobs ‘ende consoorten, hoors ende naerkommers van dheer Daneel Coudekueken’ anderzijds De dismeesters volgden niet getrouw de regels van de stichting, om werden de afstammelingen van de stichter niet meer verwittigd iedermaal een bedéling zou plaats hebben, en werden hun ook niet meer acht van de twintig loden telkens ter hand gesteld Het zou komen tot een proces voor de Raad van Vlaanderen, maar door de tussenkomst van kanunnik Franciscus de Baillencourt, de latere elfde bisschop van Brugge, werd een overeenkomst gesloten In plaats van twee dissen op 8december en op Pasen, zou ieder jaar slechts één enkele bedéling gebeuren, namelijk op tweede Paasdag Dit zou de vorige dag aan de nakomelingen van de stichter worden medegedeeld, (20) Zie onze mededeling met de oorkonden in Handelingen Emulation 105, 1968, p204212; vgl ook K de Flou, Cartularium StMichiels p284, 297, 357 Biekorf Jaargang 70 337 aan dewelke acht tekens voorbehouden waren Deze reductie tot één enkele bedéling was zeker het gevolg van de bestendige devaluatie van de munt sedert XIV eeeuw (21) Ook de eeuwige rente van 10 sch gro ten voordele van de dis van de OL Vrouwkerk te Brug>ge om aldaer twee bedélingen per jaar te verrichten, werd afgekocht op 24 april 1486 De afstammelingen van Daniël Coudekueken, namelijk Loy en Gillis Dop schonken het geld van de afkoop, 9lb gro, aan de dis van de OL Vrouwkerk te Brugge om ermede verder één dis te kleden op St Andriesdag Deze bedéling zou bestaan uit dertig provenden van 3groten ieder ,samen voor 7 sch 6gro (9 lb par ), maar de loden tekens ervan moesten 'savonds te voren gezonden worden naar de afstammelingen van Daniël Coudekueken, die dan zelf de provenden zouden uitdelen (22) W at er eigenlijk aan de armen werd gedeeld in deze stichtingen vinden wij slechts aangegeven in de akte van 16 nov 1370 voor de dis van de kerk van OL Vrouw te Aardenbur g: ‘elke provende weerd wesende twee peneghe groter tornoyse, in brode, jn vleessche jof in vissche jof in andren dinghen dies den vorseiden vooghden (dismeesters) oorboorlix dinken zal ter aermer bouf hemlieder daer mede te sustineerne’ Deze talrijke stichtingen bewijzen dat er,in de tweede helft van de veertiende eeuw te Brugge, niettegenstaande het begin van het economisch verval, noch vermogende bur gers waren die een deel van hun fortuin met een (voor hun tijd) aktueel sociaal en caritatief besef wisten te besteden Jos DESMET Spr euken met aanvulling 'tZou gebeuren dat 'n koe nen haze vangt, langs een nauw wegelke Dit voorbeeld uit Biekorf 1969, 191 ken ik met een andere aanvulling: ‘Ge weet niet hoe een koe nen haze vangt, ze loopt met heur ekop tegen d'eer de Een ander voorbeeld: ‘God spaar je en bewaar je’ door een andere aangevuld met ‘van den duivel en de gr oten Turk want 'tis twee lelijke beesten’ Blijkbaar een oude spreuk, die grote Turk ‘schrik van Europa ’zit daarin Zoals in de spreuk: 'k Had een kaart (kaartspel) om tegen den Turk te vechten MC (21) Cornelis Dhont kon zijn naam niet schrijven en plaatste een kruisje onder de akte (22) Afschrift in farde Coudekueken Biekorf Jaargang 70 338 De familie Hauweel in de 13de en 14de eeuw In een artikel over de heren van Beselare dat JMaes en onder getekende publiceerden in jaar gang 11(1966) van Vlaamse Stam werd de familie Hauweel behandeld die in het bezit was van de heerlijkheid Beselare van omstreeks 1287 tot in 1418 (1)Een van de overblijvende waagtekens betrof de opvolgers van Ingelram II Hauweel, heer van Beselare van vóór 1317 tot na 1367 Deze moeilijkheid werd inmiddels opgelost door L Stockman die de Hauweels bestudeerde als heren van Aveschoot en tot de conclusie kwam dat genoemde Ingelram II achtereenvolgens opgevolgd werd door zijn drie zonen Ingelram III (vóór 1372 vóór 1390), Roeland (vóór 1390 +1396) en Rogier (1396 vóór 1423) Deze laatste verkocht in 1418 de heerlijkheid Beselare aan Rogier van de W oestine (2) De genealogie der Hauweels in de 14de eeuw ,waarvan men na het opstel in Vlaamse Stam, II, (1966) kon zeggen dat zij min of meer desinit in piscem, wordt daardoor duidelijk en definitief vastgelegd Tot nog toe kon dit niet gezegd worden nopens een paar andere duistere punten in die genealogie, als daar zijn de afkomst van Eustaas, de eerste Hauweel die heer van Beselare werd omstreeks 1287, en zijn verwantschap met Ingelram IHauweel, zijn opvolger als titularis van die heerlijkheid van 1317 af(3) Op grond van een alleen in een 15deeeuws afschrift bewaarde oorkonde meenden wij te mogen veronderstellen dat Eustaas Hauweel afkomstig was uit de streek van W atten Misschien is hij te vereenzelvigen met Eustace, fius monsingner Jehans Habbel, chevalier ,die in 1256 gronden te W atten en W ulverdinge verkocht aan de proosdij van W atten Het bleef echter bij een hypothese (4) Inmiddels werd onze aandacht getrokken door een andere tekst in het cartularium van de proosdij van W atten die enig licht schijnt te werpen op de duistere afkomst van Eustaas Hauweel In februari 1259 (ns) oorkondt Mathilde, bur ggravin van SaintOmer ,dat Eustacius, dictus Houbbe, homo noster ,filius et her es bone memorie domini Johannis dicti Houbbel, militis, samen met zijn vrouw Perona en met instemming van zijn broer Gillis, aan de proosdij van W atten een hoeve (1) E Warlop en JMaes, De heren van Beselare tot 1418, Vlaamse Stam, II(1966), blz 1824 (2) L Stockman, Ingelram III Hauweel, heer van Aveschoot, Biekorf, LXX (1969), blz 107109 (Blz 108, regel 6lees 1248 ipv 1428) (3) E Warlop en JMaes, aw ,blz 1820 (4) Ibidem, loc cit Biekorf Jaargang 70 339 te W atten met alle erbij horende rechten verkocht heeft voor 155 lb art Deze verkoop werd toegestaan door gravin Mar gareta van Constantinopel en door de oorkondster Voor het verlies dat Perona door de vervreemding van deze hoeve eventueel zou lijden in haar weduwgoed, werd een compensatie toegestaan op het leen dat Eustaas in het ambacht van Steenvoorde hield van de bur ggravin (5) Het ziet er naar uit dat men zonder enige aarzeling de Eustaas van 1259 mag vereenzelvigen met die van 1256 Habbel, Houbbe en Houbbel kunnen drie verschillende schrijfwijzen zijn van éénzelfde naam die door de 15deeeuwse copiist van de proosdij van W atten nogal mishandeld werd Anderzijds is het tref fend dat in beide gevallen de vader van Eustaas de naam Jan droeg en ridder was Tenslotte is daar nog het feit dat volgens de tekst van 1259, onze Eustaas een broer had die luisterde naar de naam Gillis W elnu in 1282 wordt er in de streek van W atten een Gillis Hauwel ve meld (6)Van belang is ook het feit dat Eustaas een vazal en leenman was van bur gravin Mathilde van SaintOmer Immers, in april 1277 verklaarde W illem VIII, bur ggraaf van SaintOmer ,dat hij aan zijn oom W alter van Renirnge de leenhulden had afgestaan van de heer van Haverskerque en enkele andere van zijn vazallen Dit gebeurde voor een aantal van zijn leenmannen, onder wie Wistasse Hauwel (7)Bur ggraaf W illem VIII was de kleinzoon van Mathilde, leenvrouwe in 1259 van Eustacius, dictus Houbbe (8)Als men al deze gegevens met elkaar confronteert, ziet het er naar uit dat men te doen heeft met één en dezelfde Eustaas (Habbel, Houbbe (1), Hauwel), leenman van de bur ggraaf van SaintOmer ,gevestigd in de streek van SanntOmer ,W atten, W ulverdinge, Steenvoorde, gehuwd met Perona (van Kemmel) Hij had een broer Gillis die in dezelfde streek woonde Als men dat aanvaardt, is de vraag naar de bakermat der Hauweels meteen opgelost Aan de oorkonde van april 1277 hangt immers het licht geschonden zegel van Wistasse Hauwel, dat juist hetzelfde is arls het zegel van Eustaas Hauweel, bevestigd aan oorkonde nr66 van het stadsarchief van Brugge en gedateerd ao1293 (9)! Ons vermoeden dat Eustaas Hauweel afkomstig was uit de (5) SaintOmer ,Bibliothèque Municipale, Ms nr852 (cartularium van de proosdij van Watten, 15de eeuw), fo11ro,nrXIX (6) D Haigneré en O Bled, Les chartes de SaintBertin, d'après legrand cartulaire de dom Dewitte, SaintOmer ,18861899, 11,nrs 12361237, blz 155158 (7) Archives Départementales du Nord teRijsel, reeks B, nr1261/1965bis (8) E Warlop, De Vlaamse adel voor 1300, Handzame, 1968, 11/2, nr183/6 1019, blz 474475 (9) E Warlap en JMaes, aw ,blz 20 Biekorf Jaargang 70 340 streek van W attenSaintOmer wordt dus van verscheidene kanten bevestigd en het ziet er naar uit dat men ridder Jan Habbel alias Houbbel mag aanzien als de oudste bekende stamvader van het huis Hauweel Ook nadat hij het ambt van baljuw had uitgeoefend in verscheidene kasselrijen in noordelijk Volaanderen (V eurne, Ieper ,Brugge) en heer van Beselare geworden was, had Eustaas Hauweel nog belangen in de treek van Bourbour gen Cassel (10) De band met het zuidelijk gedeelte van het graafschap Vlaanderen was dus nog niet volledig verbroken Een tweede open vraag was het bewijs voor de verwant schap tussen Eustaas Hauweel en zijn onmiddelilijke opvolger Ingelram I:‘ In 1276 wordt er gewag gemaakt van Hawellus, zoon van Eustaas Hauweel, die misschien te vereenzelvigen is met Ingelram IHauweel, heer van Beselare vanaf 1317’ (11)Er bestaat een argument van heraldische aard dat er op wijst dat Ingelram Ieen zoon was van Eustaas Aan een oorkonde betref fende een verdrag gesloten door Jan III, hertog van Brabant, Lodewijk van Nevers, graaf van Vlaanderen, en W i'llem, graaf van Henegouwen, gedateerd Dendermonde, 1april 1337 (ns), hangt onder andere het zegel van Ingelram I Hauweel, ridder Het is een rond zegel met een diameter van 20 mm, dat een wapenschild voorstelt waarop een dwarsbalk bestaande uit vijf aaneengesloten spitsruiten, waarvan de middelste beladen schijnt te zijn met een bezant Randsch ift: †S' HENGHERAN HA VWEEL CHRL' (12)Het wapen van Ingelram Ikomt dus, met uitzondering van de (twijfelachtige!) bezant, volledig overeen met dat van Eustaas Hauweel en met het wapen dat ook in latere eeuwen gevoerd werd door de familie Hauweel (13)Ook hier blijft er dus wenig twijfel over en men mag gerust volgend genealogisch schema aanvaarden: (10) Algemeen Rijksarchief teBrussel, Rekenkamer ,rolrekening nr266 (o1296): ‘Contes Copin Monnin dou manoir etdes tieres ki fu Philippe de Bourbour g pour ledespens dou mestier dou Temple, monsegneur Jehan de Nouuion, monsegneur Willem de leMote etEustase Hauiel, ×lb s’ en ‘Contes de lecense dou tonliu de Cassiel faite par Lay leRoy A Eustasse Hauwiel pour son fief dou Noel, l'an lxxxxv ,lv lb’ (11) E Warlap en JMaes, aw ,p20 (12) G Demay ,Inventaire des sceaux de laFlandre, Parijs, 1873, I,nr1032, blz 129 De bedoelde oorkonde wordt bewaard in de Archives Départementales du Nord teRijsel, reeks B, nr 264 (13) E Warlop en JMaes, aw ,blz 2021 Biekorf Jaargang 70 341 Genealogisch schema 12561372 Als men hieraan de genealogie der latere Hauweels hangt, zoals ze werd opgesteld door L Stockman, heeft men meteen de opvolgrng van de hoofdtak der familie van het midden van de 13de tot in het begin van de 15de eeuw en dat zonder enige onderbreking of missing link Er blijft echter een aspect van de geschiedenis der Hauweels in de 14de eeuw dat slechts onvolledig behandeld werd W ijbestudeerden ze als heren van Beselare, L Stockman volgde hen in de streek van Lembeke en Kaprijke Er bestond echter een heerlijkheid die de naam ‘Het Hauweelsche’ droeg en gelegen was op Tieltbuiten, Ruiselede, W ingene, Pittem, Markegem, Denter gem en Zeveren In 1358 was die heerlijkheid in handen van Ingelram II Hauweel, die er zijn baljuw en schepenen had ‘Het Hauweelsche’ werd gehouden van de bur gvan Kortrijk (16)Het blijft een open vraag hoe de Hauweels deze heerlijkheid, waaraan zij hun naam gaven, verworven hebben (17) (14) (15) (16) K De Flou, Woordenboek der toponymie, V(Brugge, 1925), kol 529531 (17) Misschien door het huwelijk van Ingelram IImet de verder onbekende Jacquemina? (14) D Haigneré en O Bied, aw ,II, nr1236, blz 155156 (1282, september): ‘ demiselle Mehaus, feme audit Gilon (Hauvel) etRobert leur aisnes fius’ (15) Ibidem, loc cit Biekorf Jaargang 70 342 In ieder geval is de ‘beweging’ van de Hauweels, altham voor wat de 13de14de eeuw betreft, nu duidelijk Oorspronkelijk vazallen van de bur ggraaf van SaintOmer , gevestigd in de omgeving van W atten, kwamen zij naar het Ieperse op het einde van de 13de eeuw In de eerste heilft van de 14de eeuw werden zij opgenomen in de adel en de ridderschap en verwierven belangrijke goederen en heerlijkheden te lembekeKaprijke en in de streek van Tielt Dr E W arlop Langendijks Don Quichot opgevoerd te Brugge in 1793 Het Rotterdamse toneelgezelschap van de Snoeks verbleef en speelde te Brugge van juni 1793 tot einde 1794 Van 24 juni tot 30 december 1793 wed 59 maal gespeeld Vaste speeldag was de maandag; afwisselend waren de zondag, dinsdag of donderdag Tweede Kerstdag had de opvoering gebracht van De Hertog van Foix van Voltaire (Amélie, ou le duc ‘de Foix: in vertaling van J Nomsz) Op zondag 29 dec volgde de (Brugse) pre mière van Gaston en Bayar d, eveneens uit het Frans, van de Belloy Op maandag 30 december brachten de Snoeks het bekende (in 171 1te Amsterdam uitgegeven) stuk van Pieter langendijk waarvan het prospectus hier volgt (Uit partikuliere verzameling) Met permissie van het Magistraat Op maandag den 30 December 1793, zullen de Hollandsche Acteurs en Actrices van Rotterdam, onder Directie van A[ndries] en H[elena] Snoek, de eer hebben van te vertoonen DON QUJCHOT OP DE BRUILOFT VAN KAMACHO BlySpel, in drie Bedryven, in Verzen, nooit vertoond, voor gegaan door De Edelmoedige Dragonder ToneelSpel, in een Bedryf, naar het Fransch van Dumaniant De vertoonplaats is op de Oude Beurze Men zal betaalen voor den eersten Rang 3schellingen, voor den 2 Rang en Parquet 2schellingen, Parterre en Amphitéatre eenen schelling, Paradys dry stuyvers en half: alles wisselgeld Men zal beginnen precies te 5½ uren (V erwagt: De Deserteur ,ZangSpel, in drie Bedryven) [B] Biekorf Jaargang 70 343 De religieuze overtuiging van Eduard de Dene Enkele aanvullende br onnen De samenwerking tussen Eduard de Dene en Marcus Gheeraerts bij de uitgave van De warachtige Fabulen der Dier en (Brugge, Pde Clerck, 1567) deed reeds vermoedens rijzen omtrent de orthodoxie van De Dene Dat deze bundel ook een opdracht van Lucas de Heere bevatte verhoogde alleen de argwaan (1)Bovendien bleek De Dene als stadsambtenaar evenmin vlekkeloos, en moet hij van hogerhand biizondere protectie hebben gehad, om zijn am!bt te Brugge verder uit te kunnen oefenen (2) Een onderzoek naar de litteraire bronnen van Eduard de Dene (3)toonde bovendien aan dat zowel de Roman de la Rose, sinds Gerson om zijn gebrek aan orthorxie aangevallen (4),als Rabelais tot zijn inspiratie bijdroegen, dat bovendien zijn fraai refreyn Hoort af ghy gildekens (5)zowat een dubbelganger is van Jacob van Oestvorens gedicht Vander Blauwe Scute (6)De Dene bevindt zich in duidelijk goed gezelschap In de bloemlezing, die zijn Testament Rhetoricael (Universiteitsbibliotheek Gent, hs 3330) is, treft men een grote reeks gebeden aan: het Pater Noster ,het Benedicite, de Balade van thuuterste oor deel, Lofzangen tot dhelighe Drievuldicheyt, gebeden tot God almachtig, tot Christus, Maria (om de zeven graties ),Magdallena, tot tcruce Christi, thelich bloedt (in walsche ende vlaemsche), een reeks Evangeliën up den Kerstdach, en de Kerstnacht, de Pr overbiën Salomons eam Het is opvallend hoe sterk christologisch de teksten van De Dene zijn georiënteerd, om zijn Chenade en gheloove pur gier en de zonden (fol 140v), Lof brudegom (fol 148) en het Hoort Christene ziele wat ick hu bevele (fol 214v215): Keert tmywaerts, zeght hy,die van ‘liefden quelen, Een vreeslick liefhebber bem ick zonder spae(re)n (1) A Schouteet, Marcus Gerards, Brugge, 1941, p2829; 9M Gheeraerts werd uit Brugge verbannen, 1568:’ ayant icelluy aussi faict certaine paincture en dérision etvitupère de Nostre St Père lePape, ensemble de Nous etdes catholiques’, (AC De Schrevel, Troubles religieux du XVIme siècle au Quartier de Bruges, 15661568, Brugge, 1894, p239, 316, 331) (2) A Schouteet, De Brugse Rederijker E de Dene, WestVlaanderen LXX (1963), p213219 (3) A Dewitte, De litteraire bronnen van Ed de Dene, Haec Olim XIX (1969), p1724; aan te vullen met Chr lKüster ,Bermerkungen zum emblematischen Fabelbuch, De warachtige Fabulen der Dieren von 1567, in Raggi IX, nr4(1969), p113122 (4) JHuizinga, Herfsttij der Middeleeuwen, 9e druk (1957), p121 (5) Zie Bijlage I;uitgebreid commentaar hierbij zie A Dewitte, aw (6) Zie hierover D Th Enklaar ,Varende Luyden, Assen, 1937 Biekorf Jaargang 70 344 Huwer vijfve, myn liefste lief, want ick begheert, Die zullen der vreimder een hondert verjaeghen; Ender huwe hondert, olouck zonder versaeghen, Zullen der vreimder thien duusent verdrijfven Ick zal hu laeten machtig zyn jegens huer slaeghen, Ende zal hu anzien lief, ende by hu blijfven, Myn wuenynghen zal ick met hu verstyfven, Ende ick zal hu God zyn, myn lief, ghy der binnen Ende die my lief heeft in d'hemelssche staeten, Zal van myn vader lief worden ghebleken, En wy zullen tot hem commen, lief, thuwer baeten, En by hem een woonstadt maecken, daer ,onbezweken Lief blyft doch in myn liefde Deze tekst toont een zeer grote gelijkenis in stijl met (en is als een antwoord op): ‘Den heelen nacht hebic myn hadden uytgestreckt usoeckende, lief f; maar doen ic was ontweckt, myn sterckte, myn Godt, uen heb ic niet vonden te dien stonden’ (7) Is deze tekst duidelijk doopsgezind (8),een integrale doopsgezinde tekst tref fen wij aan in De Dene's Refereyn Zonder my en es gheen God, zeght die heer e(fol 219 ev )(9) Aanvullende getuigenissen omtrent De Dene's religieuse ingesteldheid vinden wij doorheen zijn ganse in 1561 voltooide Testament : Fol 132 v: vercoopt hu besittynghen keert hu van rycdom, die ghy niet muegt verwerven; wacht hu vander pharizeeen deeseme zeere, twelck gheveynstheyt es, naer tschriftuenlick preken; ende nyemandt wilt met ghewelt vercrachten, want den roovers zal Gods rycke niet ghebueren (10) Fol 130 v: loochende de evangelissche Waerheyts partie, Vliedende huuten babylonschen percke, TeJeruzalem kiesende myn poorterie, (7) K Reulens, Refreinen, dl I,Antwerpen, 1879, p1316; zie tevens p149152 (8) Over de liederboeken der Wederdopers, bestaat een zeer kritisch overzicht: L Roose, Voorlopers van de Dordtse bundel met schriftuurlijke Refreinen, Spiegel der letteren IV (1960), p210219; een voorbeeld van ver gelijking met zelfde thema biedt Christus' klacht, in Protestantse Poëzie der 16de en 17de eeuw ,dl I,(Bibl der Nederl lett), Brussel, 1940, p3537 (9) Zie bijlage II (10) Vergelijk C Carton, Oudvlaemsche liederen, VI Biblioph, 2e erie, nr9,Gent 1848, p 289290 Biekorf Jaargang 70 345 Verlaetende alle heydensche ceremonie (11) Fol 189 v: meest volght men tvleesch naer zyn inclinatren; minst naer den heesch van baptisatien Fol 134 v: Ick gheloove rnden heleghen Gheest, zoot betame, De helighe christenlicke ghemeente voorwaer , De gemeenschap der heiighen duer Christus name, Verghevenesse der zonden, hoedanich, hoe zwaer eam Het zou tevens interessant zijn de religieuze inspiratie van De Dene te ver gelijken aan gelijkluidende teksten van Anothonis De Roovere, inbegrepen de ver gelijking tussen De Rooveres Lof van den priesterlycken staet, Cornelis Everaerts Nieuwen Priester en De Denes parodieën: In doude Vaders exempelbouck vyndt men beschr even (fol 31031 1) Onlancx meer dan omtr ent den ber gen van Bramen (fol 178 ev ), en Wel myn truete, myn moncke, myn liefste, myn minne (fol 307) (12) W at is nu de kritiek van De Dene bv op de Roomse Kerk In O Heer eGod almachtig (fol 149 v) schrijft hij om: Veel grijpwulfveghe caecken Nu myne vervolghers zyn Om barnen end om blaecken Bloedsturters up elck termyn, Zupers der balylonssche wyn Hebben tzweerd upgheheven Al stroyen zy huerlieder venyn Willet hemlyen ver gheven Zy hebben my verboden Telesene Gods woordt Als ick volgd huer afgoden (11) Het scheldwoord Babylans volk, voor Katholieken: zie Corn Adriaensz, Sermonen, Amsterdam, 1714, dl I,p82, 260, 209, 34547; ook pharaoons geslacht horen de katholieken zich noemen, en de lutheranen: volgelingen van Belzebub: Stadsarch Brugge, Boek van het Steen 155558, fol 80 v100; Verlijdboek 14911538, fol 198; overige scheld woorden zie A Viaene, Papegaai, Marteko en Kalf, Biekorf 66 (1965), p7986 De wederdopers worden teBrugge vermeld tussen 1538 en 1584 Tussen 1538 en 1557 werden er zelfs 14 terechtgesteld, waaronder 7vrouwen, afkomstig uit Alkmaar ,Dordrecht, Zeeland en de Zuidel Nederl Uitvoerige verwijzingen zie A Verheyden, Geschiedenis der Doopsgezinden in de Zuidelijke Nederlanden in de 16e eeuw ,Verh Kon Vl Acad, nr36, Brussel, 1959 (12) Voor De Roovere zie JMak, De Gedichten van A De Roovere, Zwolle, 1959, p124; C Everaert: JW Muller & L Scharpé, Spelen van C Everaert, Leiden, 1920, p423 Biekorf Jaargang 70 346 Doe ghinc wel met my voort Nu zynse nydich up my ghestoort (13) Een andere frappante tekst is Naer tsterven wy ghewor den al der woormen spysen (fol 340 ev ), met om: Zy die andre verlaeden met groote packen zwaer , Als meschverkens maeckende van hueren buuck huer god, (14) Broosch, slymzondich wroetende int babylonssche cot, Eeghin baetzouckers, willende liefde vermyncken, Maer wat esser of, eylaes, elck in zonden verrot Eylaes up tverrysen voorwaer zy niet en dyncken, Up tverrysen eylaes niet en dyneken zy,certeyn, Zy de ghuene zoor voorsteppende int eerdsche pleyn, Adamiten, vruchtpluckers naer huer eeghin zinnen, Zy die met bloedeghe handen ende voeten onreyn, Met simonie, woecker ,tgemackilkk leven winnen, Zy die de menschen meer vreesen dan God beminnen, Oyndt gheeme upden vleeschpot van Egypten brasten, Zy die steurlick tarden Gods tempel binnen, Met belazerde handen thelighe antasten De tekst vervolgt in cauda: Zy die afgodisten naervolghen aldermeest, Om tcouverlick slampampen Godts woordt onachtzaem zyn, Dwelck donnoosel word onttrocken, ontpluct, ontleest, Tongodlick brood etende onder tduechdelick schyn, Zy die tusschen broeders sroyen tweedrachts venyn, Zy die liefde tonderhouden ende charitate, De waerheyt loochenen om lecker beten en wyn, Alls dolende sterren zouckende eeghin baete Daer zy als eerdsahe goden gheeme zouden blyncken Deze tekst vindt zijn tegenhanger in het in bijlage gepubliceerde Zonder my en es gheen God, en is een zeer duidelijke bevestiging van de doopsgezinde overtuiging van De Dene zelf Het kan voor niemand vreemd zijn dat deze ganse tekst (13) De Dene vult deze satire overigens op ontelbare plaatsen aan Een paar voorbeelden: ‘sophisterie en baetzoeckende cler gie Een hoop ghecleede beesten’ (fol 178); ‘van prelatueren crijghen zom kynders regieren, die noch zyn scholieren’ (fol 189); ‘de schaepen niet gheweed, maer hu zelven ghevoedt; het hooft es zieck, end alle de lede’ (fol 39v ): Op Stadsarch Brugge, Boek van Criminele Informatien 154247, fol 7678, komt een uitspraak van Roelant van Nieubusch over de minderbroeders: ‘hij hadde de graeu broers ghezien ghaen inde processie, denwelcke ghynghen ghelyc slupers, met thooft upde schoere hoewel nochtans dat de snootste putiers vander stede waren’ (14) De grauwbroeders werden teBrugge ook mesverckens genoemd: Stadsarch Brugge, Boek van Crim Informatien, 153138, fol 180v181 (1538) Biekorf Jaargang 70 347 een verschrikkelijk oordeel uitspreekt over de kerkelijke gezagdragers, terwijl de passus Adamiten, vruchtpluckers naer huer eeghin zinnen hier een wellicht uniek verwijt is aan het adres van de katholieken (15) A Dewitte Bijlage I Hoort al ghy ghildekens, ende veel joncwijfs hoort (fol 308 ev van het Handschrift) Hoort alghij ghildekens, ende veel joncwijfs, hoort, Comt alin mijn kethel, elck zeght ande[re]n voort, Roupt Medea, metharmorphoseghe goddinne, Comt Medusa, word myn hulpe, met een inckle woordt, 5 Mids den smeder Vukanitich in heeter Minne, Comt, ghildekens, comt Comt ten eersten beghinne, Senijpoerken zult indrijncken meer dan een onche, In mijn kethel moetje zitten dan totten kinne, end hu blootshooft ontdecken dun in myn fronsse 10 Ghij zult schijnen vernischt duer Apelles ponche, Comt alwaert ghy vanden hoofde totten voeten besmet, Comt, ghildekens, in tijds, comt doch eer ick ronsse, In myn ketel comt, ghildekens, cuuschick net Comt ghildekens, comt, comt alin mijn kethele, 15 Bezitten mijn brandeghe heetcoeleghe zethele, Niet een haer zult ghij hebben, dat hu doet spijt, Van dat ick hu voorlichame wat benethele, Ghij wordtter gheel veraverecht in corten tijdt, Comt ghehaerd oft alf gheschoorne, wie datje zijt, 20 Of die thaerken tecruecklen pleight up stockxkens, Van die moeijte word verlost, ghy ,Comt hu zelven quijt, Comt oock ghewinbraeude, corthieleghe mocxkens, Comt schoeljekens vanden Neapolitaenssche brocxkens, Al zijtje onreijn beswatert, oncuusschich onderzet, 25 Comt, ick za'l hu overslooven keelcoardeghe CJlocxkens, In myn kethele, comt ghildekens, cuuschick net Comt alle wiltjaeghers in Venus warandekens, Comt ghildekens, comt jonghe lammertandekens, (15) Vergelijk het spotgedicht op de geestelijken, op den stock Syt tevreden, hy sult in ugemack blyven (K Ruelens, aw ,p169172) Naar analogie met de Brugge uitspraak ‘tonsura clericalis est signum etcharacter antichristi’ (Stadsarchief Brugge, Verlijdboek 14911538, fol 198) schrijft De Dene (fol 238v): ‘Al dat crune scheert es meest alghierich /Al dat manck ghaet dat es fierich /Al dat crepe) es, dat es fel /En dat qualick spreict, zynght ghemeenlic wel’ Biekorf Jaargang 70 348 Comt die zeer gheerne truwe schortkleedt angord, 30 Comt die den dach meest huutdraeghen mert mandekens Comt, in myn kethel word ghij ghecuuscht up en cort, Up dat ghij mijn laeuwenesse ghewaere wordt, Der huutcommende zult schijnen nieuboren joncxkens, Comt oock paruuckedraegherkens, naer mijn kethel port 35 Ick zal den busch ontsteken met hootdompeghe [voncxkens] Comt oock schieloose ghetoyt ghepelhaerde moncxkens, Comt comt, oock ghenoodt onder myn voijsich trompet, Zonderlijnghe ghij, om caelwe worden bloncxkens, In myn kethel, comt ghildekens, cuuschick net Prinche 40 Comt oock in myn kethel, duer myn voorduerken, Die teroodtroengich draegt een coluerken, Twelck roosproetich bemasschelt, teoudbollich staet, Comt ick zalt hu wel beteren, min dan in een huerken Zo vullicx ghij van mijn sopelorum ontfaet; 45 Comt ghildekens, comt, comt, doet eens mijnen raedt; Comt vrij grouve craeghalsen, hoe vroom ghezwanst, Alle wie besloten cortsen hebt, hoe inghewortelt quaet, Comt, worpt ghemoet in mijn kethel, bemommecanst, Speilt duuckercken met tbolleken, en binnen danst 50 Comt ick zaltje dan upden cam of nijpen bet, Hoe dickhareghe toppen ruloctich ghecranst, In mijn kethel, comt ghildekens, cuuschick net Bijlage II Zonder my en es gheen god, zeght die heer e (fol 219 ev van het Handschrift) Beildemaeckers, schilders, en die maecken afgoden, daer bij de simple mochten teverre betrauwen, jon ick oock een refereynken huut mijn dichtcustoden; tpincheelwerck es cause van veel ijdel anschauwen Refereyn Zonder mij en es gheen god, zeght die heere, wie zijnse dan die nu eennen god maecken, end een beilde ghieten zullen, neerstelick zeere, die tegheenen proffijte en zal gheraecken: 5 ziet alle haer ghezinne duer dese zaecken meest tot schande commen warachtelick, want tzijn meesters huuten mensschen, vul der lueghenen [spraecke] Biekorf Jaargang 70 349 Die beildesnijder die neimt een hout in dhant; hij metet met een rechtsnoer an elcken cant, 10 en met rooder eerde zo teeckent hij; hij behauwet end hij metet naer zijn verstand, naer die wijnckelmaet, metten passer der bij, hij conterfeijttet naer een mansbeilde vrij, naer een schoon menssche, die wuendt inden tempel ziet 15 en hoe de smet een ijser goijken smedende zij Die beildemaeckers zijn al tegader eniet Die beildesnijder eghaet daer naer huut onder de boamen in twoudt ghestaen, up dat hij cederboomen ofhauwe vindt, 20 jae die hij zelve plantte, om proffijt ontfaen, ende van den reije zijn upghewassen zaen, die oock den andren dienen, om tebarnen der naer , daer men bij mach waermen, end, als meer ghedaen, datmen stooct, ende broot mede bact voorwaer; 25 van tzelve hout maect hij eennen god openbaer , ende andbidt hem, zijn tselfs handghewerck; hij maect daer een beild of warachtelick claer , end knielt daer vooren nedere int ooghenmerck; deen helt verbrandt hij int vier soe sterck, 30 en bij die ander helt, dits vreimdt bediet, cooct hij zijn vleesch end etet in tsweerelts perck Die beildemaeckers zijn al tegader eniet Hij braedter zijn ghebraedt bij zoo ick verstaen, ende hij verzaet hem van dien zeer snel; 35 hij waermt hem derbij oock, ende zecht eijdaer , ick hebbe mij der bij ghewaermt zowel, bij tvier hebick gheweest vrij, zonder ghequell; ende van tdander deel, datter es overbleven, maect hij eennen god met zijnder handen voortstel 40 up dattet zij zijn godeken of beilde verheven; hij knielt daervooren nedere dus in zijn leven ende doetter zijn ghebed vooren, zonder respijt, ende spreect metter herten daer toe ghedreven: verlost mij, want claerlik mijn god ghij zijt 45 Zij en weten noch verstaen niet tegheender tijdt, want zij zijn dus verblendt, daert zoo geschiedt, dat haer ooghen niet en zien naer god ghebenedijdt Die beildemaeckers zijn al tegader eniet Prinche Zij en ghaen in haer herten niet claerlick binnen; Biekorf Jaargang 70 350 50 daer en es gheen verstandt in noch wetenthede Dat zij wel overzochten met voorzieneghe zinnen ick hebbe deen helt verbrandt tmijnder berede, en broodt ghebacken, over de coolen mede vleesch ghebraeden, ende zoud ick dart overschot fijn 55 mij tot gruwel maecken in deerdsche stede, ende ick voor eennen block zoude knielende zijn; het zijn asschen, ghij bedriegher up elck termijn, therte van den ghuenen die hem derwaerts spoet zijn gheltgoijkens, met dan een duechdelick schijn, 60 duer welcke Babels buuck werden upghevoedt; de beste huerer alder gheen verlossinghe doet; wildse dan niet anbeden, maer daer of vliedt Keert hu tot mij, seght Christus, die bem teeuwich goed De beildemaeckers zijn al tegader eniet Bijlage III In zijn Testament bekent de Dene zelf (fol 143 v): ‘Geen of lettel boucken heb ick in schriftuere / die ick mochte junnen in eenich couvent / Een deel van tleven esser van Bonaventuere / Dien goeden ghemackelick Vriendt bekent / De reste zyn meest ongheschreven gheprent Dinstitutie van sinte Franciscus oordene, / Gheprent zonder privilege Wieweet oft zulck hilde voor heresie ofte fantasie’ Zegt De Dene hier dat hij auteur was, van pamfletten, als er voorkomen in Cornelis Adriaensz aw ,om deel II, p 7576, een bijzonder taalvaardig voortbeeld; of auteur van het ganse werk (Sermonen)? Katholieken, Luther en Calvin worden hier bespot, W ederdopers ner gens Spr euken en spr eekwoorden Nooit mens en huilde van andermans eksteroge Die kuipen wil moet rondgaan Ongelijke scheutels maken kwa broers 'k En betrouwe geen dieven, zei de poester en hij lei zijnen boterham op de balie Als g'een peme driekeers rond den boer kunt draaien, hij moet van zijn hof Dat gaat te verre, zei Cijs, twee honden hebben en moeten zelve bassen Men kan niet weten waar er paling loopt, zei Pier en hij zette zijn net in een wagenslag Biekorf Jaargang 70 351 Zeker ander klein gebouwtje Zo noemt Hildebrand de W C in ‘De Familie Stastok’ en daarmee wil ik inhaken op de geopperde veronderstelling van K de Busschere in Biekorf LXX (1969), blz 282 nav het woord vertr ek KdB vraagt er zich af of deze term geen geval van afslijting is en of er geen verband bestaat met drek, waaruit hypotetisch verdrek, vertrek??? Deze voorzichtige hypotese (met drie vraagtekens) meen ik heel stellig te mogen afwijzen Vertr ek is een van de talrijke voorbeelden van eufemistische naamgeving van de W C Er zijn trouwens heel weinig woorden die de echte funktie van dat onontbeerlijk lokaaltje aangeven, ik noem de precies daardoor triviale woorden kakhuis en schijthuis, die ook scheldwoorden geworden zijn voor een bangerik of een lafaard Nu valt het wel op, dat de meeste namen van de W C gewoon woorden zijn die een kamer ,een lokaal aanduiden Een vertrek is nl een woonruimte, een kamer ,een plaats waar men zich terugtrekt Er wordt toch wel 'sgesproken van ‘de vertrekken van het paleis’ Ik vind het woord vertrek bovendien geen afstervend woord; het is althans in het Kortrijks springlevend Andere namen zijn huisje of gemakhuisje, terwijl het privékarakter ervan beter blijkt uit privaathuisje; een werkwoordelijke uitdrukking isop het huisje gaan Dat privaathuisje heet ook kortweg het privaat Gezel1le gebruikte het woord zelf in zijn leuk gedicht ‘Een witte schorte en binders’ op het Kuurnse kindermeisje: Heur moeder doet de koeien, heur vader 'tkooren groeien; heur een' broêre issoldaat, en de andere ruimt privaat Eveneens voor gemakhuisje is er de kortere vorm gemak FranckV an W ijk ziet de volgende betekenisevolutie: ‘rust en vrede, kalmte, verzor ging, behaaglijkheid, genoegen, plaats die voor het gemak dient, plaats waar men 'tzich makkelijk maakt’ In het Duits heeft het woord Gemach nog de algemene betekenis ‘kamer ,ruimte, vertrek’ Vandaar ‘sich in seine Gemächer zurückziehen; die Gemächer des Palastes (de vertrekken van het paleis)’ Ook kabinet is tenslotte de naam van een kamer ,een klein afgezonderd vertrek, een schrijf of studeerkamertje Het is het partikulier vertrek van een vorst, een minister Zo spreken we van ‘het kabinet van de koning, van de eerste minister ’Het is zelfs vaak synoniem met regering, als we van de kabinetsformateur spreken Het Frans kent het ‘cabinet de curiosités’ (rariteitenkamer) en we spreken ook van het prentenkabinet Dit partikulier vertrekje met de zo partikuliere bestemming werd daarom eufemistisch ook Biekorf Jaargang 70 352 kabinet genoemd Het woordje gemak werd vaak verduidelijkt met de toevoeging heimelijk of geheim (gemak) Het geheime van de aangelegenheid blijkt dan weer uit sekr eet Een speciale vorm van eufemisme is de hyperbool beste kamer ,eigenlijk voor dat kamertje dat niet goed genoeg is om bij zijn echte naam genoemd te worden Bestekamer is oorspronkelijk de naam van de pronkkamer ,de salon Zelfs Vercoullie aanvaardde al de verklaring uit bassecamer e‘benedenvertrek onder de kasteeltorens’ niet meer Een Kortrijks (wellicht ook elders voorkomend) eufemisme is den bur eau De Busschere (blz 283) hoorde in Diksmuide in 1964 Villaspringbin Een algemene vorm is retirade, die ons nog eens aan vertrek heriniert en aan Duits Abtritt (naast Duits Abort )De veelheid van eufemistische termen wijst erop dat geen enkel woord lange tijd eufemistisch blijft Zodra het woord door het gebruik volkomen met het begrip geassocieerd is, wordt het niet meer als een verbloeming aangevoeld en is er een behoefte aan een nieuw eufemisme In de landelijke cafés zien we vaak nog het opschrift Koer of Cour ,waaraan de uitdrukking naar de koer gaan beantwoordt, met als synoniemen naar bachten gaan of naar achter gaan Je kunt ook vragen om je even te mogen verwijderen of om je handen te mogen wassen Je gaat waar ook de koning te voet naartoe gaat Je moet naar de ontvanger of je wilt even gaan telefoneren Je brengt een bezoek aan Jules, aan oom Jan of Juf frouw Eenoog of aan Broeder Bril (van 'tvertrek) Als eufemismen worden makkelijk vreemde woorden gebruikt, omdat ze uiteraard minder goed begrepen worden en bijgevolg niet zo doorzichtig zijn Daar is de bekende WC ,die als afkorting nog minder suggereert dan de volle vorm WaterCloset Het kloset (waarbij klosetpapier) wordt vooral gezegd van een W C met waterspoeling In Kortrijk hoorde ik de afkorting ooit opgelost als Winston Chur chill Ook lavatory en toilet geven slechts de secundaire funktie van het lokaaltje aan Tenslotte noem ik nog de plee (of pleti )De herkomst is niet zeker FranckV an W ijk denkt aan petit (cabinet) Vercoullie vindt Eng place waarschijnlijker dan een Franse formule zoals ‘vous plaîtil de m'indiquer le cabinet’ of ‘le cabinet s'il vous plaît ’ Ik meen hiermee voldoende klaar te hebben aangetoond dat alle namen van de W C eufemistisch zijn en meestal een kamertje aanduiden FDebrabandere Goedheid Voor goed te zijn slaan de boeren den hond van 'thof Zedelgem Biekorf Jaargang 70 353 Uit de schatkamer van Margar eta van Vlaander en Halsbanden voor hazewinden en schoothondjes 1405 Mar gareta van Male, laaste erfdochter van het Huis van Vlaanderen, echtgenote van Filips van Bour gondië, stond bekend als de rijkste en alleszins de prachtlievendste prinses van haar tijd Daarvan getuigt om de inventaris van haar klederen en juwelen Ook haar hazewinden deelden in de luxus In de schatkamer van de grafelijke residentie te Atrecht bevond zich in 1405 een kollektie halsbanden die wijst op haar passie voor jacht en jachthond en op de grote ‘stijl’ van het grafelijke jagershuis in Artesië Ook de huishondjes waren prinselijk uitgerust De lijst van de halsbanden laten we hier volgen in overzetting uit het oudfranse origineel (Bour gondisch fonds in Dep Archief te Dijon; ed Dehaisnes, Documents II 887) Een paar termen vragen een zekere toelichting TESUUT Ook tysue Deze mnl term (uit ofra tissu) betekent in de oude klederdracht: geweven lint, speciaal gebruikt voor gordels (ook voor luxehalsbanden van jachthonden) Op dit sterk lint als ‘support’ werd versiering aangebracht hetzij met de naald (borduurwerk), hetzij door benageling of beslag met zilver ,goud of bewerkte (geëmailleerde of geniëlleerde) plaatjes Zulke gordels van edelsmeedwerk op tesuut komen veel in oude inventarissen voor DEVISE Met de oude betekenis: symbolisch teken, kenteken, embleem (niet wapenspreuk of motto!) Zoals nog in eng device Het teken of symbool kan een heraldisch stuk zijn, ofwel een initiaal of twee ineengevlochten initialen Om verwarring te voorkomen behouden we, bij de overzetting, de mnl termen tesuut (door Verdam niet opgenomen; zie Biekorf 1959, 298) en devise Het gewicht van de halsbanden wordt uitgedrukt in mark, ons en engelse Inventaris van de halsbanden 1 Drie halsbanden voor hazewinden uit tesuut van witte en zwarte zijde, versierd met ver guld zilver en daarin de devise van de hertog van Bretagne Gewicht 475 Het kenteken van de Montforts van Bretagne was een krulkruis 2 Een halsband voor hazewind uit zwart tesuut, bezet met zilver en daarin de devise van de hertog van Berry Gewicht 125 Deze hertog voerde de lelie van het huis Valois Biekorf Jaargang 70 354 3 Een halsband voor hazewind uit zwart tesuut, bezet met de devise Pen M en zonnen van ver guld zilver Gewicht 0613 De initialen zijn deze van hertog Philips en gravin Mar gareta 4 Een halsband voor hazewind uit rood en zwart tesuut, met werpsnoeren (of leirepen) als devise en bezet met ver gulden zilver Gewicht 117½ 5 Twee halsbanden voor hazewind uit wit en rood tesuut, bezet met zilver waarin kronen getekend zijn Gewicht 143 6 Een halsband voor hazewind uit hemelsblauwe tesuut, de devise zijnde een Y in ver guldzilveren versiering Gewicht 415 Mogelijk een geschenk van Yolande van Anjou 7 Een halsband voor hazewind, uit tesuut van zwart fluweel, versierd met distels van ver guld zilver Gewicht 13 Distel en stekelvarken behoren tot de emblematiek van het huis Valois 8 Een halsband voor hazewind, van rood satijn beslagen met ver guld zilver waarin schaapjes in email Gewicht 15½ 9 Twee halsbanden van ver guld zilver op bruin Ieder beslagen met ronde koppen Gewicht 2312½ 10 Twintig halsbanden voor hazewind, van rood Ieder beslagen met geelkoperen nagels, alle gelijkvormig Deze halsbanden liggen in een kof fer met twee loketten, waarvan één vol beste leren handschoenen is 11 Drie halsbanden voor kleine honden versierd met ver guld zilver ,twee ervan met belletjes, en het derde met de devise Pen M Gewicht 42 12 Vier halsbanden voor kleine honden, uit tesuut beslagen met goud, versierd elk met zes klokjes van wit zilver en voorzien van beugel en knip van ver guld zilver Gewicht 5onsen In dezelfde inventaris worden een veertigtal kostbare halssieraden en een veertigtal luxegordels en gordelbanden van gravin Mar gareta opgesomd Uit ver gelijking blijkt dat sommige van de bovenstaande halsbanden voor windhonden een assortiment vormden met enkele van haar eigen gordelbanden Deze luxus van onze gravin was heel in de stijl van de huizen van Bour gogne, Berry ,Angoulème (Gay ,Inv Archéologique I413414) In de heraldiek wordt hazewind meestal springend (lopend) en altijd met een halsband voor gesteld Zonder halsband is het een jonge hazewind (levr on) De halsband van de heraldieke hazewind is zeer dikwijls omboor den geringd van een andere kleur (Pama, W apenkunde 141) Een ridderorde in 1416 gesticht door de heren van het hertogdom Bar (Lorreinen) droeg de naam ‘Orde van de Hazewind’ en had de hl Hubertus als patroon AV Biekorf Jaargang 70 355 Dokter Eugeen van Steenkiste Brugge 18411914 * Eugeen Karel Frans Van Steenkiste werd in de voormiddag van 27 augustus 1841 te Brugge geboren als zoon van meestertimmerman Frans Van Steenkiste (18191891) en Amélie Van Acker (18141893), die in de Moerstraat woonden Later verhuisde de familie naar de Nieuwe W andeling, de huidige Hoefijzerlaan Vader had zijn werkplaats in de nu onlangs gerestaureerde Speelmanskapel en de belendende percelen Eugeen was thuis het enige kind Zijn humaniorasudies deed hij te Brugge en te Kortrijk, waar hij op 24 september 1859 zijn diploma behaalde Daarop ging hij te Leuven natuur en geneeskunde studeren Tij,dens zijn studentejaren, en ook nog een tijdlang erna, was hij eerst werkend en later korresponderend lid van de Leuvense Société Médicale Op 26 september 1866 promoveerde hij tot doctor in de geneeskunde, chirur gie en verloskunde (1) Na een jaar verblijf te Brugge trok Van Steenkiste, samen met vele andere vrijwifiligers uit Vlaanderen, naar Italië om er dienst te doen bij de pausel'ijke Zouaven, die toen tegen Garibaldi oorlog voerden Begin november 1867 kwam hij tijdens de beslissende veldslag te Mentana aan Als geneesheerofficier bleef hij in dienst tot april 1868 (2) Kort daarop verschijnt dokter Van Steenkiste weer te Brugge Hij woont echter niet langer bij zijn ouders in, maar huurt het huis Oude Gentweg 1 Op 30 juni 1868 huwt hij te Poperinge Helena Maria Vandermersch (18461934) Hun huwelijk zou kinderloos blijven In maart 1871 kocht dokter Van Steenkiste het huis Freren Fonteinstraat 1, waar de zusters van SintAndreas uit Doornik * Deze bijdrage isde neerslag van een oefening gemaakt bij het kollege ‘Heuristiek’ van prof L Wils (KUL) Dank zijn we ook verschuldigd aan EHJ Geldhof en de hh L Schepens en A Leclercq voor hun nuttige inlichtingen, alsook aan het personeel van de diverse diensten, waar we steeds zeer vriendelijk werden ontvangen en geholpen Dankbaar maakten we gebruik van: R Van Eenoo, Een bijdrage tot de geschiedenis der arbeidersbeweging teBrugge (18641914), (Verhandelingen IUCHG, nr4), LeuvenParijs, 1959, passim en L Schepens, art Van Steenkiste Eugeen, inNationaal Biografisch Woordenboek, dl III, 1968, kol 825829 Voor de Brugse archieven gebruikten we volgende afkortingen: BK: Kadaster ,lange Rei 7; BPDC: Provinciale Dienst voor Cultuur ,Zilverstraat 32; BRD: Registratie en Domeinen, Beenhouwersstraat; BSH: Stadhuis, Bur gen BSA: Stadsarchief, Breidelstraat (1) BSH, Bur gerlijke Stand BSA, Bevolkingsregisters 18661880 BPCD, farde Eugeen Van Steenkiste (2) Matricule des Zouaves Pontificaux Liste des Zouaves ayant fal't partie du Régiment du 1 janvier 1861 au 20 septembre 1870, dl I,Rijsel 1910, p328 Biekorf Jaargang 70 356 een meisjesschool hadden gehouden De nodige herstellingen werden gedaan en op 8juli van hetzellfde jaar nam het echtpaar defvnitief zijn intrek in dit ruime huis In 1878 en 1903 kocht hij nog enkele van de aanpalende huizen Daarmee had hij zowat 3/5 van het thele blok tussen de W aalse, de Zwarte Leertouwers, de Predikheren en de Freren Fonteinstraat in handen IVan Steenkisles welgesteldheid blijkt evenzeer uit de gegevens over zijn huispersoneel: vanaf 1890 zijn er steeds minstens twee inwonende dienstmeiden; later wo den het er drie, ja zelfs vier (3) Als dokter had Van Steenkiste een suksesvolle loopbaan Sedert 1880 adjunktgeneesheer ,werd hij in 1899 benoemd tot ‘opper geneesheer ’ van het Brugse SintJanshospitaal Kort daarvóór was hij voorzitter geworden van de ‘Provinciale Geneeskundige Commissie van W estVlaanderen’ (4)Een Brugs kiesblaadje (!) beschrijft hem als ‘de vriend van de arme menschen, die hij bij honderden voor nieten meestert, en nog medecine toe geeft uit zijn beurze’ (5)W as hij werkelijk zó begaan met het lot van de armsten? Zijn sociale bekommernis vinden we in alle geval terug in het ‘Antijenevercomité’ (6)en de ‘Brugsche ’, later ‘W estvlaamsche Onthoudersbond’, beide door Van Steenkiste gesticht Hij was ook ondervoorzitter van het ‘Besohermingscomiteit der wer manswoningen van het Arrondissement Bruzgge’ en ‘lid van de ‘Besturende Commissie van het Toevluchtshuis en Bedelaarsgesticht te Brugge’ (7)Daarnaast hield hij nog vele voordrachten over medische onderwerpen, zoails de razernij (8)en de drinkwatervoorziening te Brugge (9),en ook over allerlei kulturele en politieke problemen (10) Toen op 8juli 1878 Van Steenkiste werd aangeboden (3) BSA, Bevolkingsregisters 18661880 BSH, Bevolkingsregisters 18801920 BK, Oorspronkelijke legger ,Jaarlijkse mutaties en Opmetingsschetsen (4) Mémorial administratif de laProvince de laFlandre Occidentale, 1899, dl CIX, p10 (5) 'tBeertje van de logie, 1887 (6) De Gazette van Brugge en der Provincie WestVlaanderen, 1888, 5december ,p3 (7) L Schepens, oc, kol 828 (8) JDe Smet, SaintHubert boven Pasteur ,in Biekorf, 1961, dl LXII, p910 (9) Gildeblad der ambachten van Brugge, 1906, 30 oktober (10) BPCD, nr57 AD 5bevat enkele van zijn voordrachten In partikuliere verzameling worden drie omslagen bewaard, waarin vele voordrachten Eén werd gepubliceerd: E Van Steenkiste, De Cholera Voordracht gegeven in de Algemene Vergadering van de Gilde der Ambachten op maandag 5december 1892, Brugge, 1892 Samenvattingen van de meer dan 200 voordrachten die hij voor de Katholieke Bur gersgilde hield vindt men inhet jaarlijks Algemeen Verslag over de ver gaderingen en werkingen der Katholieke Bur gersgilde Biekorf Jaargang 70 357 eerste ‘hoofdman’ te worden van de ‘Katholieke Bur gersgilde’, betekende dit voor hem het begin van zijn politieke carrière (11)Het is immers voor een groot deel aan de aktie van deze Vlaamse en demokratische vleugel van de Brugse katholieke partij te danken dat Van Steenkiste op 29 oktober van hetzelfde jaar tot gemeenteraadslid werd verkozen (12) Telkens werd hij herkozen, zodat hij tot zijn dood in de Het woonhuis Freren Fonteinstraat 1(zie blz 355) gemeenteraad bleef zetelen In 1912 was hij als plaatsvervangend senator voor gesteld, maar werd niet verkozen (13) (11) JDe Smet, De eerste jaren van de Katholieke Bur gersgilde teBrugge (18781889), in Handelingen der Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde teGent, 1961, nieuwe reeks, dl XV ,p107122 (12) Rapport sur l'administration etlasituation des affaires de laville de Bruges, 1878, p15 (13) [C Beyaert], Histoire des élections de Bruges depuis 1B30, Brugge [1905], passim Biekorf Jaargang 70 358 Van Steenkistes belangrijkste politieke aktie gold ongetwij feld de vervlaamsing van de gemeentelijke administratie In 1885 deed hij enkele konkrete voorstelilen en bereikte dat de akten van de Bur gerlijke Stand voortaan in het ‘Vlaams’ zouden worden opgesteld (14)Eens was de vertaling van een gemeentelijk reglement zelfs de aanleiding tot een scherpe pennetwist, waarin Van Steenkiste zich verdedigde tegen het verwijt van taalpartikularisme dat Jan ten Brink hem toegestuurd had (15) Niettegenstaande vele moeilijkheden gaf hij zich niet gewonnen, maar zette door: in 1896 stond hij nog steeds op de bres voor de volledige administratieve vervlaamsing (16) Ook binnen de ka holieke partij kende men moeilijke ogenblikken, zoals bij de opkomst van enkele ‘schismooraten’ (17) Aanvankelijk had Van Steenkiste de zaak van priester Daens en de kristendemokraten gesteund (18)Toch verkoos hij, verstrikt als hij zat in het XIXdeeeuwse konservatisme, de richtlijnen van zijn partij en het bisdom nauwkeurig te volgen Als politikus werd Van Steenkiste altijd gerespekteerd, ook door zijn tegenstanders (19)Meermaals werd hem door verschillende vooraanstaanden hulde gebracht (20)In 1888 kende paus Leo XIII hem de onderscheiding ‘Pr oEcclesia et Pontifice’ toe en het jaar erop werd hij aangesteld tot ridder in de Orde van het H Graf Hardnekkig is Van Steenkiste altijd blijven strijden voor de Vlaamse zaak Als leidende figuur van de radikaal! flamingantische vereniging ‘De Vrije Vlamingen’ (gesticht in 1887) (14) BPDC, nr57AD4 Cfr de door A Duclos opgestelde verslagen en kommentaren over de gemeenteraadsver gaderingen inRond den Heerd, bijv 1885, dl XX, p47 Een goed overzicht van zijn politieke strijd biedt ook PAllossery ,Kan Adolf Duclos (18411925) Met een kijk op den zoogenaamden taalparticularistenstrijd, Brugge, 1930, p243247 (15) E Van Steenkiste, Aan de weledelen en achtbaren heer Visart, bur gemeester der stad Brugge Antwoord op den ‘open brief ’van Mr Odilon Périer ,advocaat, Brugge, 1886 (16) Bulletin communal de laville de Bruges, 1896, dl XL, 277302 (17) La Patrie, 1897, 19 april, p1en 21 april, p1 (18) Cfr zijn brief aan priester Daens van 27 oktober 1894, uitg L Delaforterie, Uit de mémoires van de familie Daens, inDe Maand, 1958, dl I,p387 en L Wils, Het Daensisme De opstand van het Zuidvlaamse platteland, Leuven, 1969, p188191 (19) De Volkseeuw ,1914, 22 februari, p2en Gemeenteblad der stad Brugge, 1914, dl LVIII, p4254 (20) Bijzonder verslag van het 25jarig jubelfeest van de Katholieke Bur gersgilde, Brugge, 1903, en Verslag van het 50jarig bestaan der Katholieke Bur gersgilde: 18781928, Brugge, 1928 Biekorf Jaargang 70 359 was hij bij de voorhoede van de Vlaamse Beweging (21)In 1887 organiseerde hij een Vlaamse Landdag te Brugge en sprak er als voorzitter de openingsrede uit (22)Op een Vlaamse Gouwdag te Roeseliare wees hij op de voortgaande verfransing, waar volgens hem vooral het vrij onderwijs schuld aan heeft (23) en over de universitaire kwestie zei hij in 1901: ‘In afwachting dat de hogeschool van Leuven vervlaamscht worde, mogen wij werken tot de vervlaamsching van deze van Gent’ (24)Dat ook hierin zijn stem gezaghebbend was blijkt uit zijn erevoorzitterschap van de Vlaamse Hogeschoolkommissie in 1912 (25) Van Steenkiste was lid van een zeer groot aantal verenigingen, zowel vakverenigingen van geneesheren, a'ls verenigingen met kulturele, sociale of godsdienstige interesse (26)Niet zelden was hij betrokken bij de stichting ervan, zoals bij het ‘Brugse Davidsfonds’ in maart 1875 en bij de ‘Giilde van Sinte Luitgaarde’, een soort uitgebreide redaktieraad van Rond den Heer d, die op 18 augustus 1874 ten huize van Van Steenkiste zelf werd gesticht Hij was erehoofdman van de ‘W estVlaamschen Oud Hoogstudentenbond’ (1886), lid van de ‘Breidelcommissie’, die in 1887 het standbeeld van Jan Breidel en Pieter de Coninck op de Markt kon laten onthullen, en betrokken bij de stichting van het ‘V erbond der Vlaamsche Grievenkomiteiten’ op 9december 1888 Het jaar daarop is hij, samen met Guido Gezelle, één van de stichters van Biekorf (27) Ongetwijfeld droegen niet alleen zijn talent en overtuiging bij tot de centrale rol die Van Steenkiste speelde in het Brugse verenigingsleven van rond de eeuwwisseling, maar ook zijn persoonlijk kapitaal W ezagen reeds hoe hij aan zijn woonhuis enkele percelen had toegevoegd Door zijn huwelijk had hij een huis met land te Ieper en grond te Stuivekenskerke verworven TeLangemark erfde hij een hoeve, te Brugge het woonhuis in de Moerstraat en een huizenblok rond de Mortierstraat, en te Zuienkerke de grote hofstede ‘'t Vagevier ’,waar hij in 1892 het oude, bouwvallige ‘Krampenkapelletje’ (21) Deze kring gaf een klandestien teAntwerpen gedrukt maandblad uit: De Klauwaart Blad voor Vlaamsche Belangen, 18871900 Cfr R Van Eenoo, De pers teBrugge: 17921914 Bouwstof fen (Bijdragen IUCHG, nr20), LeuvenParijs, 1961, p98100, nr78 en L Wils, De oorsprong van de Kristendemokratie Het aandeel van de Vlaamsdemokratische stroming (Kath VI Hogeschooluitbreiding, dl LVII, nr6,verhandeling 490), Antwerpen, 1963, p 2737 (22) De Brugsche Beiaard, 1887, 18 juni, p2en het Verslag van den Vlaamschen Landdag op 22 Oogst en der Huldebetooging Conscience op 21 Oogst 1887, Brugge, 1887 (23) De Klauwaart, 1890, april, p12 (24) Algemeen Verslag over de ver gaderingen en werkingen der Katholieke Bur gersgilde, 1901, p2226 (25) R Van Eenoo, Een bijdrage, LeuvenParijs, 1959, p210 (26) Een uitstekend overzicht van deze verenigingen biedt L Schepens, oc, kol 827828 (27) Allossery oc, p28 Gilde van Sinte Luitgarde Handelingen, 1874, p8A Viaene, in Biekorf, 1968, dl LXIX, p387 Biekorf Jaargang 70 360 aan de Blankenber gse steenweg liet vervangen door het huidige neogotisch bidplaatsje Zelf heeft hij hofsteden en grond gekocht, oa te Damme en Sijsele Na zijn dood werd zijn grondbezit geschat op een waarde van ongeveer 600000 Fwat in vóóroorlogse munt heel wat vertegenwoordigde (28) Enkele maanden vóór het uitbreken van de eerste W ereldoorlog, op 17 februari 1914, is aan het welgevulde leven van deze onvermoeibare vechter een einde gekomen Vanuit een kileinbur gerlijke demokratische beweging had Van Steenkiste de latere kristelijke arbeidersbeweging voorbereid en zich steeds opnieuw voor de vernederlandsing van ons Vlaamse landsgedeelte ingezet Zijn politieke werkzaamheid en sociale bekommernis reikten weinig verder dan het vlak van de Brugse geschiedenis, maar op kultureeiVlaams gebied steeg Van Steenkiste toch boven dit niveau van puur lokaal belang uit Dit zal ook Guido Gezelle bedoeld hebben in een heildronk (29) te Kortrijk op 30 september 1886: ‘ op de stoutmoedigheid, en om hier een woord te gebruiken dat in de woordenboeken niet en staat, op de Vansteenkistachtigheid van al de Vlamingen’! Paul Soetaert Vier wankele waarden in 1436 Anthonius Stalin, pastoor te Axel in 14301475, schreef in zijn Kroniek anno 1436 het volgende vers (Mnl Gedichten en Fragm ed de Pauw ,II 387): Helzen staken ende Kempische rapen, Tiensche laken ende lovensche papen, dese vier saken ziet men zelden wel gheraken Elzenhout was (en is) zeker geen goed stakenhout: ‘rood haar en elzenhout is op geen goede grond gebouwd’, zegt een spreekwoord Kempische rapen: Kempisch (anno 1436!) is hier wel uit de Kempen, en de heide is geen rapenland Tiensche laken: geen beste kwaliteit, zegt pastoor Stalin, liever Mechels of Brussels als 'tBrabants moet zijn, maar Vlaams laken liefst van al Lovensche papen: geen kompliment voor de eerste generatie van studenten filosofen en tealogen uit de in 1425 opgerichte universiteit Stalin had elders waarschijnlijk aan de hogeschool van Parijs gestudeerd en blijkt niet zeer ingenomen met de nieuwelingen uit de Brabantse hogeschool CB (28) BK, Oorspronkelijke legger (mod 212), Ieper ,art 1578; Stuivekenskerke, art 31; langemark, art 18221823; Brugge, D, art 935 en 1553; Zuienkerke, art 218; Damme art 339 en 500; Sijsele, art 722 BRD, Aangiften van nalatenschap, Brugge, 1e kantoor ,1914, nr321 en 346c (29) Rond den Heerd, 1886, dl XXI, p362 Biekorf Jaargang 70 361 Schepen op OostIndie voor de stichting der Oostendse Compagnie 17181721 In een vroegere mededeling (1)hebben wij, aan de hand van de bisschoppelijke jurisdictieverleningen aan scheepsaalmoezeniers, enkele gegevens gepubliceerd over schepen die in dienst van de Oostendse Compagnie tussen 1722 en 1732 uitzeilden Hier volgen een paar bijzonderheden over aalmoezeniers ter zee die uit Oostende naar Indië vertrokken vóór de oprichting van de bovengenoemde Compagnie Een eerste jurisdictieverlening vanwege Mgr van Susteren wordt genoteerd in januari 1718 ten gerieve van de Jezuïeten Herman Van den Clooster en Sernardus Janssens die weldra uit Oostende zouden vertrekken (2)Opvallend is het feit dat de Brugse bisschop een gedetailleerde beschrijving geeft van hetgeen de aalmoezeniers ter zee aan geestelijke activiteiten aan boord te verrichten hebben nl: 1ozij mogen aan boord een bidplaats inrichten en er de H Mis opdragen; 2ocatechismus geven en preken wanneer ze 'tnuttig oordelen; 3obiecht horen en het H Oliesel toedienen; 4ohet nooddoopsel toedienen en ook huwelijken inzegenen; 5obegrafenissen verrichten Opvallend is ook hoe alle latere jurisdictieverleningen naar de oorkonde van 17 januari 1718 verwijzen, zodat we mogen besluiten dat we met deze datum aan het beginpunt staan van Oostendse handelsverrichtingen ter zee op ietwat grote schaal en op verre afstand W anneer de Ierse recollet O' Cahalan in oktober 1718 als aalmoezenier op een niet nader genoemd schip naar Indië afreist, dan verwijst men naar de modelakte van 17 januari 1718 (3)'tVolgend jaar in april gaat de Kapucijn Alexander van Gent te Oostende als aalmoezenier aan boord (4)Veertien dagen later is het opnieuw een recollet, nu echter Servatius Varré, die jurisdictieverlening verkrijgt (5) Daarna duurt het bijna twee jaar vooraleer we in de bis (1) Zie Biekorf 1968, blz 8993: Wetenswaardigheden over de Oostendse Compagnie (2) Zie Acta Episc 1718, 17 jan blz 262 (3) Zie Acta Episc 1718, 25 okt, blz 241: ‘datae sunt facultates Patri Laurentio O' Cahalan ordinis Fratrum Min Recollectarum Hibernorum ex portu Ostendano inIndias proficiscenti, conformiter ad litteras expeditas pro patribus Soc Jesu die 17 jan 1718’ (4) Acta Episc 1719, aapril, blz 27: ‘Patri Alexandro Gandensi ord FrMin Cap eportu Ostendano in Indias naviganti expeditae sunt litterae etfacultates prout in registro meo data 17 jan 1718’ (5) Acta Episc 1719, 16 april, blz 30: ‘expeditae sunt tacultates pro Fratre Servatio Varré ordinis FrMin Recollectarum vela faciente cum navi Ostendana in Indias’ Biekorf Jaargang 70 362 schappelijke stukken een spoor vinden van Oostendse maritieme bedrijvigheden Eerst in januari 1721 tref fen we de namen van de Ierse Recollet pater O' Caenen voor zijn tweede reis naar Indië (6)Het schijnt hier wel om een andere scheepsaalmoezenier te gaan dan de in december 1722 vernoemde Augustijnerpater O' Canen die met de Car olus VI naar Indië vertrok Een laatste jurisdictieverlening vóór de oprichting van de Oostendse Compagnie dateert van 16 december 1721 Op die dag wordt aan niet minder dan zes Jezuïeten ineens, alle uit de Rijnse en Beierse kloosterprovincie, toelating verleend om op de Diana godsdienstige zor guit te oefenen bij de bemanning (7)Het waren Florentius Consbruck, Sernardus Smits, Antonius Friol, Franciscus Khuen, Franciscus Xaverius Urfarer en Victor W alter Bij dit alles en ook de reeds vroeger gepubliceerde lijst der aalmoezeniers ter zee (8) blijkt duidelijk dat onze lokale seculiere en reguliere clerus geen al te hoge belangtelling koesterde voor het apostolaat ter zee Jozef Geldhof Oude appelnamen op ing Op de vraag in Biekorf 1969, 255 De Bo geeft onder ing (blz 403 van Idioticon, tweede uitgave) de volgende nota: ‘De uitgang ing dient: 1 achter een substantief of adjectief gevoegd, om namen van appels te maken, welke namen allen mannelijk zijn: Geuzing, Pinting, Panding, Rabauwting, Strieping, W ulling, Grauwing, Groening, W ilding, Zoeting, Zuring’ Voeg daarbij uit Kruidwoordenboek: ‘De Rarbauwting is geen Renetting noch Korpendu’ Alsook de naam ‘Rambor ging: soort van appel die in 'tfrRernbour g d'été en Rembour gd'hiver heet’ TeStavele was deze appel bekend maar uitgesproken Ramboers AB Stavele (6) Acta Episc 1721, 17 jan, blz 165: ‘datae sunt facultates Patri O' Caenen ordinis Recollectarum hybernorum pro secundo itinere ad Indias orientales ex portu Ostendano tendenti’ (7) Acta Episc 1721, 16 dec, blz 244: ‘hinc cum majori navi Diana vocata profecti sunt ad Indias Orientales sequentes Patres societatis Jesu Provinciae Rheni ac Bowariae’ (8) Biekorf 1968, blz 93, bijlage, waar de gegevens over de periode 17221732 overzichtelijk zijn samengebracht (in totaal 17 verschillende aalmoezeniers voor 16 afvaarten) Biekorf Jaargang 70 363 De votiefdraad naar lengtemaat van kanunnik Tainardus van W atten 1088 Met een kleine aanvulling op het overigens zo flink gedokumenteerd artikel van A Viaene over De lange kaars van Nieuwpoort en andere ‘votiefkaarsen naar maat’ in de middeleeuwen (Biekorf, 68, 1967, blz 257269), hebben wij trachten aan te tonen hoe oud dit gebruik ten onzent was (1) Onlangs vonden wij een ander soortgelijk geval, dat het oude graafschap Vlaanderen eveneens aanbelangt: het verhaal van de mirakuleuze genezing van kanunnik Tainardus in de StDonaaskerk te Brugge, op het einde van de XIe eeuw (2) Tainardus was reguliere kanunnik van de pas in 1072 gestichte ‘kanesie’ van W atten bij de grens van FransVlaanderen Zijn lijdensweg en zijn wonderbare genezing werden door een gelijktijdige auteur ,eveneens reguiliere kanunnik te W atten, neer gepend, in een meermaals gedrukt Miraculum Sancti Donatiani (3),aan aartsbisschop Rainaldus van Reims opgedragen Tainardus, zoon van een zekere Heremarus, uit de Morienenstreek, was pas negen jaar toen hij, samen met een broeder ,aan de leiding van proost Otfried werd toevertrouwd Op de drempel van de volwassenheid (jam calentis adolescentiae terminos attigerat) ,werd hij door een algemene verlamming getrof fen, die hem van al zijn krachten beroofde Al drie jaar had hij deze foltering verduurd, toen hij, op 5december 1088, een laatste maal de vigiliën van St Niklaas, patroon van zijn klooster ,poogde bij te wonen en er het ambt van lector waar te nemen De inspanning was echter zo groot, dat de arme kanunnik, nog vóór het einde van het officie, terug zijn sponde moest gaan opzoeken Toen gebeurde het ongelooflijke Pas was hij in slaap gevallen, of een groot licht omstraalde hem en twee statige grijsaards verschenen hem Een derde man ging hun vooraf, in wie hij onmiddellijk (1) Biekorf, 69, 1968, blz 42 Andere voorbeelden bij E Lesne, Histoire de lapropriété ecclésiastique en France, III (Rijsel 1936), blz 151 (2) Dit Miraculum werd omstreeks 10911092 geschreven Over de auteur ,die zich gedeeltelijk in een interessante opdrachtsbrief aan Rainaldus II, aartsbisschop van Reims (10831096), heeft laten kennen, zie verder (3) Deze tekst zal men namelijk in de MGH SS, XIV ,blz 176182, vinden, of nog in de Acta Sanctorum ,oktober IV,blz 503506, ofwel inde Patr ologia latina ,deel 149, blz 15331546 Een Franse, doch enigzins afgekorte en nogal onbetrouwbare vertaling gaf PCatrin, Hommage àNotreDame de laTreille (Brugge 1939), blz 5161, een werk ondanks zijn vrome titel, niets anders isdan een geschiedenis van de proosdij Watten Biekorf Jaargang 70 364 de twee jaar vroeger overleden stichter van W atten, proost Otfried, erkende Otfried stelde hem de twee grijsaards voor: de ene was St Donaas van Brugge, de andere de heilige Godwaldus, Blandiniensis coenobii conservator ac mansionarius, bewoner en beschermer van de StPietersabdij te Gent Over de aanwezigheid van St Godwaldus gaf proost Otfried geen uitleg (4),maar aan St Donaas zei hij kortweg ‘Zie, heilige man, God gebiedt U deze zieke kanunnik te genezen, die zich met de aanstaande kerstfeesten naar Brugge, ten uwen hove, zal begeven, en U als offer gave een zilveren draad naar zijn maat, twee anglici wegend (5), zal aanbieden Met dit geschenk zal hij, zijn leven lang, jaarlijks uw altaar begiftigen’ (6) Van St Donaas verwacht men niet dat hij zich daarmee niet akkoord zou hebben verklaard Hij ver genoegde zich een glimlachende laudo (‘Akkoord!’) uit de spreken, en luisterde; voor de rest, naar de enigszins geheimzinnige vermaning van Otfried aan zijn volgeling; te Brugge aangekomen, zal deze laatste een ontrouwe kanunnik van StDonaas, wiens naam Otfried opzettelijk verzwijgt, uit zijn zondig leven trachten te bevrijden Met veel moeite en met ongelooflijke pijnen liet zich Tainardus naar Brugge dragen Daar werd hij op 23 december 1088 genezen Niet ineens, maar na een laatste en dramatische krisis, waarvan de W attense schrijver de ontwikkeling nauwkeurig beschrijft Op de tweede dag van zijn verblijf bij StDonaas op de Bur gte Brugge voelde Tainardus het leven opnieuw in zijn verstarde ledematen opwellen Hij waagde het alleen naar de bovengaanderij (solarium) van de kerk op te gaan En zie, het wonder was gebeurd! Ijlings liep hij, de trap van de westbouw (per cocleam) (7)naar beneden om de zil (4) Otfried isop 22 november 1086 bij Gent overleden (Ph Grierson, Les annalen de SaintPierre de Gand, Brussel 1937, blz 30, n3) Wellicht ishet de reden waarom hij samen met de hlg Gudwaldus verschijnt De relikwieën van S Gudwaldus waren sedert de Xe eeuw in de StPietersabdij teGent bewaard De StDonaaskerk daarentegen schijnt nooit in het bezit tezijn geweest van relikwieën van deze heilige (5) Betref fend dit Engels gewicht, zie Bijlage (6) ‘His dictis, ad beatum Donatianum conversus: En, inquit, vir sancte, Deus praecepit ut hunc canonicum sanes, qui etiam in hac proxima Christi nativitate Brugis ad tuam curiam veniet, ac suae mensurae filium argenteum duos anglicos appendens pro munere tibi deferet, quo etiam dono, singulis annis dum vixerit revoluto termino rediens, altare tuum honorabit Cui sanctus respondit: Laudo’ (7) Er ismeermaals sprake van twee cocleae ,de trappen van beide torens aan weerskanten van de westbouw van de StDonaaskerk, in de gelijktijdige bronnen over de moord van graaf Karel de Goede teBrugge († 1127), zie Walter van Terwaan, Vita Kar oli cornitis Flandriae, in MGH SS, XII, blz 550; JMertens, De opgravingen in de StDonaaskerk teBrugge, in Streven, 91, 195556, blz 5760 Biekorf Jaargang 70 365 veren draad aan de heilige te offeren en zich meermaals voor het hoogaltaar neer te werpen (multis veniis) Met een kaars of een waslont houdt zich dus de te Brugge vereerde Reemse aartsbisschop niet tevreden; van de genezen kanunnik eist hij een zilveren draad, waarvan de lengte en het gewicht duidelijk worden bepaald Deze gift moet jaarlijks herhaald worden: singulis annis, dum vixerit, revoluto tempor e De genezen kanunnik zal zich dus als een soort ‘,dienstman’ (tributarius, sainteur) van de heilige moeten gedragen Deze laatste bepaling komt goed overeen met wat ons de mirakeliiteratuur aantoont: de gemirakuleerden binden zich vaak door een ‘dienstmanschap’ aan de heilige door wiens voorspraak zij de genezing hebben gevonden, en moeten dan hun dienstbaarheid aan een bepaald altaar persoonlijk komen betuigen door betaling van een jaarlijks hoofdcijns (8) Bevreemdend is hier echter dat deze verplichting door Tainardus wordt opgenomen, daar onze reguliere kanunnik een kloosterling is, gebonden door beloften van armoede; hij is daarenboven lid van een stichting waar de apostolische armoede speciaal werd beklemtoond: de fraters van W atten laten zich dan ook pauper es Christi noemen (9) Dit blijkt aan de opsteller van het verhaal niet te zijn ontgaan, en legt wellicht het feit uit, dat niet St Donaas, maar wel proost Otfried, dw z de gewezen overste van de zieke kanunnik, deze laatste een geldelijke verplichting oplegt Overigens bestaat er een voldoende reden voor deze uitzondering: door zijn dienstmanschap moet Tainardus eventueel de plaats innemen van de zondige kanunnik van StDonaas Al deze schikkingen heeft de goedige S Donaas met een bondig laudo goedgekeurd W elk woord nu de geestdrift van de schrijver uitlokt Laudo! W erkelijk, waar heeft men ooit een zo inschikkelijk en zo goedkoop geneesheer gevonden? (8) Het zou wellicht overbodig zijn een lange lijst van voorbeelden hier aan tebrengen; nochtans heeft PC Boeren, in zijn Etude sur les tributaires d'Eglise dans lecomté de Flandre du IXe au XIV esiècle (Amsterdam 1936), blz 29, het motief van dankbaarheid voor het dienstmanschap van de heiligen oi enigszins onderschat (9) Van Otfried getuigt de Miraculum SDonatiani: ‘ad bene vivendi propositum plurimorum animos incitavit ut etcommuni vitae se libentes contraderent atque omnium quae in seculo habere videbantur renuntiantes, Christum heredem facerent’, MGH SS, XIV ,blz 178; zijnerzijds geeft de Chr onicon Wattinense aan de volgelingen van Otfried de naam pauper es Christi, MGH SS, XIV ,blz 165 Over de zin van deze uitdrukking, zie Anselm van Luik, Gesta, in MGH SS, VII, blz 211215 Biekorf Jaargang 70 366 Zijn loon wordt hem aangeduid en hij aanvaardt het zonder protest: laudo! Hij stelt zich tevreden met deze twee armzalige anglici; hij heeft een lange weg afgelegd om naar W atten te komen en vraagt daarvoor geen ver goeding W at een verschil met de geneesheren in de wereld: ze leven voortdurend in bittere naijver ,zegt onze schrijver , het zijn bedriegers en kwakzalvers, alles belovend en onbekwaam om hun beloften te vervullen ‘Gij daarentegen, heilige man, ver genoegt U met laudo te zeggen: sterke medecijn zonder veel woorden, groot heil met een minimum van woorden uitgedrukt!’ En zo gaat de vrome schrijver voort, want zijn bewondering voor de macht van de Brugse wonderdoener StDonaas evenaart zijn misprijzen voor de onbekwaamheid en de hebzucht van de artsen uit zijn tijd Zoals men ziet behelst dit Miraculum S Donatiani een belangrijk getuigenis over de geneeskunde in het vroegmiddeleeuwse Vlaanderen Moeten wij nu de ongunstige opinie van de schrijver over de medici van zijn tijd delen? Het staat alleszins vast dat de geneesheren nog talrijk waren ten onzent, in de loop van de XIe en de XIIe eeuw ,en wel zeker ook te Brugge (10)Door verscheidene mirakelboeken wordt dit bevestigd Een man uit Du,dzele, bv ,die aan kanker leed, was reeds vele geneesheren gaan vinden, die hem niet konden helpen, toen hij genezen werd op voorspraak van de heilige Lewina van StW inoksber gen (11)De Vita S Humberti Maricolensis gewaagt van een Brugse vrouw die, door bloemverlies gekweld alle mogelijke geneesheren had geraadpleegd De genezing van haar kwaal kon zij echter alleen bij de heilige abt Humbert van Maroeuil vinden, op een dag dat dezes relikwieën in Vlaanderen werden gebracht Inmiddels had zij, die eens rijk was geweest, heel haar vermogen in de handen van deze eskulapen gelaten; van al haar schatten bleef haar niets meer over dan een kleine zilveren halsketting (ex collo catenula ar gentea) ,die zij aan de heilige afstond, als blijk van innig vertrouwen (12) De Vlaamse geneesheren stonden dus hun zieken niet voor niets bij (13)Op dat punt is (10) FVercauteren, Les médecins dans les principautés de laBelgique etdu Nord de laFrance, du VIIIe au XIIIe siècle, in Le Moyen Age, 57, 1951, blz 6192 (11) Historia translationis SLewinae inmonasterium Ber gense, inActa Sanctorum OSB, Saec VI, pars II(Parijs 1701), blz 124 Over dit werk, zie Biekorf, 69, 1968, blz 42 (12) Acta Sanctorum ,Maart III, blz 566 (13) Toen in 961 graaf Arnout door de steen was gekweld, kwamen uit alle kanten chirur gen hun diensten aanbieden omdat de graaf een der rijkste mannen uit zijn tijd was: ‘seperantes ab eo, quem noverant divitiis superhabundare, emolumentum accepturos cum magna dapsilitate’, Vita Gerar di abbatis Broniensis, in MGH SS, XV ,blz 669, over dit verhaal ACF Koch, Gérard de Brogne etlamaladie du comte Arnoul Ier de Flandre, in Revue bénédictine, 70, 1960, blz 119126 Biekorf Jaargang 70 367 de schrijver van de Miraculum S Donatiani wel geloofbaar Er waren al tien jaren voorbij sedert de mirakuleuze genezing van Tainardus, toen de oude bisschop van Doornik, Radboud II, te Brugge overleed op 24 maart 1098 Voor de genezing van deze verstokte ‘simoniaak’ blijkt St Donaas niet te zijn tussengekomen Radboud had zijn toevlucht genomen tot een arts en stond op hem te wachten toen hij in de bestekamer van het kapittel dood overvallen werd (14) Al moesten zij vaak voor de macht van Gods heiligen zwichten, toch was de vakkennis van onze Vlaamse medici niet zo onbeduidend Hiervan getuigt zelfs de schrijver van de Miralum S Donatiani, ondanks de geringe achting die hij voor de geneeskunst laat blijken De konkrete beschrijving die hij geeft van de verlamde kanunnik en van zijn moeizame genezing is werkelijk verbazend en mag klinisch genoemd worden; hij beschikt trouwens over een zeer precieze woordenschat Hij zal dus zeker meer dan eens een kodex van Galenus of van Avicenna opengeslagen hebben W aar zou onze kanunnik deze gevonden hebben? W ellicht in Reims waar hij, volgens zijn eigen getuigenis, een tijd verbleven had (15)?Dit is mogelijk W anneer we echter zijn toewijding aan de Brugse beschermheilige in acht nemen, zijn vertrouwdheid met de samenstelling van het Brugse kapittel, met de gezindheid van dezes leden (16),met hun zedelijk gedrag (17),met de topografie van de StDonaaskerk, dan mogen wij ons wel afvragen of hij soms geen Bruggeling was, wellicht een oude clericus van het kapittel, die naar de vita apostolica was over gelopen? gelopen? Zo geeft ons de zilveren draad van Tainardus niet slechts de ‘maat’ van de Vlaamse medici uit deze verre tijd, maar ,per slot van rekening, ook die van de onbekende schrijver van het Miraculum S Donatiani NN Huygheeaert, OSB (14) Herman van Doornik, Liber de restauratione SMartini Torna censis, in MGH SS, XIV , blz 309; over de dood van bisschop Radboud, zie Ed de Moreau, Histoire de l'Eglise en Belgique, II(Brussel 1943), blz 5963 (15) Zie de opdrachtsbrief van de schrijver aan aartsbisschop Rainaldus Laten wij hier opmerken dat de auteur zeker niet afkomstig isuit de streek van Reims; anders zou hij niet, na zijn lof van Reims, de volgende zin geschreven hebben: ‘Cum ergo tam rigidi honesti sint servatores Remorum indoles, tremor invadit pauperem calamum quidquam conscribere quod veniat inter Tulliana facundia florentes’ (16) Zie de passus in het Miraculum over de Gregoriaanse gezindheid (17) De ontrouwe kanunnik, door Tainardus tot berouw aangezet, zal hem later zijn schuld bekennen Biekorf Jaargang 70 368 Bijlage Over de term anglicusinghelsce (munt en gewicht) De juiste schatting van de twee anglici was mij een raadsel De vriendelijkheid van Dr Carlos W ijf fels, Algemeen Rijksarchivaris, hielp mij het probleem oplossen W ij zijn hem zeer dankbaar zijn bevoegd oordeel hier te mogen mededelen ‘De blijkbaar zeer weinig gebruikte latijnse term anglicus in de Miracula lijkt me de vertaling te zijn van het mnl Inghesce, met de bet van denier sterling of kortweg sterling De term Inghelsce voor sterling vindt men in een mnl tekst van circa 1250 (die zal verschijnen in het volgend nummer van het Belg Tijdschr voor Filol en Gesch) Anderzijds vindt men in het Wörterbuch der Münzkunde van Frvon Schrötter ,onder de term English ,een verwijzing naar een tekst van 1280, waar de term anglicus in bovenstaande betekenis voorkomt Nu betekende Engelse denier of sterling, tot de 14e eeuw ,zowel een munstuk als een gewicht, welke beide 1/240 van het Towerpond wogen dw z 344, 184 gr:240 =1,4341 grZo sprak men in de 13e eeuw van de Vlaamse mark van 130 sterlingen of van de kleine mark van 128 sterlingen (zie C W ijf fels, Note sur les marcs monétaires utilisés en Flandre et en Artois avant 1300, in Hand Société d'Emulation, 104, 1967, blz 6687) De Miracula schijnen geschreven door een Bruggeling tegen het einde van de 11e eeuw De oudste vermeldingen van de term sterling (sterilensis, sterlingus, esterlingus) komen voor van circa 1078 af De nieuwe term zou afgeleid zijn van het middelengels ster ,dat ‘sterk’ betekent, en zijn ontstaan zou in verband te brengen zijn met de merkelijke gewichtsverhoging en stabilisering van de Engelse denier onder W illem de Veroveraar (zie een artikel van Ph Grierson in RHM Dolley ,AngloSaxon coins, Londen, 1961) Het is waarschijnlijk dat die stabiele denier ,en dus ook zijn gewicht, onder de mnl benaming van inghelsce ,lat anglicus, op het eind van de 11e eeuw ,te Brugge reeds bekend was en er gebruikt werd, gezien de handelsbetrekkingen van die stad met Engeland Ik denk dus dat de term anglicus in de Miracula mag worden vertaald door Engelse deniergewicht of liever sterlinggewicht W aarom de auteur dit gewicht gebruikte in de Miracula is natuurlijk moeilijker te zeggen’ De som van twee deniers was, inderdaad, in Vlaanderen, in Henegouwen en in Duitsland, het gewone bedrag van de hoofdcijns (Hoofdcavele, census capitale, cavagium) van de heiligendienstlieden geëist (L Verriest, Le servage dans le comté de Hainaut, Brussel 1910, blz 201; PC Boeren, Etude sur les tributaires d'Eglise dans le comté de Flandre, blz 45) Doch een draad van 2,8182 gr,van circa 1,70 m lang, moet haast een herfstdraad geweest zijn! Biekorf Jaargang 70 369 Deuntjes bij dans en spel in de meisjesschool De volgende rijmpjes heb ik opgetekend zoals we ze zongen, zeer ritmisch, op bekende wijsjes, bij het spel op de lagere school te RollegemKapelle, in 1947 Scheepjes varen Dansend op een rij langs de muur: Scheepjes varen alover de zee de zakken vol gelaan alin Amerika welk kleur kiest gij? Rood! Roodroodrood alin Amerika, en waarom kiest ge rood àl'avantdernière, àl'avantdernière àl'avantdernière Mijn hoed die es zo breed ik drage een koningskleed 'nklak alin de hand 'nlege portemonee omijn zusje danst met mij steek jehandjes in de zij eenmaal een, nog een keer driemaal in de ronde en ik dans niet meer Lange reke Gezongen arm aan arm naar school gaande: Lange lange reke potje potje beke de beke es gebroken met wak gô'me ze vermaken met ijzers of met staken en alde kindjes zeggen Boljo! Bij dit laatste woord hurken al de kinderen op de grond, om sef fens weer recht te staan en te herbeginnen Vgl De CockT eirlinck I139140; Ghesquiere, Spelen met zang (1905), nrs 140146 De zevensprong Hebt ge van de zevende zevende zeven hebt ge van de zevendesprong nog g'hoord? ze zeggen dat ik niet dansen kan, ik dans gelijk een edelman Biekorf Jaargang 70 en dat iséén Biekorf Jaargang 70 370 Dit liedje werd gezongen, hand in hand stappende in een ronde, en zevenmaal herhaald, met gymnastische gebaren telkens op 'teinde: een (groet met rechterhand); twee (item met linker); drie (knielen op rechterkniel; vier (item op linker); vijf (op de twee knieën) enz Zie Ghesquiere, Spelen met zang (1905), no243 Sommigen zongen ezelman ipv edelman In de keizerstraat Gezongen dansend in een ronde terwijl één meisje in tegengestelde richting binnen de ronde loopt: Daar liep een oude vrouw op straat in de kei in de kei in de keizerstraat ze had een aardig mutsken aan in de kei in de keizerstraat ze had iets verloren haren portemanee hoho haha hare porte hare porte hoho haha haren portemonee AnnemarieKatrien Gezongen in dialoog tussen een meisje (solo) en een rij meisjes opgesteld tegen de muur Solo stapt zingend naar de rij toe De rij stapt op zijn beurt zingend vooruit bij de vraag aan AannemarieKatrien 1 (Solo) 'kZoe zo geerne een koetje kopen Annemarie Katrien 'kzoe zo geerne een koetje kopen Annemarie Katrien 2 (Rij) Wa'zoei ton met dat koetje doen Annemarie Katrien Wa'zoei ton met dat koetje doen Annemarie Katrien? Op hetzelfde schema gaat het verder tussen de antwoordende Solo en de vragende Rij: 3 Melken, melken 4 Wa'zoei ton met die melk doen? 5 Rijspap maken, rijspap maken 6 Wa'zoei ton met die rijspap doen? 7 Kermesse 'oen, kermesse 'oen 8 Wiemag er ton naar de kermis kom'n? 9 Een van mijn beste vrienden 10 Wiees er ton jebeste vriendin? 11 (Monique) es mijn beste vriendin Biekorf Jaargang 70 371 Nadat Solo aldus haar beste vriendin genoemd had werd de slotstrofe gedanst en gezongen twee aan twee, arm aan arm: Kermis 'oen, kermis 'oen Annemarie Katrien Kermis 'oen, kermis 'oen Annemarie Katrien Vgl Ghesquiere, Spelen met zang (1905), nr98 Koordedans Ter ver gelijking met de liedjes die bij het touwtjespringen tegenwoordig gezongen worden in de school te Roeselare (Biekorf 1969, 294) geven we hier de ‘liedjes’ die wij bij 'tspringen in de koord zongen te RollegemKapelle in 1947 Anneke en Mieke die zijn altied ziek in de weke maar de zondag niet 'szondags staan zij aan de deure om tekijken savezvous savezvous met twee roo kaken meisje gaje mijn broek vermaken undeuxtrois Hoeveel dozen voor ne frang blinkmarsjang blinkmarsjang hoeveel dozen voor ne frang blinkmarsjang Rompomfère pom' de terre allando roisekalo rompomfèfèfè pom' de tètètè allandododo roisekalolo La boule qui roule jusqu'à Bruxelles undeuxtrois Visvisschellevis die van den nacht gevangen is van één tot den twee van ten tween tot den drien Voor dit laatste vgl Ghesquiere, Spelen zonder zang (1905), nr98 Rosa MD Biekorf Jaargang 70 372 Het Gaaiboldersfeest op Kortrijkkermis in de Hollandse tijd Nog in 1913 stonden de Gaaibolders in het officieel pro gramma van de Kortrijkkermis: een wedstrijd tussen de sociëteiten, met officiële prijzen De gaaibol was te Kortrijk a' lang ingebur gerd en schijnt zelfs een soort literair hoogtepunt te hebben gekend in de Hollandse tijd De leden van de Societeyt in 1818 waren welgestelde bur gers, zoals blijkt uit de tekst en uit de tipografische uitvoering van hun programma Gaaibol en poëzie gaan hand in hand, de gildebroeders zijn kennelijk voor een deel ook leden van een (oude of nieuwe) kamer van Retorika Bij de redaktie van dit stuk moeten ze zich kostelijk vermaakt hebben, het is een partijplezier geworden waarbij ze in een wat dolle humor de taalbastaardij van het officiële Hollands van hun tijd afborstelden Hun vondsten bij bol en pint mochten op de Kermis wel eens zwart op wit in allemans handen komen Het stuk is sierlijk gedrukt in een tipografische omlijsting (20 ×34,5 met de lijst) Onderaan in de lijst ingelast: ‘Uyt de drukkerye van Gambart de Courval, tot Kortryk’ (In een partikuliere verzameling te Brugge) Vgl ook de Kortrijkse Overleiekermis in 1818 (Biekorf 1968, 314) Gaeybolfeest, Poézy en ZangConcours, Artificevueren, Solemneéle Céremonien en BaiChampêtre met Analogue Divertissementen by de Societeyt der GaeyBolders met kenzin: de Waar eld iseen Bol, In hun Hotel en GildePare den laatsten Zondag der Kortryksohe Kermisse, 23 Ougst 1818 Komt minnaars van de Bol, komt plukt de lauwerkroonen Ziet dat gy door uw vlyt aan onzen wensch voldoet: Laet in ons Gaeybolfeest uw waaren iver toonen, Dry Vogels wagten reeds om uwen heldenmoed, Zeeghaftig tebeloonen En gy,ôDichters! zoo gy zult den lofzang melden Van 'tedel Bollespel alom zoo hoog geroemd, En 'tnut der Pryskampen die wy uvooren stelden Gy word onsterflyk, ja, gy word door ons benoemd De dapperste der helden Alles gratis Biekorf Jaargang 70 373 Resolutivepr ogramme 1 Om zeven ueren 'smor gens zal het Feest geannonceért worden door twee kanonscheuten in 'tParc, en twee dito op de groote merkt, aldus continueérende by intervallen tot den middag De exacte executie hieraf, zonder accidenten, word onder de particuliere responsabiliteyt gesteld, van onzen commandeur der artillerie 11 In den mor gen zal stads corps de musique, op de merkt, diversche convenable stuks exécuteéren, indien zij wel willen III Ten twee uren naermiddag erectie der persse, geprécédeért door de geüsiteerde preparatoire dispositien, geexigeert in dezen kamp Dry Prysvogels zal de societeyt volgens usantie door de geenregistreerde concurrenten laeten gratuitelyk afbollen; de dexteriteyt van de dry vainqueurs zal gerecompenseert worden, door dry zilveren Gaeyen, waer van den eersten met gedoreerde pluymen IV Immediaet daer naer zal het jugement op den Poezyconcours geprononceért, en aen den triompheérenden auteur eene superbe eermedaille gedecerneert worden, naer het declameéren van het gecouronneérde stuk De concurreerende werken moeten, in niet min als 20, heldeversen en niet meer als 30, gecomposeert zyn, en aen onzen adjointgreffier en historieschryver dags te vooren geremitteerd worden VEene tweede medaille zal geobteneert worden, door den zanger van het beste lied in twee coupletjen, op de zelfste stof fe als hier boven VI Diversthe preponderente sentimenten in de Societeyt, aen den Dans geopposeert geweest hebbende, heeft nogtans 'toud Kortrijks Proverbe het geemporteert ‘Dansttje niet zoo en eye niet’; dus Balchampêtre volgens aloude gewoonte VII De momenten van repos onder de Danssers zyn gedestineert voor de solemneéle ceremonien en artificevueren VIII Er zal geenen Ballon gelanceert worden en daerom zal het geenen Cents te meer kosten IX Eene elegante illuminatie door de nieuwe Gaz zal dees Feest embellisseéren X D'architecture ende acessoiren van den geprojecteerden salon, te considerabel werk exigeerende, heeft hy voor dees epoque niet konnen disponible zyn, nemaer de members van den Eed, alle desagreable circonstantien willende prevenieéren, hebben gedecideert dat het superbe weder zyn moet liber aen alle andere societeyten hier van_ te profyteeren XI Finaellyk s'anderdags distributie van Brood aen de Indigente Biekorf Jaargang 70 374 Onze redenrijke gaaibolders met kenspreuk De Wereld is een bol hebben enkele jaren in dezelfde literaire stijl voortgewerkt In 1819 gaven ze over hun kermisfeest een verslag van 15 bladzijden in druk onder de titel ‘Importante Olympiade’ In 1821 werden er prijzen uitgeloofd voor best trommelen en vendelzwaaien Het verslag van 1821 over ‘den combat onder de tambours’ bevat het volgende kompliment: ‘Gulleghem sloeg dapper ,zyne gevarieérde aria surtout maakte veel impressie, en obteneerde eene salve van applaudissementen’ (De Potter ,Gesch van Kortrijk II 122123) In zijn standaardwerk over ‘Het Bolspel in Vlaanderen’ (Gent 1966; uitg Bond Oostvl Volkskundigen) wijdt R Vander linden een zeer gedokumenteerd hoofdstuk (blz 119152) aan de gaaibol Een spoor van een nog levende gaaiboldersgilde heeft hij te Kortrijk niet meer gevonden AV Jan Bruggeman: schuilnaam in Rond den Heerd Op de vraag van Hervé Stalpaert in Biekorf 1969, 216 (voetnoot 4) Jan Bruggeman is de deknaam, niet van archivaris Jules Colens, maar van baron JeanBaptist Béthune, de bekende promotor alhier van de neogotiek (Jan Gothiek, zo wordt hij soms genoemd) Ik zal mijn antwoord nog méér nuanceren: de bijdragen in RdH, ondertekend door de deknaam Jan Bruggeman, zijn een soort coproduktie van de bouwmeester ,van zijn oudste zoon (eveneens JeanBaptist, de latere gouverneur) en van de intieme jeugdvriend van deze laatste: de Loppemse kasteelzoon Jozef van Caloen, de latere Mgr Dom Gérard van Caloen, stichter der St Andriesaibdij Het aandeel van Jozef van Caloen is het kleinst terwijl het feitelijk moeilijk is, in de bijdragen, het aandeel van de bouwmeester en dit van zijn zoon scherp te omlijnen Alle drie volgden met grote belangstelling en lazen trouw RdH zowel in de tijd van Gezelle ais redakteur als tentijde van Adolf Duclos, met uitzondering voor van Caloen die in 1872 monnik werd De identificatie blijkt overduidelijk uit de bewaarde briefwisseling tussen JeanBaptist Béthune jren zijn vriend Jozef van Caloen Beiden waren vaak op bezoek bij onderpastoor Gezelle te Brugge Ik hoop thans een antwoord gegeven te hebben op de vraag in voetnoot 4 Tot dit antwoord kwam ik in de loop van mijn opzoekingen over ‘Gezelle en de familie Béthune’ (waarvan een klein aspekt onlangs in ‘Biekorf ’blz 178) A Demeulemeester Biekorf Jaargang 70 375 Mengelmar en Met str ogeschr oeid Op de vraag in Biekorf 1969, 319 Een ambulante varkensslachter met gelegenheidskliënteel op hofsteden in de Brugse polders gaf mij de verzekering dat hel branden met stro zeker te verkiezen is boven de banale benzinelamp der slachthuizen Het woord ‘schroeien’, dat regelrecht uit van Dale komt, was aan mijn zegsman totaal onbekend W el is er een bewerking aan het geslachte varken die men ‘schoeden’ of ‘schoeien’ noemt, maar die geschiedt na het eigenlijk branden, wanneer men met water in de winter warm ,borstel en mes de reeds gebrande huid zuiver maakt (schrepen) Het varkensvlees zelf onder gaat weinig invloed van het stro of benzinevuur De gunstige invloed van het strovuur heeft alleen iets te maken met de huid van het zwijn die onder de benaming van ‘vellen’ samen met poten, oren en staart bewaard worden om er om hutsepot mee te bereiden (hutsepot met velletjes!) Daar komt de gewaardeerde brandsmaak van het strovuur vooral tot zijn recht Er dient aan toegevoegd dat ook de aard van het stro belangrijk is voor het branden van het varken Het ‘nec plus ultra’ in dit opzicht is roggestro dat méér gloed geeft en bijgevolg de haren vollediger in een brandbeurt verwijdert, en daarbij een haast melkwitte kleur geeft aan het vel, terwijl tarwe en gerstenstro een nogal bruine tint geven, temeer dat met die laatste strosoorten een tweede brandbeurt niet uitgesloten is Haverstro dat moeilijk vlam vat wordt voor het branden van varkens niet gebruikt Roggestro heeft één nadeel: het geeft nl overvloedig vonken af die voor de kledij van de omstaander de man bv die met riek of langere stok het branden regelt niet ongevaarlijk zijn Onmiddellijk na het branden wordt het varken, nog liggend op zijn brandstapel, met een borstel ontdaan van verbrande en nog smeulende stroresten Het is bewezen dat voor deze bewerking de nieuwe bezems in nylonfiber totaal ongeschikt zijn daar de nog smeulende vonken de nylon doen smelten Het beste is een tamelijk versleten ouderwetse bezem De diepvriezer die zijn intrede heeft gedaan in iedere hofstede, is de oeroude vleeskuip aan het verdringen De oude ‘scheutel’ is een onbekende aan het worden, alsook heel wat woorden die met het slachten en zouten in verband staan W ie redt dit slachtersglossarium? JG Biekorf Jaargang 70 376 Of het vlees van een met stro geschroeid varken van betere kwaliteit is, laat ik aan de fijnproevers over ,maar men gaat zelfs zover met te beweren dat het ‘roggestro’ moet zijn Een gebuur landbouwer ,die wist dat wij rogge verbouwd hadden (om roggeglei als dekstrooi), kwam met zijn vriend uit Oudenaarde om een paar bondels roggestro om een varken te schroeien, zogezegd was dat het beste stro daarvoor Rogge of tarwestro zal wel even goed zijn, maar destijds zal er misschien wel in de streek van Oudenaarde meer rogge dan tarwe verbouwd geweest zijn en dat zal wel de reden zijn Een gepluimd kieken, achteraf ‘geschoeperd’ =geschroeid met tarwe of roggestro, is naar lekkerbekken beweren ook veel smakelijker Haverstro is ongeschikt, dat geeft te veel vette en aanklevende rook, de pensejagersstroppenzetters weten dat genoeg, want de koperdraad, dienstig voor hun stroppen, verwarmen ze vooraf in een vuurtje van haverstro AB Stavele Bezinning onder zwaar geschut Begin oktober was het 55 jaar geleden dat de vesting Antwerpen kapituleerde Dat brengt mij het wedervaren te binnen van mijn gebuur in Stavele die alsdan als soldaat gelegerd was op het Fort van W alem Verbeeld je zijn verwondering toen hij in die dagen het bezoek kreeg van zijn vader die, samen met een gebuur ,de verre reis had ondernomen met wat mondvoorraad en met 75 (vijfenzeventig) frank zakgeld voor de zoonsoldaat (Men weet dat 75 frank in 1914 een hele som was!) Pas aangekomen begonnen de Duitsers met hun zware kanonnen (de fameuze 420ers) het fort te beschieten, en meteen kregen ze het op de zenuwen en besloten maar rap naar huis te keren en, zei de vader ‘jongen, 'k ga ik dat geld maar were meedoen, dat er moeste entwat gebeur en me zoûn dat nog kwijt zijn’ (Echt gebeurd!) Ze zijn behouden in 'tW estland thuis beland met een allerlaatste trein, nog vóór de aankomst van ons leger aan de IJzer De zoonsoldaat heeft de ontruiming van het fort meegemaakt en de vier oorlogsjaren aan het front door gebracht en is behouden thuisgekomen en leeft nog AB Stavele Charles van Yedeghem, graaf van W atou Aansluitend bij Biekorf 1969, 309 Destijds noteerde ik uit Rijksarchief Gent Leenhof van Dendermonde, Denombrementen van lenen nr61, fo98 vovlg: Biekorf Jaargang 70 377 ‘Charles van Yedeghem, rudder fs Mher Jacobs, heere van W iese, W atou, Bost, Baron van Busbeke, etcha, hoogbailliu der stede saele & castelrije van Ypere kenne ende tijde dat ic houden(de) ben vanden Aertshertoghen van Oostenryck, hertoghe van Brabant, Grave van Vlaenderen etcha myne genadighe heeren van haere lieden huyse & hove van Dendermonde: een leen ende is een heerlichede van 39 manschepen die haer leenen van mij houdende sijn geleghen inde prochie van Derderbelile St Gillis ende Bairlaire; item noch in penninck rente op dieversche gronden van erfve die men van my houdende is in St Gillis ende Zwijveke Hiernaer volgen de leenen van mij gehouden’ 26 nov 1608 M Bovyn Keusteraars Aansluitend bij de vraag in Biekorf 1969, 191 en 250 over keusteraars =gebraden appels In Duikalmanak 1898 lees ik de spreuk: ‘'n Kun je tegen de reuke van den oven niet, je'n moet geen keusteraars bakken’ Zeker westvlaams, doch geen plaats aangeduid LG Benevens ‘gebraden appels’ als keusteraars bij ons bekend, heeft men ook nog een ander soort keusteraars onder die naam: dat zijn de zogenaamde ‘poempèren’ of St Remi's Harde peren die niet deugen om rauw te eten Naarvolgens de grootte van de peren snijdt men ze in stukken Drie kg peren, daarop 1kg kristalsuiker en één nacht in de kelder zetten; 'sanderendaags alles laten koken in zijn eigen sap en een deel azijn bijvoegen Tegenwoordig schilt men de peren vooraf, maar vroeger was men zo kieskeurig niet AB Stavele Lamboyers Aansluitend bij Biekorf 1969, 254 W illem, graaf van Lamboy ,naar wie de ruiters in Spaanse ienst (die in 1645 rond Duinkerke opereerden) Lamboyers genoemd werden, is een bekend figuur Zijn vader had als officier deelgenomen aan het beleg van Oostende (1600), zijn moeder was een de Méan Hun residentie was waarschijnlijk het kasteel van Kortessem bij Tongeren W illem (ca 16001656) stamde dus uit het prinsbisdom en behoort als militair tot de Luikse school van Bucquoy en Tilly Hij was lang in dienst van de Keizer en werd in 1645 veldmaarschalk van het Rijk Hij muntte vooral uit als ‘mobilisator ’,in het inrichten van ruiterijkorpsen Als zodanig was Biekorf Jaargang 70 378 hij in 16421645 in Spaanse dienst en zijn korpsen kregen hun naam Lamboyers bij het volk van de W esthoek waar ze het tegen de Fransen te doen hadden (Over Lamsboy zie Biographie Nat XI, 193198; Allgem Deutsche Biogr XVII, 557564) CB Tenement W everoorloven ons terug te komen op de term ‘tenement’ In Biekorf 1969, 243 hadden we, aan de hand van het ‘tenement van Komen’ vooropgezet dat deze term niets met de taalgrens te maken heeft W ehebben nog de volgende tekst gevonden het is een Rijsels stuk met betrekking tot de heerlijkheid Nevele, waarbij aldus overduidelijk blijkt dat tenement helemaal niets met de taalgrens te maken heeft De tekst komt uit een akte dd 15 december 1391 (RAG, Oorkonden Graven van Vlaanderen, Supplement C W yffels, Nr 652) die de verderding boekstaaft van de heerlijkheid Oosthove, te W ervik het derde deel de heerlijkheid ter Kruisse, aldaar , geworden zijnde ‘ W illlaume de Nivelle, fonssier et hiretier dou fief et tierre de le Oesthove àW ervy tenu de noble homme Monseigneur de Nivielle, chevalier ,de se court et tenement de Nivielle’ Het hof en tenement waarom het hier gaat is de heerlijkheid van Nevele, rechtstreeks leen van de Oudbur gte Gent De hier gebruikte term tenement ,evenals derhalve wanneer er kwestie is van het ‘T enement van Komen’, is een eenvoudig synoniem van ‘leengoed’ TeKomen werd daarbij, in latere eeuwen, het specifiek gedeelte aangeduid dat in de Ieperse kasselrij lag Het is eenvoudig weg een archaïsme geweest In het Engels is daarvoor de eveneens Franse term tenur ebewaard JR Familienaam Felman Op de vraag in Biekorf 1969, 320 Er bestond een familie Felman te StOmaars in de 14e eeuw Komen voor in het archief: Thomas Felman (1339), Jaqueme Felman (1387) Die Felmans waren zo vermogend dat een straat, waar veel van hun bezittingen gelegen waren, naar hen genoemd werd: ruele que on appielle Felman (1339), Felmanstraet (1441), Fellemanstraet (1451) Ook een gracht in de stad werd in 1408 naar Jaque Felman genoemd (J de Pas, SaintOmer ,vieilles rues, p 193) De straatnaam is ca 1500 verloren gegaan Met de oude Felmanstraet stemde in de ja Biekorf Jaargang 70 379 ren 1700 ongeveer overeen de rue Vendriesse ,naar een zekere Van(den) Driessche die er een lakenweverij had opgericht CB Oude Mariabedevaart in het Raspaillebos Aansluitend bij Biekorf 1969, 249 en de vorige betr de bedevaart naar 't Respallienbosch (waarover A de Schietere de Lophem in zijn Hist de la famille de Schietere, blz 140) In 1754 bestond er wel degelijk een befaamde bedevaartkapel in het Raspaillebos bij Geraardsber gen, op een plaats genaamd Atembeke De bedevaart was er ontstaan ca 1650 rond de kluis van een schaapherder die aan een boom op de rand van dit bos een Mariabeeldje had vastgemaakt De kluizenaar en zijn beeldje trokken talrijke bedevaarders aan Een groot grondbezitter uit Brussel, ridder Filips W illem van Steenhuyse, baron van Poederlee, liet op die druk bezochte hermitage een kapel bouwen Hij was kanselier van Brabant en zeer bevriend met de predikheren van Brussel, die de nieuwe kapel gingen bedienen en er met zijn steun een kleine residentie bouwden Dit Vicariatus Raspaliensis was afhankelijk van het klooster van Brussel De paters hebben de benaming OL Vrouw van Vreugd (Maria de Letitia) aan die nieuwe stichting gegeven De Kapel van 'tRaspaillebos trok meer en meer bedevaarders uit Oost en W est, in 1754 zelfs uit het Kortrijkse, zoals blijkt uit de rekeningen van het sterfhuis van de heer Ferdinand de Schietere te Otegem De kapel is het verval van de Revolutietijd niet te boven gekomen Ze werd ten slotte in 1859 afgebroken Het Mariabeeldie werd in de parochiekerk van Grimminge geplaatst Een kleine OL Vrouwkapel op het gehucht Atemtbeke herinnert nog aan die oude bedevaart van het Raspaillebos CB St Schoutens, Maria's Vlaanderen 8084 (Antwerpen 1890) H Maho, La Belgique àMarie 198199 (met afb) B De Jonghe, Belgium Dominicanum 354 (Brussel 1719) Bamespaling Op de vraag in Biekorf 1969, 320 De term bamespaling zal wel overal, vooral bij oude palingvissers bekend zijn als paling gevangen te bamestijde, di in oktober Maar de smakelijkste is wel de meiepaling En van beide soorten is de duimpaling de smakelijkste: aldus een oude palingvisser van Stavele (Meipaling: omstreeks de meimaand gevangen Duimpaling: paling ongeveer een duim dik) AB Stavele Biekorf Jaargang 70 380 Onze windmolens in 1969 In juni werd het kruis uitgetrokken van de stenen molen te Lissewege Er werd een nieuwe windpulm gestoken, nieuwe windgevel en vang De molen wordt hersteld in fasen: in 1967 kwamen kuip en vensters aan de beurt Later komen nieuwe roeden Ook te Tiegem werd het kruis uitgetrokken om later te vernieuwen TeKoksijde werden de pinnebalk en het gebint versterkt De trap en het hekwerk van de roeden werden aangevuld Op 21 juni werd de volledig herstelde molen van Avekapelle ingehuldigd Hij blijft in bedrijf In november begon het herstel te Hulste: de gaanderij;s reeds voor een groot deel afgewerkt Er wordt een Hollandse lange ijzeren as Anno 1871 in gelegd, afkomstig van de stenen molen te W ortel (prov Antwerpen molen gebouwd in 1906 ter vervanging van een afgebrande staakmolen waar in 1954 een roede verongelukte en in 1956 de laatste roede werd uitgehaald) Een stenen kuip te Brugge (vroegere molen Caene op SintPieters) wordt omgebouwd tot restaurant, zoals in 1966 te W ervik gebeurde Mogelijk worden wieken aangebracht In november is bij storm een deel van een roede van de houten molen te Zarren afgeknakt Dit einde werd naar beneden gezet zodat de schade minder opvalt De kap ligt open, doch het is mogelijk dat het gemeentebestuur de molen overneemt en volledig laat herstellen Nu de stenen molen van Zarren prachtig hersteld is zou deze gemeente zeker twee monumenten kunnen tonen De kap van de molen te Ardooie werd volledig herdekt met roofing Er wordt geijverd voor het herstel van de molens te Anzegem (molen die geklasseerd is en waar jaarlijks molenfeesten worden ingericht om geld in te zamelen), te Ardooie en te Kanegem, waar de molens niet geklasseerd zijn en waar ernstige inspanningen van de gemeente noodzakelijk zullen zijn De stenen molen te Hoeke zou moeten afgebroken worden om de baan KnokkeMaldegem te verbreden, hoewel nu weerom gedacht wordt aan een wegomlegging In 1938 stelde zich dezelfde moeilijkheid, die opgelost werd met aankoop van de molen en het gedeeltelijk afvoeren van de mote Hopen we dat de molen behouden wordt of nu de stenen gaanderijmolen van Lillo zojuist werd losgemaakt en voiledig heropgebouwd aan de Scheldelaan te Antwerpen dat het beheer van Bruggen en W egen deze enige molen die behoort tot de Domeinen van de Staat zal herbouwen een honderdtal meter verder C Devyt Biekorf Jaargang 70 381 Kleine verscheidenheden BACAMERKIN Dim van ba(de)camer ,ndl badkamer In 1465 wercd de inventaris opgemaakt van het huisraad van Augustin Russins, wonende te Brugge in het rijk gemeubileerde huis ‘ten drien Zwaerden’ Een art daarin luidt: ‘Item int badecamerkin Twee coetsen metten blaeuwen saer gen der toe behoorende ende eene badecupe wesende int voorseide bacamerkin’ (RAB Proosdij nr1292, f91) Vgl babecken voor badebecken (uit metaal) dat in 1512 te Brugge voorkomt BYLEN Landmetersterm De vorm van een bijl vertonen, gezegd van een stuk land, meers of bos Gebruikelijk zijn de vormen gebyld en bylende Een pachtbrief van de Gentse StBaafsabdij vermeldt anno 1575 ‘eenen ghebylden meesch’ (Cout St Bavon, ed Berten, Introd p cxviij) Het Renteboek van de StPietersabdij te Gent, opgesteld in 1671, noemt sub nr163: ‘575 roeden lants sijnde een bijlende partije, suijt west den Meulenweg’ Het Schoofbouck van 1673 (zelfde abdij) sub nr4: ‘241 ½ roeden schooflants, synde een bijlende partije, noort oost tvoor gaende articule’; sub nr 9: ‘De weduwe ende hoors Marten van Cauwenber ghe houden in proprieteyte 265 roeden schooflant, synde een cromme bylende partije’ (RA Gent, fonds StPieters, registers nr177 en 118) Vgl byistuck (Biekorf 1969, 314) alsook de pln Bijlacker te Zele GAERNEBOOM W eversboom waarom de ketting gewonden wordt In mei 1420 was de garenboom een symbool bij een weversopstand te Kortrijk De opstandige wevers hadden Pieter Nys, een gezworene van hun ambacht, op de markt doodgeslagen Ze deden ook een bestorming (uploep) tegen de Steenpoort en ‘sloughen t'beckin up de kerke om beroerte te makene’ De Steenpoort was de toenmalige poort op de weg naar Gent, en de inmenging van Gent in de weverie te Kortrijk was de oorzaak van het oproer Met ‘den gaerneboom’ hadden de wevers op de Steenpoort stormgelopen De stadsrekening (14191420, f19 24 30 34 39) heeft verscheidene uitgaafposten betr de beroerten te Curtricke gheschiet, te wetene vanden gaernebome’, alsook over de daaropvolgende repressie Om Gent te voldoen lieten de Kortrijkse schepenen de koppen van de gehalsrechte wevers steken boven de Steenpoort waartegen de oproerige ‘gaerneboom’ gebeukt had Garenboom niet bij Verdam, wel bij De Bo GHERENDE GEMET Een gemet land dat geert, di driehoekig is Een Landboek uit 1476 noemt op Oostvleteren: ‘Item noch een ghemet al noort dat heet Gheer ghemet’ Nog weer genoemd in 1522: ‘metter noortzyde ant Gherende ghemet’ (DF IV 514) Vgl ‘een gheerende stic’ in Craeyens Polder bij Sluis anno 1730, in Biekorf 1969, 315 CRU Visbroedsel in de kustwateren, binnenwateren en vijvers Mnl ook gruy , grau; ndl gruw (WNT V 1188) Een plakkaat van 19 maart 1540 beteugelt de roofvangst op het strange tussen Duinkerke en de W esterschelde De praktijken van de kustvissers zijn noodlottig voor het broedsel en de kleine vis die ‘te niete ghedaen worden met Cheynetten ende Zeewandt, daer mede sy vanghen cleen visch, gru ende zaet van dien; roovende ende destruerende daer mede die bedden ende leghers Biekorf Jaargang 70 vanden zelven cleenen visschen, ende latende tselve saet ende gru, ten platten lande opt sandt aldaer by den voghelen ende andersins te niete ghedaen worden’ (Plat van Vlaend 1351 De zoetwatervis van Vlaanderen was evenzeer bedreigd Een plakkaat van 11jan 1549 voert een strenge politie in op bos en rivier; niet langer mag groot Biekorf Jaargang 70 382 en klein vee (met inbegrip van eenden en ganzen) willekeurig in bos en waterkanten gedreven worden, waar de dieren grote schade aan richten aan gewas en hout, en ‘ooc tionghe gru vanden visschen etende, verderfvende ende vernielende zyn’ (Plat I682) Het plakkaat van 31 juli 1627 betreft weer de ongeoorloofde praktijken van de vissers op de binnenwateren ‘verdervende daer duere ende te nieten doende alderhanden cleynen Visch ende Gru, midtsgaders het zaet, waervan het jonck Visch moet voort commen’ (Plac II 380) Bij Stallaert ook een reeks Brabantse teksten betr binnenwateren Mnl gru is over genomen uit ofr gru = kleine vis, broedsel Een ordonnantie van StOmaars anno 1270 regelt het vissen op de rivieren ‘ke le gru ipiuse demoreir ’(Godefroy IV 370) Ofra gru (talrijke dial varianten) hangt samen met galllat grodare (von W artbur gIV 271) De vorm gruys =gru komt voor in de samenst carper gruys (1430 Geraardsber gen); zie Biekorf 1963, 223 Dit karper gruw was bestemd voor de stadsvijver MAEL TRAETS, MA TRA TSE Bankkussen, pronkkussen; groot ligkussen, inz stijfgevulde beddezak dienende als onderbed (liggende onder het zachtgevulde mnl bedde )In 1391 worden te Brugge ‘alle de banke in scepenen camere verdect’: de daertoe aangekochte kussens staan als ‘46 maeltraets’ in de stadsrekening (139192, f96) ingeschreven In 1447 zijn de kussens van de Ieperse schepenen zodanig versleten dat France van de Velde 38 sc betaald wordt ‘van den matratsen in sceipen camere te vermakene’ (Y priana II 70) De matras die ca 1400 in de ‘ordonancie’ van de gasthuiszusters van Geraardsber gen genoemd wordt, is geen kussen, doch wel een ‘onderbed’ De jonge ‘joufvrouwe’ zal, bij haar intrede in 'thospitaal om meebrengen: ‘twee bedden elc met eenen hoetpolue [hoofdpeluw], acht sittekussene met plumen gevult, een maelstraets, ende eene culcte [gestikte sprei]’ (Devos, Hospitaal 34) Onderbedden zijn ook de volgende De zusters van het Sioenklooster te Kortrijk betalen in 1528 een som van 21 schellingen gr‘om maeltraetsen te doen verheghenen’; in 1552 wordt in rekening gebracht de aankoop van ‘26 pont vlockin ende een maeltraetse’ (Kloosterrekening f157 v448) Voor de Duinenabdij te Koksijde koopt de bursier in 1565 bij Philippus Braqueman te Brugge ‘twee nieuwe maltratsen, te 9pond par t'stick’ (Rek Bourserie 1565, 59 v)In het sterfhuis van bisschop Curtius te Brugge in 1567 staat op de zolder boven de grote woonkamer ‘een bedde met maettrats, dry oircussens’ (Invent 185) In het sterfhuis van Joanna W yts te Brugge in 1632 wordt bevonden ‘op de solder boven den peertstal: 1 coutsken van wit bert; 1maeltrasse ende oorcussen van het selve; 1wercken saer ge’ (Biekorf 1905, 231) Een Brugse inventaris uit 1666 (Cart Cons Espagne, ed Gilliodts 583) vermeldt ‘een maltratse met blaeuwe linwaet’ Mogelijk zijn deze twee laatste matrassen reeds ‘bovenbedden’ (en geen onderbedden meer) Ndl matras treedt in de plaats van mnl bedde De ontlening (uit het arabisch) vanaf de 13e eeuw aanwezig in ofra matras (1377: groot en kostbaar ligkussen); via ofra in oudeng materas (1290), matrace (mattress); OED VI2, 244; hd matraczen eerst in 1480 opgetekend (W eigand Hirt II 144) Over de zakelijke evolutie, zie Gay II 122; Havard III 676683 MAENRIE Het officie van maenr e(maner ,maenheer) di een rechterlijk ambtenaar die namens de graaf de schepenen maande kennis van zaken te nemen (en evtl een Biekorf Jaargang 70 vonnis uit te spreken) Bij brief van 7aug 1357 wil graaf Lodewijk van Male aan Jan Sallaert ‘onsen valkenare, om den goeden dienst die hi ons ghedaen heeft ende doen zal also langhe als hi leven zal’ een vast inkomen verzekeren; hij schenkt hem ‘zyn leven lanc twee pond groete siaers up onse maenrie vanden Biekorf Jaargang 70 383 ambochten van der draperien van Eeclo, Capric ende Lembeke, te het fene elx jaers tonsen Vrouwen daghe ter Lichtmesse, up den pacht van onser maenrien vorseid’ De graaf beveelt verder ‘onsen maenre van den ambochte vorseid dat hi de vorseide somme ghelde ende betale den vorseide Jan Sallarde vanden pachte van der officien vorseid’ (Cart Louis de Male, ed Limbur gStirum II 82) Het manen was een van de voornaamste attributies van de grafelijke baljuw (Nowé, Baillis comtaux 272280) De graaf bezoldigt zijn persoonlijke valkenier uit de opbrengst van het verpachte officie van maner ,de maenrie, in een streek van bloeiende nieuwe draperie Opmerkelijk is dat we de Sallaerts in latere tijd te Kaprijke terugvinden als grafelijke ambtenaren: baljuws van Kaprijke zijn Reinier Sallaert in 1516, Jan Sallaert in 1538 (De Potter ,Kaprijke 104) Mogelijk afstammelingen van de grafelijke valkenier uit 1357? Over maenre, maner zie Verdam IV 991; Stallaert II 187 In de Bour gondische kanselarijtaal heet die ambtenaar conjur eur et rewart (1469) De ‘heerschappie ende maenderie’ van het W eefambacht EekloKaprijkeLembeke behoorde aanvankelijk aan Eeklo en werd in 1584 door Kaprijke afgekocht (De Potter ,Kaprijke 23) MOST AERTQUERNE Handmolen waarin mosterdzaad gemalen wordt Een goed bewaard blauwstenen exemplaar in de StGodelieveabdij te Brugge De inventaris van de kok van het StJanshospitaal te Brugge noteert in 1384: ‘Item 2mortiers ende 1mostaert quaernen’ (Rek 138384, non pag) In een overname van het hof van Schoeringe te Zuienkerke in 1409 zijn opgetekend: ‘1 mostaertquerne, 2mortiers elc met zinen stocke’ (Archief SJ Hospitaal, varia) Bij de ingang van het huis van Jan van Everdinghe te Brugge staat in 1469 ‘een mostaertquerne’; bij Pieter de Ville staan in 1479 in de keuken: ‘vier steenen mortieren, 1mostaertquerne’ (RAB Proosdij nr1292, f59 v126 v)Een recept van ca 1450 leert dat men moet ‘de sandre (sandelhout) weken in den win, ende dan malen deur een mostaertqueren’ (Recepten en tractaten, ed De Vreese nr228) De rekening van het StJanshospitaal te Brugge geeft anno 1536 de volgende bijzonderheden: ‘Betaelt Adriaen Vos, scippere van Dort, over de leveringhe van twee mostaertquernen omme hier binnen (het hospitaal) te orboirne, te 32 tstic, draecht metten oncosten 3tb, 12 sc par Item van den zelven te reedene, 18 sc par ’(Rek 1536, f6v)Hieruit blijkt dat de prijs van een draaivaardige mostaertquerne in 1536 gelijkstond met het weekloon van een geschoold werkman De stock van de steenhouwer Joris W ittebroot te Brugge bevat in 1542 allerlei ‘watemteenen sarcken ende twee mostaertqueernen’ (SAB Reg Procuratiën 154142, f220 v)Het oud patriciërshuis, het Hoghehuus, in de Hoogstraat te Gent werd in 1583 door de kruidenier Jan Verrekins verkocht aan Huibrecht Eeckman samen met kruideniersgerief om ‘een zaultbac, een mostaerdquerne, de tooghen van beede winckels’ (De Potter ,Gent VIII 409) Ook oudeng kende de mustar dquern (Oxford ED VIII 45), en zelfs de pepperquern, die we tot nu toe in geen dietse teksten hebben ontmoet ORSEDIJT Echt bladgoud, veel verwerkt in luxekleding Dezelfde materie, in draad getrokken, heet sypers gout (siper gout) De term orsedijt is een ontlening aan ofra or soudis (al sauldis, soudé) Een voor gebod te Gent afgekondigd op 15 juli 1358 luidt: ‘Dat men gheen goud van Zijpers no spillegoud te gadere lecghen en Biekorf Jaargang 70 mach up een stic werx, ende datmen gheen orsedijt no foelge oec te gadere lecghen en mach up een stic wercx, up de boete van 3tb’ (V oor geboden, ed de Pauw 73) Het voor gebod verbiedt het samen verwerken van ‘echt’ en namaak: spillegoud (gesponnen goud, kantiljegoud) mag niet met de geprezen syprische gouddraad samengaan; zo ook mag geen foelie (na Biekorf Jaargang 70 384 maak van bladgoud) verwerkt worden samen met orsedijt ,di echt blad goud Over or soudis, zie De Laborde, Glossaire 412; Gay II 177; Enlart III 167 202 Verdam (V 2004) vermoedt een bnw in sedijt, komt echter niet op het spoor van de ofra term Orsedijt blijkt wel overeen te stemmen met lys gout in latere teksten, om te Kortrijk in 15301540; zie daarover Biekorf 1959, 296 Al de hier genoemde goudsoorten behoren tot kleding, opschik en borduurwerk (paramentiek) PROV OOST Bij de oude schermers (van het lange en het korte zwaard te Brugge) Volleerd schermer die de kunst uitoefent als een beroep In waardigheid boven de provoosten staan alleen de meesters van het gild De keure van 28 aug 1456 voor het StMichielsgild der schermers regelt de verhouding tussen ‘meesters ende provoosten’ inzake de toelating ‘om schole te houdene vanden langhen ende corten zweerden ende andere consten der an clevende’ Onder de meesters en de provoosten staan de scolier en Meesters, provoosten en scolieren zijn de drie graden in de hiërarchie van het gild Een meester betaalt bij zijn intrede een gildegeld van twee schellingen groten, de prijs van een ‘zweert met tween handen’, terwijl de provoost slechts de helft betaalt Bij de aanneming van een nieuw scholier staan meester en provoost op gelijke voet, beide hebben dan twee groten in de gildekas te storten Belangrijk is het art II van de keure dat luidt: ‘W el verstaen zynde, dat niemant voortan noch meester noch provoost van de voorseyde consten int voorseyde broederstap ontfanghen en zal moghen wesen, ten waere dat hy over zulc bekent ware als vulleert hebbende binder stede van Brugghe, ofte dat hy van zinen meesterscepe of provoostscepe brochte souffisante certificatie’ Dit certificaat moet dan uitgaan van een plaats ‘daer men meesters of provosten gheploghen heeft te makene’ (Keelhof f,Ermites StAugustin 3753736; Brugge 1869) Na 1500 schijnt de term pr ovoost bij de Brugse schermers uitgeleefd (Over hun geschiedenis, zie Biekorf 1963, 97105) Over mnl provoost, provest met andere kerkelijke en profane betekenis zie MnlW VI 750753 REW AERD VAN PRUUSSEN Komt in de stedelijke kanselarij van Brugge in 1358 eenmaal voor als variant voor ‘hofmeestere van Pruissen’ De tekst luidt: ‘Henri de Rover ysent te Pruussen waert met lettren, den 20 dach in meye, an den rewaerd van Pruussen, om de zake vanden Oosterlinghen, 24 lb’ (SAB Stadsrek 135859, f 77 v)De bedoelde rewaer dis de grootmeester van de Duitse orde, alias ‘hoofmeester van Prusen ende des huus van Marienborch der Duutschen orden’ Zijn normale titel verschijnt in latere Brugse rekeningsposten; in 1389 draagt Jacob den Dobbelare een boodschap over ‘an alle de cooplieden van Oostland ende anden hofmeester van Pruissen’, een reis die 99 dagen in rekening brengt (Rek 138990, f81) In 1402 ver goeden de wethouders een bode ‘commende van den hofmeestere van Pruisen met lettren ande stede’ (Invent III 417) De term rewaer d, rewart, ruar dals politieke titel (regent, gouverneur) was sedert 1325 in Brugge en Gent zeer befaamd geworden Men denke aan Robrecht van Cassel en Filips van Artevelde De ‘hofmeester van Pruisen had onder hem om ‘den grooten scaf fere van Conincxber ghe’ die het monopolie van de Oostzeeamber beheerde In Brugge resideerde een konsignatiehouder ,bekend onder de naam liggher evan Prucen, als Biekorf Jaargang 70 vertegenwoordiger van de ‘grooten scaf fere’ Zie daarover Biekorf 1969, 124 Over rewaert, zie MnlW VI 1316 SCHIPBOETERIE W erf waar schepen worden gebouwd of hersteld Een wijk gelegen op de rivier (de Aa) te StOmaars droeg in 13891493 Biekorf Jaargang 70 385 de naam le Schipboeterie, le Schipboiterie (J de Pas, Rues StOmer 433) De Lyzelwijk van dezelfde stad had een Scipboetershoucq in 1475 (DF XIV ,291) Ook Diksmuide had een Scipboetersdyc (1462), gelegen ‘buuter westporte’ (DF ibidem) Mnl boeten met bet herstellen leeft nog voort in ndl netten boeten, ketelboeter Mnl boeten werd gezegd iv m Ieder (‘boeten ende vernayene’ van lederen brandemmers, 1410 Oudenbur g); vlechtwerk (‘bansten boeten’, 1333 Brugge); kasseiwerk (‘cauchiede boeten’, 1407 Oudenbur g); steenwerk (‘quaerne [handmolen] boeten’, 1333 Brugge); zwaar naaiwerk (legertenten boeten, 1302 Brugge; 1405 Oudenbur g); dijkwerk (‘den ouden dyc boetene’, 1302 Heist) Over de samenstellingen boeterscip (beroep van boetere in het lederambacht), zie Biekorf 1963, 287; boetewerk (herstelling van lederwerk), 1969, 59 Over koperwerk, zie de beroepsnaam ketelboeter in de wdbn en vgl ketelbuuschere (Biekorf 1965, 287) Als fna is Ketelboetere bekend te Ieper in 1280 De term lakenboeter eheeft een eigen technische betekenis: hier is de boeter ede man van het eindfabrikaat in de draperie (boeten met bet gladpersen, kalanderen: de laatste bewerking voor het ter markt brengen van het laken) Vandaar ook de ruimere bet lakenkoopman De grote draperiesteden kennen tamelijk vroeg Lakenboetr eals familienaam: W outer Lakenboutere, 1277 Ieper; W illem, Henric en Hugo Lakenboetere, 1315 Gent; Jan de Lakenboeter ,1327 Brugge SLUUSHUUS Huis van de sluiswachter ,sashuis De stadsklerk van Ieper noteert op 18 juli 1327 een betaling van 4½ sc gedaan aan ‘twee plaesteraers ende enen cnape, elc van 1daghe, werkende an 'tsluushuus’ (Comptes, ed de Sagher ,II 747) De rolrekening van de W ateringhe van Veurne vermeldt, anno 1396, de twee sluishuizen van Nieuwpoort als volgt: ‘Costen ghedaen ter Nieupoort omme beede de husen te repareerne die der wateringhe toebehoren, tgrote huus ter oostsluus, ende tander ter westsluus’ VERCOEVEREN W ederkrijgen, terugwinnen Van ofra recovrer ,recouvrer De uitdrukking sine ghesonde ver coever en (zijn gezondheid terugwinnen, genezen) staat te lezen in de Regel van het OL Vrouwegasthuis te Geraardsber gen, anno 1255; de tekst (betr de verpleging van de zieken in het gasthuis) luidt: ‘Soewie doer sake van siecheiden camet in huys, alse hi vercoevert sine ghesonde, so willen wij dat hi wech gae’ (Devos, Hospitaal 28) Vgl MnlW sv vercoeveren met andere, nietmedische, betekenis VIERCLOCKE In het huisgerief Stolp waarmede men het vuur ,dat 'savonds werd ingerekend, gedurende de nacht bedekte, vuurstolp, vuurklok De oude vierciocken zijn van koper (eerewerck; na 1550 verschijnt ook de vuurklok in aardewerk) De aarden vuurklok zag er ca 1580 uit als volgt (in Friesland) Ze was voorzien van één groot oor ,ter weerszijden waarvan een klein luchtgat De vorm was halfrond, terwijl de beneden en achterkanten vlak en open waren Aldus konden de vlakke kanten, over het vuur geplaatst, aansluiten tegen de haardplaat daarachter Zie WNT VII2, 4232 In sommige steden was ‘ieder huis zijn vierclocke’ bij politiereglement voor geschreven tegen brandgevaar ,zo om te Breda ca 1380 waar de ordonnantie luidt: ‘Item zal elc huus hebben eene vierclocke, op 5sc (boete)’ De ordonnantie van Geervliet (ZH) schrijft ca 1500 eenvoudig clocke voor vierclocke ‘Ende elc Biekorf Jaargang 70 huys sal hebben een lanterne, een oesvat, een clocke’ (Kv Hazebroek, ed Gailliard III 99100) De koperen vierciocke blijkt in 14701520 tot het interieur van het Brugse bur gerhuis te behoren Onder het ‘motalen gerief in de keuken van Gillis Houbijn tref fen we Biekorf Jaargang 70 386 in 1473 een vierclocke’ aan De ‘vierclocke’ in het sterfhuis van W ou ter Scamp in 1480 staat opgetekend tussen een varia van haardgerief en kan er een van bandijzer zijn In het sterfhuis van kapelaan Cryn in 1503 staat ‘een motalin vierclocke’ onder de rubriek ‘eerwerc’ (ARB Proosdij nr1293, f33 v;nr1236, f83; Biekorf 1960, 242) Onder het ‘eerin werc’ in de keuken van kanunnik Pieter de W itte te Kortrijk in 1519 staat ‘een vierclocke’ (Caullet, Testam 35) En de inventaris van het sterfhuis van bisschop Lindanus te Gent in 1587 noteert ook ‘een groote eeren vierclocke’ in de rubriek ‘eerenwerck’ (T aal en Tongval XIV ,114) Een Antwerpse lijst van huisraad noemt in 1582 ‘een vierclocke van metael oft van eerde’ (WNT Ic) en de vuurklok van aardewerk was, zoals gezegd, ca 1580 ook in Friesland in gebruik Als oud haardgerief is ‘vierclocke’ bekend in fra couvrefeu (Havard I1060); eng curfew ,firecover (Oxford ED II 1105); hd Kohlendeckel Alleen met bet brandklok, stormklok is vuur clocke opgenomen (uit holl teksten) in MnlW IX 1482: een betekenis die in OudVlaanderen onbekend is; zie daarover Biekorf 1962, 66 Goede afbeeldingen van de vierclocke ofte vuurstolp bij Dr De Haan, Volkskunst in de Lage Landen III afb 2(aardewerk), afb 5(bandijzer) WALHEN Bij het dichten van een dijkbreuk werd soms, in geval van nood, een boerenwagen gebruikt Onder de uitgaven gedaan door de W ateringhe van VeurneAmbacht in 1423 komt de volgende post voor ‘(Betaald aan) Christiaen de Snucht van een waghene die int gat vanden dike gheteit was, van ere vette coe, twee cupe bueteren ende van case verteert up den dijt byden werclieden, van al 17 tb 10 sc’ (Rekening 1423, f12) De genoemde dijk is de Verschen Dyc die in het najaar van 1423 begaf en een gedenkwaardige (in Biekorf 1968, 257261 beschreven) watersnood in VeurneAmbacht veroorzaakte WINCKELE Landbouwterm Schuurvlak waar de schoven getast worden Er zijn gewoonlijk twee winkels in een schuur ,een aan elke zijde van de dorsvloer Op 12 mei 1373 wordt te Geraardsber gen een overeenkomst gesloten tussen Mevrouwe van het plaatselijke Hospitaal en een van haar pachters, Arent van Nuwendorpe Een van de artikelen luidt: ‘V oort so moet meivrouwen doen maken eene winckele ane de scuere binnen drien jaren nu naestcomende te haren beste, ende dien so sai men ooc prijsen bij den prijsers voorseit ende also goet laten de huusinghe ende den winckele ten afgane van sinen termpte’ (Devos, Gesch Hospitaal 64) De besproken ver groting van de schuur omvat het bijbouwen van vak ofte winckele: een belangrijk werk dat de bijvoeging van een of meer pijlers veronderstelt om de gebinten te dragen (Lindemans, Gesch Landbouw II 73) W inkel is met die bet bekend in W est en Oostvl (De Bo, Teirlinck, Joos), alsook in KleinBrabant (T uerlinckx) STEGHE Verhoging vanwaar de afkondigingen 'szondags na kerktijd gedaan werden Een oorkonde van 15 mei 1551 betr de afwinning van een hofstede te Zaamslag (Hulsterambacht) noteert dat door Cornelis Gheerolf, schouteet ‘myns heeren Joncheer vanden Vichte, heere van Nieuwenhove, Buysvelt ende van Saemslacht zijn ghedaen drie Sondaechsche ghebooden ter steghen in Saemslacht, daer ende alzo mense schuldich es van doene’ (Jaarboek Vier Ambachten 1932, Biekorf Jaargang 70 p 135) Met die bet niet bij Verdam Wvl, stichel, stechel bij De Bo; ook kerksteen, kerkstichel (gradus bij Kil) voor het afkondigen van de (kerck)gheboden AV Biekorf Jaargang 70 387 Des zondags zie 'k ze dikwijls stappen Die daar stappen in dit lied van volkskundige leon Defraeye (gedicht in 1964 bij gelegenheid van de Nationale Vinkenzetting te Deerlijk) zijn de Vinkeniers van Vlaanderen die als geen andere tot ons landschap en volksleven behoren Ze verdienden en kregen een voortref felijke beschrijving in woord en beeld, dankzij de prijsvraag van de Kon Bond der Oostvlaamse Volkskundigen Het werk van M Broeckhove, de bekende auteur van de ‘W eerkundige Kalender voor het Vlaamse land’, werd bekroond met de ‘Alfons De Cockprijs 1969’ en is verschenen in een keurige, rijk geïllustreerde uitgave van de Bond (De Vinkensport in Vlaander en, grootoctavo, 168 pp; prijs 290 F) Een enorme dokumentatie wordt hier aangeboden in overzichtelijke en vlot leesbare hoofdstukken Alleen al de grondige behandeling van de vinkenzettingen en van de vinkeniersgebruiken moet het hart en de boekenplank van ieder folklorist veroveren AV 't Beertje Volkskundige Almanak voor 1970 Uitgegeven door de Bond van W estvlaamse Folkloristen 64 blz met 11buitentekstplaten Prijs 50 F (P CR 451263 Bond W estvl Folkl Brugge) Beertje XXIX kent zijn folklore en weet dat Aken en Keulen niet op één dag gebouwd zijn, en zet dan ook wijselijk zijn museumzor gen in de diepvries En 'tgaat wandelen in openlucht met de neus in de lucht door Brugges straten waar oude gevelstenen in taal en teken spreken (H Stalpaert); en waar reis en andere duiven hem overschakelen naar de folklore van de duivensport (J De Smet); om te belanden in de dikkere lucht van de trein van de gaande man (GP Baert): dit alles als omlijsting van Beertjes (stille) glorie, een énig stuk volksleven: ‘Op 'tHoekske te MariaAalter ’(M Cafmeyer) Museumzor gmoet gelukkig geen belet zijn van deugden op de paden van direkte ontmoeting met het volksleven Zeer aanbevolen B B Koopt mijn almanakken W illem den Indiaen besluit zijn ‘Nieuwe Europeaensche SterreRaeding’ voor het jaar 1804 (in de Nieuwen Dobbelen Almanach, gedrukt te Brugge bij Petrus Parrain) met het volgende vers (aangevuld uit de SterreRaeding van 1801): Biekorf Jaargang 70 388 'tJaer heeft nu zyn eynd gevonden dat alle Menschen my verstonden of maer en wilden verstaen, ik zoud hun met vlyt aenraên mynen Almanach tekoopen, waer in ik voor elk leg open van 'tWeder de voorzegging en nog menig ander ding Liedekens, om wat tezingen, Raedzelkens en zotter dingen, Vertellingen en meer beslag brengt uw Dienaer aen den dag Vaert wel, maer udog gerieft van almyne Almanakken alplackte gy daervan zakken voor Snuyf ofte voor Caf fé: Vaert wel en ik staek hier mee Onze SterreRaeder geeft echter nog in bijvoegsel de Antwoorden op de voor gestelde berijmde Raedzelkens van iedere maand B Biekorf Jaargang 70 389 70e Jaargang 1969 Inhoud I Bijdragen 594 149 228 G GYSELEN De Brugse tak van de familie Grossé en haar kunstatelier 16 J DELBAERE De H Sacramentsprocessie te Rumbeke 19 A VIAENE W eeklacht van de W esthoek in de Kroniek van Duinkerke 1582 118 A VIAENE 20 J ANDRIESSEN Abraham aSancta Clara in nederlandse drukken en herdrukken 25 M CAFMEYER Bij oude moeie in 't ovekotje 31 L VAN ACKER Intrigues rond een kostersbenoeming Tielt 1759 37 A VIAENE CarpiteCarpetteKarpet 13001600 41 N HUYGHEBAER T In de oude Eeckhoutabdij te Brugge De broederschappen in de abdij (slot) 46 A VIAENE Tafellinen van Plusoultre 47 G VERMEULEN Uit het schrijfboekje van een aflezer (Ieper) 51 JACQUES BEUN Het epos van de IJslandvaart in brieven 53 JULIEN M ATT ON Stierengevechten te Roubaix 54 J DESMET De beterding van landerijen 55 CB De vreedzame handboog 1716 56 A VIAENE Blijde inkomst van Egmont in de hoofdsteden van Vlaanderen 15591563 Biekorf Jaargang 70 57 CB Rederijkers houden bijen Poperinge 1531 58 M CAFMEYER Spellewerksterslied (Sidonie en Elodie) 65 A VIAENE Goud en zilversmeden in Brugge gedurende de periode 13201520 71 J DESMET Het testament van Pieter van der Spoie, poorter van Damme ca 1300 76 E DERLUYN De jonge Gezelle en zijn geestelijke oversten 86 A DESCHREVEL Het orgel van de verdwenen Eeckhoutabdij 87 A VIAENE De geneeskundige volksboeken van Heyman Jacobi 16031796 89 L VAN ACKER Zannequins Genootschap te Veurne 90 GP BAER T De gang van de wereld 93 GP BAER T De familienaam Fleming in Schotland 105 J RAES Taliehout en kanthagen 107 L STOCKMAN Ingelram III Hauweel, heer van Aveschoot 110 A VIAENE Het dienstpersoneel in de abdij ter Duinen te Koksijde in 1563 112 J VLAMYNCK Een reglement voor de ‘publique bestedynghe van aerme persoonen ende kynderen vanden disch’ W oumen 1765 115 FRNACKAER TS Kalvarieber gen en Asielkruisen E NEYLANTS 116 De weekmarkten van W estVlaanderen in de Republikeinse Almanak 1797 118 CB De W aalse Kerk van Brugge in Leiden Biekorf Jaargang 70 119 J DESMET Een rederijker van Roesbrugge wordt Rijksarchivaris 1866 122 EN Geen truf fels op de tafel van de prins 1460 129 A VIAENE Ypres Castle en de traditie van W illem van Ieper in de oude havenstad Rye (Sussex) 135 219 270 M CAFMEYER Koutend over boerebrood en ovekot (Damme Oedelem Gemene oven) IIII Biekorf Jaargang 70 390 142 KM DELILLE Zwart boekje 143 266 J DELANCHE Toponymica uit de Kuststreek Zuienkerke Vertinge Messinge Lieve Lapscheure 145 A VIAENE Sint Marie Magdalene ter Spelunken Een bedevaart uit het oude Vlaamse strafrecht 162 A VIAENE Lessing en Shakespeare in de Brugse Schouwbur g 1793 163 A VIAENE Hoedenvlechters uit Gelderland werkzaam in Brugge omstreeks 1440 167 GP BAER T 'sGravenbrakel 170 V 171 282 K DEBUSSCHERE U Taalaantekeningen (alfabetisch) 174 R CROIS De duiventoren van Zuienkerke 178 A DEMEULEMEESTER Gezelle aangevraagd als kasteelaalmoezenier 182 A VIAENE Galileen en andere bijbelse plaatsnamen 183 A VIAENE De Brugse beeldhouwer Pepers en het SintPieterskapittel te Rijsel 1763 184 FM Zomerseizoen te Nieuwpoort in 1870 193 PDEBAERE Het Instituut der Doofstomme en Blinde van Moorslede 1834 203 YVANDEN BERCHE Het Journal van kruidenier Johannes Keukelinck 17871793 206 A VIAENE W estvlaamse archiefstukken als pondpapier Briefwisseling De PotterDisclos 1872 Biekorf Jaargang 70 210 FDEBRABANDERE Persoonsnamen Baeynaert Galgaert Zwineman en Schaapman 213 H STALP AER T Bedevaartvaantjes van hier en elders 225 A VIAENE De broederschap van SintBarbara der Vlamingen in Florence 1465 241 A VIAENE Het ‘Huizeken van Maastricht’ in de water tornooien op de Leie te Gent 14971559 242 FV C Gevaarlijke ooievaarsnesten 243 378 J ROELANDT Tenement van Komen (en Nevele) 243 EN ConcertBour geois te Brugge 1793 244 CB Karel van Durme als vertaler 244 J RAES De klokken van Oedelem 246 M VAN DEN BAVIERE Oorlog en duurte te Hondschoote 247 A VIAENE Lektuur over zeerovers in de boekhandel te Brugge 1730 249 E NEYLANTS Raspaillebosch bij Geraardsber gen 250 G VAN NIEUWENHUYSE Blankenber gse boedelbeschrijving 257 A VIAENE Fortuin gaan maken in Spanje De trek uit Brugge naar Madrid en Cadiz 16501700 268 L STOCKMAN Pachters van de grafelijke molens te Eeklo en te Kaprijke 275 ARNO BRYS Eerste Kerstverhaal van Stijn Streuvels 1886 286 GP BAER T Eerste Kommunie Biekorf Jaargang 70 291 A VIAENE De pipegale in Vlaamse ruimte 13611584 295 R CROIS De duiventorens te Lissewege 299 A VIAENE Moerlemaye en Cokerulle in het museum van onze historienamen 304 GAC VAN VOOREN Groene Jagers 248 304 EN CB Den duivel een keerse luchten 305 A DESCHREVEL Nikolaas van Haringhe 306 A VIAENE Gezelle en het Izegemse kapelleversje 144 308 LB C VAN DEN BRANCKE Nog meer paptaarte 309 A DESCHREVEL Klokkengieters Drouot 309 377 M BOVYN AV De Heer van W ieze, graaf van W atou Biekorf Jaargang 70 391 310 A VIAENE Vrome levensavond van graaf Diederik 31 1 M CAFMEYER Inventaris van een bakkeet 312 EN Politieke etymologie van ‘Vlaanderen’ 1578 321 A VIAENE Volksgeloof en volksremedies in VeurneAmbacht opgetekend door de kapelaan van Izenber ge 1720 329 J DESMET De liefdadige stichtingen van de Brugse poorter Daniel Coudekueken 13601374 338 E W ARLOP De familie Hauweel in de 13e en 14e eeuw 342 EN Langendijks Don Quichot te Brugge 1793 343 A DEWITTE De religieuze overtuiging van Eduard De Dene 351 FDEBRABANDERE Zeker ander klein gebouwtje 353 A VIAENE Halsbanden voor hazewinden en schoothondjes van de gravin Mar gareta 1405 355 PAUL SOET AER T Dokter Eugeen Van Steenkiste 18411914 361 JOZEF GELDHOF Schepen op OostIndië vóór de stichting der Oostendse Compagnie 171821 363 NN HUYGHEBAER T De votiefdraad naar lengtemaat van kanunnik Tainardus van W atten 1088 369 R M INNE DUSSESSOYE Deuntjes bij dans en spel in de meisjesschool, RollegemKapelle Biekorf Jaargang 70 372 A VIAENE Het Gaaiboldersfeest op KortrijkKermis in de Hollandse Tijd 1818 374 A DEMEULEMEESTER Jan Bruggeman: schuilnaam in RdH 375 J GELDHOF ABONNEZ Met stro geschroeid 379 CB Mariabedevaart in het Raspaillebosch 380 C DEVYT Onze windmolens in 1969 II Zakenwijzer Plaatselijke Geshiedenis Brugge 1112 36 38 39 41 54 56 5961 63 65 73 77 83 117 117 119 123 126 147 148 162 163 166 186 187 189191 203 206 217 218 228 243 248 251 252 257 291 307 314316 318 329 334 355 363 374 380384 Aalbeke 208 Aalst 147 273 Aalter 273 Aardenbur g148 268 304 329 332 337 Aarsele 70 209 Aartrijke 186 217 Adinkerke 51 Amougies 68 Anzegem 380 Ardooie 31 195 380 Assenede 188 Avelgem 275 Bavikhove 217 Beernem 221 222 270 Beselare 64 107 254 338 Beveren R 217 Blankenber ge 62 250 293 Bovekerke 208 Bredene 126 129 148 317 Brielen 217 Bulskamp 321 Damme 71 73 135 174 228 265 291 292 329 332 334 Deerlijk 208 209 Deinze 32 90 286 Dendermonde 166 292 Denter gem 341 Den Haan 218 De Panne 51 218 Desselgem 208 Deurle 210 Biekorf Jaargang 70 Diksmuide 117 188 251 Doornik 73 239 240 309 Dudzele 72 214 218 329 366 Duinkerke 19 59 64 293 315 381 Eeklo 108 139 268 Egem 209 Ekelsbeke 215 Elverdinge 315 Ename 214 Esen 216 Ever gem 216 Gent 5781012 32 37 39 56 59 125 146 186 206 204 241 252 253 307 309 316 317 330 381 383 Geraardsber gen 252 317 379 382 385 386 Ghyvelde 50 Grimminge 379 Gistel 54 129 214 216 218 Grevelinge 56 Harelbeke 117 208 240 Haringe 127 293 Herzeeuw 210 Biekorf Jaargang 70 392 Heule 194 210 Hoeke 380 Hondschoote 246 Hooglede 36 Hoogstade 254 Houtave 72 Houtem V 316 Houthulst 92 Hulst 123 Hulste 209 Idegem 252 Ieper 36 47 56 59 117 120 126 189 216 218 254 293 299 305 314 316 330 332 334 382 385 Ingooigem 290 Izegem 20 180 117 306 307 Izenber ge 321 Kanegem 380 Kaprijke 108 268 341 383 Kassel 310 340 Koekelare 64 293 Koksijde 110 380 Komen 117 243 378 Kooigem 208 Koolkerke 67 329 332 Koolskamp 34 330 Kortrijk 15 36 54 62 117 122 124 209 218 253 292 315 319 341 372 381 382 Krombeke 50 Kruishoutem 68 Kuurne 209 218 308 Lapscheure 72 267 Lauwe 209 Leke 218 Lembeke 107 341 383 Lendelede 208 Lichtervelde 218 Lissewege 71 72 218 239 295 380 Lo 117 310 Lotenhulle 330 333 Maldegem 105 148 Male 221 Marke 178 Markegem 341 Marquette 209 Meetkerke 218 274 Meigem 330 333 Menen 117 254 Merkem 214 Biekorf Jaargang 70 Mesen 117 218 Meulebeke 34 193 Moen 64 206 218 221 Moerkerke 72 105 218 221 Moeskroen 316 Moorsele 34 Moorslede 193 200 Morbeke 64 Neerwaasten 218 Nevele 378 Nieuwkerke 117 Nieuwmunster 72 Nieuwpoort 51 70 117 123 129 184 291 Oedelem 105 219 221 245 331 Ooigem 209 Oostduinkerke 51 OostEeklo 108 Oostende 117 169 190 254 361 Oostkamp 148 330 Oostkerke B 72 333 Oostvleteren 218 381 Oostwinkel 108 Oudenaarde 123 292 Oudenbur g186 188 209 243 317 Pittem 33 209 341 Poeke 330 Poperinge 57 117 218 240 Proven 293 Ravensber ghe 308 Reninge 26 Rijsel 68 183 Roesbrugge 117 119 Roeselare 33 76 117 209 319 Rollegem 209 RollegemKapelle 227 369 Roubaix 53 Ruiselede 58 209 341 Rumbeke 16 33 194 209 306 Sijsele 105 221 274 StAndries 30 292 329 StDenijs 208 StJan (Ieper) 218 StKruis 25 218 221 272 307 StMichiels 329 335 StOmaars 309 315 316 320 338 378 382 384 StPauwels W 55 124 StW inoksber gen 64 119 Sluis 187 190 254 315 330 335 Snellegem 148 Biekorf Jaargang 70 Spiere 208 316 Stalhille 67 Stegers 265 Stekene 62 Stene 129 Tiegem 218 380 Tielt 3134 117 128 209 341 Tillegem 26 336 Uitkerke 86 Varsenare 218 251 Veurne 50 60 63 89 117 188 215 256 291 316 321 386 Vichte 209 Vlissegem 126 W aasten 117 W akken 209 W aregem 209 W aterland 60 W atou 50 293 309 363 W ervik 117 218 378 W estkapelle 31 1 W estkerke 129 W estvleteren 92 W evelgem 209 218 306 W ielsbeke 64 W ieze 293 309 363 W ingene 108 208 209 341 W oumen 112 W ulpen 214 Zaamslag 386 Zandvliet 216 Zandvoorde 1218 Zarren 218 380 Zedelgem 317 Zevekote 209 Zever gem 341 Zonnebeke 313 Zuienkerke 62 143 174 187 252 253 267 359 Axel 312 Ber genopZoom 124 Breskens 304 Maastricht 241 Nieuwland ZB 67 Vlissingen 254 Biekorf Jaargang 70 393 Onomastica Toponymica Aelscoot 107 Atembeke 379 Aveschoot 107 338 Borderheere 107 Beckstrate 208 ten Ber ge 209 Bethel 83 Byle Bylstuk 314 318 Broek 141 Chiepens kapelletje 307 Le Cloton 7Dampoorte 138 Deckmyns hof 307 Doornhut 273 Dullemolenstraat 174 Eekhout 86 Eenink 26 Eibei 274 EyckenBosch 86 Elmare 60 Felmanstraat 378 Gaaiperse 271 Galentas 209 Galileen Golileengoed 182 182 309 Ganzethiende 210 Gaver 208 Gheere Gheerken Gheerende stic 315 381 Gevaarts 222 270 Gruuthof 182 Hapstick 315 Hazegras 314 Hauweelsche 344 ter Helst 148 Herreweg 29 ter Heyden 261 Hoekske 273 jerusalem 182 jonkersleen 34 Katterogghe 174 de Ketel 272 Clessenare 309 Klokke 91 Cooreleye 56 Coppenolle 209 Cordes 209 Coudekueken 329 Kouterke 91 Krampenkapelletje 359 Cranepoot 291 Lapscheure 267 Leenhof 111ter Leyen 32 Lendonc 108 Lieve 266 Luingne 21 1Lypstick 317 Lijsterhoek 270 Messem Messinge 144 Meulewal 32 208 Moere 274 Nazareth Nazarethbusch 182 Noordtzee 21 Oosthof 174 Oosthove 378 Opstalle 209 Overbrouck 317 Pachtenbeke 209 Panne 270 Poelvoorde 32 Pulderbos 214 Raspaillebosch Respallienbosch 127 249 379 Recbedestraet 320 Reydic 292 Royghem 258 Sarepta 106 183 Scheewege 274 Schoeringe 292 Schuurloo 274 Sinaï 182 Singel 150 Sint Pietersveld 273 Sioen Syoenbosch Sioengoed Sioenlandt Sioenmeersch 183 Slake 314 Speelhuizeke 296 Stampaertshoeke 72 Steenber ge 209 Steenbrugge 209 Straten 209 Stratenambacht 108 Tempeliershof 272 Therrenhout 209 Twaalf apostels 272 Vagevier 268 Verschen Dyc 386 Vliegende Peerd 219 Vrauwenhove 209 W alle 32 295 W atermeulen 30 W enduine 267 W ertinge 144 W estmoelne 268 W illecomme 209 W illempoort 319 W inghene 209 Zevekote 30 Zoengkerke Zuienkerke 143 167 Huisnamen Gouden leeuw 95 Groot Schip 11Croone 250 Schaeck 95 Sloter 250 kasteel Tudor 30 Visch 95 Fiktieve namen Ieperslot 132 Villaspringin 352 Vreemde namen Ter Balme 145 Billebau 190 Emrick 88 Mellem Millom 67 Naverne 125 Naerdanen 60 Ordenen 60 Prucen 124 Puuts 125 ter Spelunken 145 W iltsnake 126 Elementen heve hive 266 laeppa lapna leip 267 siwe suwe 143 sidewende 143 waegin waegja 267 Topographica Eynewiers Henewiers 190 Heecouters 251 W estelikste Vlaanderen 319 Noordtzee 21 Persoonsnamen Amplonis 269 Beinaert Beinert 21 1Baers Eerstwin Ruebin Vidal W ilgot 6669 Baginus Bainus Beinzo 21 1Gailo 21 1Hard 21 1Sig Siwe Suwe 143 Lap Lape 267 Familienamen Alebrouwere 314 Baeyngaert 210 Batalge 21 1Bouvaert 255 Cagnard 21 1Calckmakere Calcman 212 Carre Carreman 212 Coeman Comans 212 Felman 378 Fleming 63 93 Galiart Galgaert Gelgaert 21 1Goudalier 314 Hoedmakere 163 Keingaerd 21 1Ketelboetere Lakenboetre 385 Parmentier 318 Pepersack 69 Schaepman W agheman 212 Zwineman 21 131 1 Gr oepsnamen Cresers 301 Coppenholen 254 Ermenjackers 190 Geluwe Rocks 234 Groene Jagers 256 304 Groene Rockx 256 Lamboyers 151 377 Leeren Eersgaten Biekorf Jaargang 70 254 Oostendenaers 254 Oosterlingen 70 Orlienres 190 Roocasacken Roorocks 254 Royale Biekorf Jaargang 70 394 254 Slusenaers 254 Swarte Ruyters 254 Troostverwachters 119 Vladers 188 Vlyssenaers 254 Bijnamen Staf van de Boks 272 Martyn Chiepens 306 Lekkerbeetje 262 Meelke de Toveresse 274 Slunsewijvetje 28 Jan Vork 259 Schuilnaam jan Bruggeman 374 Spotnamen Lovensche papen 374 Muntnamen 124 125 126 Historienamen Cokerulle 299 Moerlemaye 299 Biographica Abraham aSancta Clara 22 118 Anselm Adornes 260 Alberdingk Thijm 100 Aartshertog Albertus 56 Beaucourt Patrice historicus 129 Beaucourt de Noortvelde Robert 129 Beaumarchais toneeldichter 162 Mgr Felix Bethune 179 Baron Bethune architekt 100 161 178 229 374 Beukering pastoor 229 Bollaert Guilielmus kapelaan 321 Bouquet Gustaaf priester 275 Brenart bisschop 41 Busschaert PieterLodewijk musicus 307 Caigny Joseph 193 Mgr Cam Callewaert 149 162 228 238 Ch Carton kanunnik 105 195 200 215 Petrus Claeissins schilder 43 Cobrysse Paulo 259 Colens Jules archivaris 216 Broer Cornelis 350 Coudekueken Daniël rijke poorter 329 Gerard David schilder 70 Joost de Damhouder 54 Eduard de Dene 342 baron Gabriël de Denter ghem 210 Dedeurwaerder (dovenonderwijs) 194 Mgr de Haerne 195 Lukas de Heere 343 Jacob de Hont kapelaanmemorialist 312 De la Drève J predikant 118 Delafortrie dove 194 De la Porte Heyndrick ingenieur 264 Don de MeesterAernouts 265 Frans de Meulenaere groothandelaar 262 FA de Muelenaere gouverneur 34 De Neve G drukker 192 Frans De Potter 206 Remi Derink aflezer 50 Anthonis de Roovere 52 345 Rombout de W achtre goudsmid 67 John de Ypres 130 Diederik van de Elzas 310 Pastoor Doom 245 Drouot klokgieters 255 309 Adolf Duclos 155 206 215 319 Ducq kunstschilder 63 Guillaume du Tielt graveur 215 Egmont 56 Michiel English 129 Cornelis Everaert 345 Faict bisschop 77 153 158 180 245 Gailliard BJ 44 René Gequiere aflezer 50 Gezelle Caesar 78 Guide Gezelle 76 178 229 307 319 359 360 Pastoor Gheeraert van Duinkerke 19 Gimblet drukkers 88 Antoinette Grossé 155 159 228237 Louis Grossé 95105 149160 233 Pieter Haeck schoolmeester 87 Joannes Harangius predikant 118 Lubrecht Hautscilt 146 Eustaas Hauweel leenhouder 338 Ingelram Hauweel heer van Beselare 340 Heyman Jacobi auteur van geneeskundige volksboeken 87 Victor Huys 79 graaf Karel de Goede 31 1Kerkofs Jacob genealoog 265 Keukelinck Joannes memorialist 203 Langendijk toneeldichter 342 Isaac Ie Long 23 Lessing toneeldichter 162 Jan Luyken 24 Alfons Maertens oudheidkundige 225 234 Malou bisschop 77 82 Mar gareta van Konstantinopel 72 Mar gareta van Vlaanderen 353 Hans Memlinc 70 Louys Muyset goudsmid 67 Nachter gaele superior 76 Carel Nollet memorialist 257 Otfried proost van W atten 364 Pattyn raadsheer 247 Pieter Pepers beeldhouwer 183 Pissin dovenleraar 195 Pugin architekt 15 96 98 157 Puystjens IJslandvaarders 51 Alexander Rodenbach 195 Rommel kanunnik 78 Roussel Jan groothandelaar 262 Rubben Serafijn llslandvaarder 52 Rysen Victor IJslandvaarder 51 Schoolhouder J vertaler 23 Seys Engel IJslandvaarder 51 Shakespeare 162 Sibylla van Anjou 310 Leopold Slosse 18 Biekorf Jaargang 70 Martinus Smetius humanist 191 Snoek Andries en Helena teaterdirekteurs (te Brugge) 162 342 koning Stefaan van Engeland 133 Street JW tekenaar 159 Stijn Streuvels 275 290 Biekorf Jaargang 70 395 Bernardinus Surius reisbeschrijver 147 Tainardus kanunnik te W atten 363 Triest kanunnik 196 Valcke pastoor 32 33 Van Aerschoot klokgieter 245 Maurits van Coppenolle 215 Vanden Bussche rijksarchivaris 119 Van den Ghein klokgieter 245 Vandenpeereboom historicus 216 Ferdinand Vandeputte 215 Ferdinand vander Haeghen 181 Edmond Van der Straeten 216 Constantia van Doorne dovenierares 194 196 Heinric van Duustbourch bedijker 291 Karel van Durme vertaler 244 Prudens van Duyse 89 Jan van Eyck 70 156 Fr van Gruithuisen chirur g307 Nikolaas van Haringhe 127 305 Jozef van Hauwermeiren 234 Emile van Heurck 213 W illem van Ieper (Loo) 129 310 Eugeen van Steenkiste 355 Abraham van Susteren groothandelaar 262 Bisschop van Susteren 43 361 Nicasius van Volden groothandelaar 264 Anselmus Veys benediktijn 229 James W eale 100 149 157 Filips W ielant 301 Andreas W ydts drukker 247 Familiekunde Abrahams 262 Acker 355 Adornes 260 Aveschoot 338 Baenst 188 Baltin 45 Bardelare 108 Berlaere 317 Blankart 62 Bommarché 265 Borsele 265 Bussche 119 Campo 265 Carlier 260 Cobrysse 258 Coquelaere 31 Coudekueken 329 Coudyser 32 Craye 269 Cupins 269 Daele 206 Denter ghem 210 Dierckens 33 Dop 72 331 337 Douve 60 Drouot 309 Dryon 265 Eendero 259 Eggerloo 60 Felman 378 Gallant 32 Govaert 245 Grossé 51 1Haringhe 127 Hauweel 107 338 341 Haveskercke 208 Hopsomere 32 Huwyn 261 Yedeghem 376 lsenbaert 261 Jochem 32 Keller 265 Kersteboome 63 Keukelinck 203 Keuninck 259 Lauwereyns 46 Lamboy 377 Loontjens 32 Macobs 336 Meester (Maestre) 265 Meynne 185 Monthaye 161 232 Muelenaere 31 122 209 Nieuwenhove 265 Opsomer 54 Overtvelt 336 Pattyn 247 Pieters 169 Provoost 25 Sacquespée 46 309 Sallaert 382 Schietere 60 Spoie 71 Steenhuyse 379 Steenkiste 355 Straeten 261 Susteren 262 Tolnare Tollenaere 72 265 Velde (Campo) 265 Vercruysse 181 Vichte 386 Villegas 261 Vos 331 W ieze 309 W ybraecke 209 W onter ghem 32 Ydewalle 25 Zoets 331 Oudheidkunde en kunstgeschiedenis Bouwkunst 385 Bur gerlijke en landelijke bouwkunst woonhuis Brugge 357 SintAndries 329 schuur Geraardsber gen 386 toren (Y pres Castle) 129 duiventoren Damme 176 Lissewege 295 Zuienkerke 174 bakhuis 148 31 1molen 268 380 sluis 385 scheepsbouw 385 Kerken kapellen geestelijke instellingen Brugge Eekhoute 41 44 86 StDonaaskerk 364 Kortrijk OL Vrouwekerk 122 Izegem veldkapel 306 Geraardsber gen bedevaartkapel 379 Grafmonumenten Brugge 45 Rijsel (grafelijk mausolium) 183 Bouwmateriaal en termen 62 318 380 Schilderkunst 63 161 186 260 263 316 Beeldhouwkunst 41 45 46 64 115 226 359 Metaal edelsmeedwerk 65 66 70 123 124 226 255 258 353 366 388 munten 124 125 186 260 368 medaille 60 klokken 244 245 255 309 koper 226 252 ijzer 187 226 316 tin 114 wapens 330 384 Hout 59 186 meubels 252 31 1 Muziekinstrument 17 86 251 372 374 Biekorf Jaargang 70 Aardewerk 226 Mozaiek 161 W as 61 188 191 365 Textiel 14 15 20 46 187 189 226 314 316 353 ververij 124 borduurwerk 812 152 353 383 paramentiek 44 149 159 226 Biekorf Jaargang 70 396 228 234 239 318 tapijt 37 40 Kleding 813 60 163 166 251 254 353 Leder 59 259 354 Pelswerk 255 Huisraad en inrichting 46 31 1317 381385 Rijtuigen 61 306 318 W erktuigen 190 253 Typographica Drukkers te Brugge 101 104 117 192 342 Gent 244 Kortrijk 372 Roesbrugge 119 Antwerpen 89 192 Amsterdam 23 248 Volkskunde Afbinden 323 324 almanak 117 313 amulet 326 arbeidersnering 251 armendis 332 333 asielkruis 115 badseizoen 185 bakkeet 31 1bakkerij 185 bedevaartvaantjes ( W estvl inventaris) 217 beeldekensgilde 101 bezweringen 47 50 323 327 boedelinventaris 225 250 bolspel 185 372 brief van Keizer Karel 326 broederschappen 41 57 225 384 brood 135 219 270 brouwerij 314 316 bruiloft 252 Christusbrief 327 concert 243 dansfeest 185 373 dobbele almanak 117 doodbrief 169 doodprentje 54 doofpot 137 de draak steken 123 familiekroniek 203 festival 185 gaaibol 372 geboorte 323 324 327 gebuurte 242 geneeskunde 62 366 goede vrijdag 325 handboog 55 164 helm (geboorte) 325 hoedenmakers 166 hoedenvlechters 163 ijslandvaart 51 jachthonden 353 kaartspel 312 kaasmakerij 190 256 kalender 117 kalvarieber gen 115 kerkgang 324 325 kermis 64 184 372 kermisvaandel 251 keuken 122 189 202 256 274 277 klokken 244 309 koewachtersroep 27 kommunie 286 koordedansen 394 371 koormaatschappij 185 krachtig gebed 326 327 kruidboek 87 kruiwagen 291 marentak 325 mastklimmen 241 mattetaart 317 molenpacht 268 muziekfeest 185 373 novene 324 luchtballon 373 ooievaarsnest 242 openbaring hl Brigitta 327 ovenkoek 138 ovenkot 25 135 148 219 222 275 oven (gemene) 270 paardensport 185 palingvangst 328 379 paptaart 127 144 308 pleziertrein 185 rederijkers 55 56 57 89 372 sakramentsprocessie 16 186 schapenkaas 190 schippersgilde 242 schoolliedjes 369 schrikkeljaar 326 schuttersgilde 55 56 164 185 241 Siouxindianen 308 spijs en drank (zie ook keuken) 26 spookverschijnsel 29 stadskermis 184 372 stierengevecht 53 strooigeld 60 strovlechterij 163 superstitiën (repertorium) 323 tafellinnen 46 testament 71 toneelkostumering 251 touwtjespringen 294 371 toverafweer 325 toveresseparochies 64 trommelwedstrijd 374 trouwring 324 uithangbord 18 uitvaart 61 324 varkensslachting 375 vasten 326 veldkapel 306 vendelzwaaien 374 verworpen dagen 326 visbroedsel 381 volksboeken 22 87 118 247 volkskeuken 256 volksremedies 321 voorteken 324 325 vuurklok (stolp) 385 was (gewijd) 327 watertornooi 56 241 weekmarkten 116 wegkruis 64 wijwater 324 325 wildbraad 252 windmolens 268 380 (strenge) winter 246 zeerovers 247 zevende zoon 64 zomerseizoen 184 Heiligenver ering en verbeelding Heiligen: Antoniusabt 217 218 287 Apollonia 49 Arnold 218 Augustinus 216 Barbara 225227 Bartolomeus 42 214 216 218 325 Bernardinus van Siëna 225227 Brigitta 327 Bloed 126 218 Cornelius 217218 225 Donatianus 363 Doorn 218 Elisabeth 60 Biekorf Jaargang 70 Elooi 216 218 Ermelindis 214 Folquinus 215 Gertrudis 216 225 Gillis 356 Humbertus 366 Jan 44 47 226 325 jan de DoHubertus 356 Humbertus 366 Jan 44 47 226 325 Jan de Do Biekorf Jaargang 70 397 per 60 214 218 Kristof fel 218 Kruis 41 217218 Laurentius 49 214 325 Leonardus 214 218 Lewina 366 Lukas 44 Mar gareta 218 MariaMagdalena 145148 326 328 Markoen 214 Martinus 27 Mauritius 218 Maurus 217 Michiel 44 OL Vrouw 214 218 306307 327 Blindekens 217 Drogen Boom 43 Fatima 218 Groeninge 218 Halle 4344 Langewade 218 Lourdes 218 Potterie 218 Raspaillebos 379 Rozenkrans 216 Virga Jesse 214 Viven 218 Vreugd 329 Petrus en Paulus 48 Quirinus 36 225 Rita 218 Rosa 47 Sebastiaan 218 Ursula 45 Vincentius 216 W illibrord 214 Bedevaartplaatsen: Aarschot 214 Aartrijke 214 Bavikhove 217 Beveren R 217 Brielen 217 Brugge 36 4146 217218 363 Dadizele 218 Damme 218 Den Haan 218 De Panne 218 Dudzele 214 218 Ekelsbeke 215 Ename 214 Esen 216 Ever gem 216 Florence (Annunziata) 225 Geraardsber gen 379 Gistel 214 216 218 Grimminge 379 Hasselt 214 Herzeeuw 218 Hoge Zieken 216 Hooglede 36 Ieper 36 216 218 Izenber ge 216 Kortrijk 36 218 Kuurne 218 Lebbeke 216 Leke 218 Le Puy 125 Lichtervelde 218 Lissewege 218 Meetkerke 218 Meldert 214 Merkem 218 Merksem 214 Mesen 218 Moerkerke 218 Neerwaasten 218 Oostvleteren 218 Poperinge 214 Pulderbos 214 Raspaillebos 379 Reninge 36 Scherpenheuvel 214 SainteBaume 145148 StJan (Ieper) 218 SintKruis 218 Tiegem 218 Torhout 218 Varsenare 218 Veurne 216 Vézelay 147 W atten 216363 W ervik 218 W evelgem 218 W ilsnack 126 W oestine (M Magdalena) 145 W uipen 214 Zandvliet 216 Zandvoorde (Ieper) 218 Zarren 218 Zellik 214 Zillebeke 216 Ziekten perels 48 roos 47 verbrandheid 49 Gebruiken: bedevaartvaantjes 213218 gelofte 363 strafbedevaarten 126 145148 talisman 325 votiefdraad 363 Volkslied Spellewerksterslied 58 120 Klaaglied van Sidonie en Elodie 58 kin derrijmpjes 294 schoolliedjes 369 Aanvangregels: Ai pepitre 294 Anneke en Mieke zijn altijd ziek 371 daar liep een oude vrouw op straat Keizerstraat 370 daar waren vier wevers 210 hebt ge van de zevende zevensprong 369 hij is gewassen en geschoren 289 hij zette zijn hoedjen op zij 289 hoeveel dozen voor ne frang 371 in de klare mane 294 'k zou zo geern een koetje kopen Annemarie Katrien 370 lange lange reke 369 la boule qui route 371 Maria was edel en goed 27 Marlowietje wiete 294 rompomfère 371 scheepjes varen al over de zee 369 Sidonie sprak ik heb verdriet 58 sinte Maarten komt alhier 27 vis vis schellevis 371 Volksvertelsel De zadelmaker van Roesbrugge 119 uitvinding van de olieverf 63 W illem van Loo 132 Biekorf Jaargang 70 Rijmen: Albertus stelde in de guldens 55 daer sijnder op sekere tijden 327 helzen staken en kempische rapen 360 Mars heel bloedigh 246 Zoete Vrouwe daer gy staet 306 Uit de oude taalschat Accoustreren 21 actueren 57 aeldinghers 75 amerael 62 alebrouwere 314 ammelgiere 123 asten 227 avaluacie 186 awee Biekorf Jaargang 70 398 ters aweit 59 babecken bacamerkin 381 babynen 15 backeete 31 1basten 163 benooden 21 bestedynghe 112 beterdinge 54 bylen 381 bylstuck 314 bilde van erde gebacken 227 bistandere 186 boeten (handwerk) 385 boetewerc 59 bollebaken 314 bruwette 292 ghemeene burse 57 bul 186 bullen van pardoene 227 buitel bulteel 314 butten buttiers 291 buuck (bijen) 57 chaertemaker 186 devise 353 discort 74 draeyende huseken 241 draetwerckers 65 de drake steken 123 droguetten 192 enghelstin 250 evershooft 123 fallieren 20 fasselre 59 fatcoletten fogholare 227 gaerneboom 381 gheabitueert 251 gekerckganckt 328 ghecruut 291 gheer ghere 315 gherende ghemet 381 groeningen 255 gru gruy 381 habituacie 251 haemertin 250 hamerael 62 hanebilck 319 hapstick 315 hauweytclocke 59 hare 316 hauwaert 19 heecouters 251 helichdom 227 houcsetten 128 inghelsce (anglicus) 368 juwelerye 123 kaemerlinck 227 canevetsen 11kappittelen 227 carpite carpette karpet 37 cattenteele 315 kermisvane 251 keurthin 250 keytkeldere 59 kindre van Vlaendren 60 kleet (bescildert) 227 clocke (vuurstolp) 385 knape int watere 187 coagiteur 62 coebelle 187 cokerulle 299 conchyer gerigghe 124 corbilgerie 294 cordewaghen 291 coste (kust) 21 costgave 124 cottoen 187 covent 227 creeckers 817 crolrettinghen 256 cromsterd 124 cruusghelt 316 lakenboetere 385 lament 188 landmeterspas 54 lar gesse roupen 60 lattonin 227 ledement 188 leeren eersgaten 254 ligghere van Prucen 124 lykblasoen 316 lypstick 317 maenre maenrie 382 maerestocken 328 maltraets matratse 382 maladrye 317 manshoyrie 125 matte 317 meede 21 mostaertquerne 383 meester ghelt 62 moerlemaye 299 Gentsche myle 54 nederslaen 188 notabelen 65 nottaris kaerten 227 obisteen 227 oeghelinghen 255 oosvaten 291 ovenbeur ovencot 148 paerdevlare 188 paliot 226 pante 317 parcialiteyt 20 parmentierne 318 pavye (servetten) 250 peket 114 pellen 227 pipegale 291 pipegaelres 293 pippinghen 256 plusoultre (linnen) 46 posytyf 251 princekint 60 provoost (schermers) 384 pulvere 227 pypsluetele 318 rafoele 128 raserie 20 restoir 74 rettinghen 255 rewaert 384 rocspinnighe 189 rondooghe 251 roorocks 256 roovinghe 188 sala(de) 189 sanetrise 125 scaepbrake 252 scaf fere 384 scene 163 scenin hoeden 164 schijnhoet 163 scheuren 125 scolieren (schermers) 384 schrede 54 scrine 227 zeecant 21 serjant int watere 187 sighatoia 227 tsingle 252 slapers 125 sluushuus 385 snuysterie 261 staende glas 93 stapelaers 56 steghe 386 sterling 368 stininghen 256 storieronde 252 sulferhout 105 swincot 148 zwormen 57 zwynsringhel 62 talie 105 tenement 127 243 378 tesuut tysue 353 tonnebaken 318 torren 227 tote (hennin) 60 tovagiola 227 tramalie 111tregie 56 trezoorcandelaers 252 truf fels 121 valuatie 186 vat (bijen) 57 vellebyle 190 venisoen 252 verbinlooden 253 ver ghe 227 verhuuswaghenaere 318 vercoeveren 385 vertreitlappen 253 verleeger 113 viercantere 62 vierclocke 385 vladers 188 vleilroede 253 vormstrigghe 62 vraukin vanden gheduene 251 vueghelwee 126 waghecassen 190 waghencot 148 walcstrigghe 62 wassin keelct 61 wapenronde 253 weicpapier 61 weyketele 190 wielwerkene 61 winckele 386 wyncriere 126 Oude spreuken over spijs en keuken 202 247 Levende volkstaal Aangetjaf feld 27 abiel 141 naar achter gaan 352 afferente 27 Biekorf Jaargang 70 399 auwtjes raepen 372 babbelkonte 270 naar bachten gaan 352 bak keete 140 baksaar ge 138 baleson 138 bamespaling 320 328 379 barrelen 28 berkeslijters 27 blauwen 28 blijsteren 140 boerekoer 90 borstjes 273 bosuil 26 te bussche 26 daghuurster 271 deegspaadje 138 deureschaf felen 26 doendigaard 227 doofpot 137 220 drukken 75 dutsje (stro) 140 ellemate 27 esschingen 298 floske 273 franschen 224 gatepateel 319 gebuurkes 273 gedreveld 28 gerokeld 138 gistkluts 138 gonferen 93 handlappen 320 jachtkonfoor 222 kaantjessaus 26 kakhuis 351 je kant kuisen 92 kanthage 105 kattekoster 287 de keerse betalen 191 keerske keestje 319 ketser ketsekarre 220 keusteraars 191 250 377 klabetters 227 klappenanse 270 kleem 274 kluts 138 kluttermunte 221 knotteren 278 kolijke 47 koppelvel 128 krekke 227 krempe 26 krikkelare 106 kruilingen 298 kruine 136 kwakkelbakte 271 langaardekes 224 leugenare 75 loete 137 lutselutse 91 maneschijter 256 masselioenbrood 221 masseluin 273 mikrotten 91 miskutteld 140 moeie moetje 25 muiker 90 mulzig 142 nechels 274 nijdig 91 ovekoeke 138 ovekotje 135 ovenbard 136 ovebardeke 273 ovekruintegels 136 ovenmuile 136 ovenpertse 220 ovenstopsel 220 paptaart 127 144 308 parrainingen 298 'n pikke klaver 272 piosser 90 pote 227 potten 90 pottebuizen 128 preuschenhalf 57 prusisch gaan 271 pupegalen 293 rabauwting ramboers 362 remelaze 219 retser 140 rokelare 222 rokelen 220 rookkuwel 140 schelferinge 224 scheurdessers 270 scheutelvlees 26 375 schijthuis 351 schouden (schoeden) 375 schro 9schroeien 375 schuifelding 289 schuttel 139 skaloepen 319 slagwegenlange 141 slunsewijvetje 28 smeerop 142 snelenhalf 26 57 snijwielke 223 snoekinge 274 spaanse vlieg 290 stampers 26 stapenhalf 56 57 striepe (land) 272 stekesteen 274 stekkekotje 28 stro (soorten) 376 taarteblek 142 taarteroller 223 taliehout 105 talieters 191 tingels 28 tipzak 91 trappelaar 220 trogschreper 129 tuitje 224 uitrollen 224 valduive 29 vaute 136 verraar 92 vertrek 351 vierpotje 274 wannezak 272 waterprente 320 waterstriepen 271 wulvingen 298 zeleie 224 zotenhalf 58 zottekap zottemutse 58 zwart boekje 127 In z'n dullen schieten 27 tendent alle straten 26 mager en taai 90 mijnhere moet komen 289 de meulenare versmoren 222 junder oven staat vanachter in de kerke 221 slag van d'ovenmuile 273 van twee een hele bakken lijk te Eeklo 139 Spreuken en wendingen 52 134 191 202 248 274 304 337 Taalaantekeningen Lit U 170 V 171 282 Boekennieuws M BROECKHOVE Vinkensport in Vlaanderen 387 J DECUYPER Barok en Klacissisme in de Kortrijkse Lievevrouwekerk 212 RHC DAVIS King Stephen (11351 154) 133 J PHILIPPEN De oude Vlaamse bedevaartvaantjes Hun volkskundige en cultuurhistorische betekenis 213 G VERMEULEN Zonnebeke vóór 1914 I313 E W ARLOP W illem van Ieper ,een Vlaams condottiere 134 M ZENDER Die Verehrung des hl Quirinus in Kirche und Volk 36 Beertje 387 Illustratie Biekorf Jaargang 70 Portret Paulo Cobrysse 236 Jean Josse Grossé 9 Louis Grossé 97 Kazuifel in goudborduurwerk 103 Handtekening (1886) van François Lateur (Stijn Streuvels) 280 Oude Moeie (Marie Provoost) in haar ovekotje 29 Herder met schenen hoed (houtsnede) 165 Biekorf Jaargang 70 400 Damme: verlaten ovekotje 137 tarwebrood knedend in de trog 221 Irma in 'tovekot 271 Duiventorens: Damme, StKristof fel 177; Lissewege goed ter W alle 295 Speelhuizeke 297; Zuienkerke Oosthof 175 Ypres Tower (Y pres Castle) te Rye in Sussex 131 W oonhuis van Dr Eugeen van Steenkiste te Brugge 357 Vraagwinkel Beantwoorde vragen weggelaten Uitvinding van de olieverf Fna van den Kersteboome Toveressepro chiën Vijf hoofdsteden van Holland Zevende zoon Kerken zonder kermis 6364 FlämischFlandrisch Amnestie in het Leiedepartement Pottebuizen Koppelvel Houcsetten Rafoele 127128 Engelse kaaskopers W estwinkel 'tSchilt te vele De keerse betalen Talieters Frontsoldaten 1418 tekenen exlibris Jerusalemse Reis Droguetten Leeuw der Belgen (in 1792) 191192 Henricus Spelman BouvaertBouüaert In de Nachtegale Gris de Bruges Verzameling snuifdozen Veurnse kaas Rumfordse soep Rijkdom 255256 Gatepateel Skaloepen W illemPoort te Kortrijk Dit W estelikste Vlaanderen Roeselaarse kommunikanten 1859 Keerskekeestje Fna Felman Recbedestraat Elk voor zijn zelven Jours complémentaires Handlappen W aterprente 319320 Biekorf Jaargang 70

------------- Read More -------------

Download pdf-van-tekst.pdf

PDF van tekst related documents

CMEA NEWS Spring 2017.pdf

40 Pages · 2017 · 5.09 MB · English

Would you like to share a trusty piece from your teaching repertoire? If so, email me for more details. I hope to see you all soon at the conference! Rhythmic Workout for. Music Educators. Rogerio Boccato. Advanced Guitar for the Music Teacher. Christopher Ladd. Band Instrument Maintenance.

Casio Exilim User Guide PDF

4 Pages · 2016 · 21 KB ·

Assessment Answers in digital format, so the resources that you find are reliable. If you are looking for Answer To Kipling And I Diagnostic Test, our library is [PDF] Fundamentals Of Database Systems Elmasri Exercise Solutions.

Design Guidelines For Convention Halls PDF

3 Pages · 2016 · 21 KB ·

If you are looking for Dental Material Mcqs With Answers, our library is free for you. We provide copy of Dental. Material Mcqs With Answers in digital 

Report PDF (8.9 MB)

52 Pages · 2014 · 8.94 MB ·

by wastewater disposal practices at the Advanced Test Reactor. Complex. with a Grundfos™ 5-horsepower SS submersible pump, 4-wire.

Indiana Application for Handgun License (PDF Format)

4 Pages · 2006 · 565 KB · English

****PROCEDURE FOR GUN PERMITS* * * * IF YOU ARE NOT A CITIZEN OF THE UNITED STATES, YOU ARE NOT TO BE IN Indiana Handgun License Application Created Date:

Guided Reading Activity 30 1 PDF

4 Pages · 2016 · 22 KB ·

[PDF] Advanced Financial Accounting Baker Chapter 3 Solutions. If you are [PDF] Oxford English Grammar Course Intermediate With Answers.

JOurnal merchandising videogame pdf

17 Pages · 2014 · 1.5 MB ·

“Mobile Games” include games for Apple iOS, Google Android, Windows Phone 7 and 8, Nokia Symbian, .. generations (for overviews, see Boyle et al. Blattberg, Robert C. and John Deighton (1996), “Manage Marketing by the.

R. Hautea Presentation (PDF)

39 Pages · 2012 · 7.31 MB ·

brinjal in February 2010 and defer commercial release pending further tests. – The Prime Anti Bt Eggplant Campaign - Philippines. Launched in July 

Aqa Exam Style Questions Answers Biology Chapter 13 PDF

4 Pages · 2016 · 22 KB ·

Aqa Exam Style Questions Answers Biology Chapter 13 - Are you looking Answers, Lab Development Of Human Fetus Answer, and many other in 

PDF version

5 Pages · 2009 · 143 KB ·

response call and failed to provide a critical skill during a rapid response event. of care. Response team members and the nurse who called the.